Vaaz Kategorileri
İman Konuları
İbadet Konuları
Sosyal Konular
Ramazan Vaazları
Dini Günler ve Geceler
DİB Örnek Vaazları
Genel Konular
islam ve Aile
Görev,Sorumluluk Ve Ahlak
Mevlid-i Nebi Vaazları
Ana Menü
Çocuklar İçin
Kura'an Öğreniyorm
Dinimi Öğreniyorum
Dini Bilgiler
Oyunlar
Ansiklopedi ve sözlük
Osmanlıca Sözlük
İslam Ansiklopedisi
Dini Sözlük
Dini Terimler
Küçük Lügat
Üye Adı
Parola

Şifremi unuttum - Üye Ol
Önceki Vaaz Sonraki Vaaz
İslam Hukukunda İnsan Onuruna Dayalı Bazı Hükümler

 

 

İslam Hukukunda İnsan Onuruna Dayalı Bazı Hükümler

 

Prof. Dr. Saffet KÖSE*

 

“Ey insanlar! Rabbiniz bir, atanız birdir. Hepiniz Âdem’in çocuklarısınız. Âdem ise topraktandır. Dikkat edin Arabın kendi dışındaki bir ırka, onların da Arab’a; beyazın/zenciye, zencinin de beyaza Allah’ın emir ve yasaklarına saygı derecesi dışında bir üstünlüğü yoktur.”

 

Şeref “İnsan Olmaktır (Âdemiyyet)”

 Kur’an-ı Kerim, “Biz Âdemoğlunu şerefli / onurlu bir varlık kıldık” ayetinde[1] açıkça görüldüğü üzere, insanın şerefli/onurlu bir varlık olarak yaratıldığına güçlü bir vurguda bulunur. Kelime olarak “insan” yerine özellikle insanlığın ilk atası Hz. Âdem’e bağlı bir onur vurgusunda bulunulması, ilke olarak onur sıfatının aynı anne-babanın (Âdem-Havva) çocuğu olmaktan doğduğuna çok güçlü bir işaret vardır. Buna göre şeref Âdemiyyet’tir/insanlık’tır.

Hz. Peygamber (s.a.s.), Veda Hutbesinde, bu sonuca işaret ederek şöyle buyurmuştur: “Ey insanlar! Rabbiniz bir, atanız birdir. Hepiniz Âdem’in çocuklarısınız. Âdem ise topraktandır. Dikkat edin Arab’ın kendi dışındaki bir ırka, onların da Arab’a; beyazın/zenciye, zencinin de beyaza Allah’ın emir ve yasaklarına saygı derecesi dışında bir üstünlüğü yoktur.”[2] Hucurât suresinin 13. ayetinde de aynı husus ifade edilmektedir.

Kur’an-ı Kerim ile onun uygulaması mahiyetindeki Sünnet, insanı onurlandıran bazı hususlara da dikkat çeker. Mesela Kur’an-ı Kerim, ‘insanı iki eliyle yarattığı’, ‘ruhundan üflediği’, ‘böyle bir varlığa meleklerinden secde etmesini istediği ve İblis’in direnmesi sebebiyle de bu yüzden İlahi rahmetten kovulduğu’,[3] ‘insanı yeryüzünde halîfe kıldığı’[4] şeklindeki ayetleriyle Allah Teala’nın insanın yaratılışına gösterdiği özene ve onun şerefine[5] işaret eder. Kainatın insanın emrine verilmiş olması da[6] bu şerefin işaretidir.

Hz. Peygamberin hadislerinden[7] anlaşıldığı üzere onura sahip olma bakımından insanın dirisi ile ölüsü arasında herhangi bir fark yoktur, ölüsü de dirisi gibi saygındır.[8] Bunun için olmalı ki, Hz. Peygamber (s.a.s.), Bedir Gazvesi’nde öldürülmüş olan müşriklerin kabir kazılarak defnedilmesini emretmiş, ölülere her türlü insanlık dışı muameleyi yasaklamıştır.[9]

Kur’an-ı Kerim, kişilik haklarına büyük önem vermiş, Hz. Peygamber (s.a.s.), ümmetini bu yönde eğitmiş, İslam hukukçuları da bu iki kaynak doğrultusunda zengin bir içtihatlar külliyatı oluşturmuştur.

Bu bağlamda, insanın şeref ve haysiyetiyle oynamak, insan ruhu üzerinde derin izler bırakan tahribata sebep olduğu için kul hakkının en ağırı olarak kabul edilmiş ve büyük günahlar içinde sayılmıştır. İslam toplumlarında bu tür hak ihlalleri ahlaki bakımdan ayıp sayılmış, hukuki düzenlemelerde de ağır suç kapsamında değerlendirilmiştir.

 

1-      Âdemiyyet Şerefinin Pratik Hayattaki Bazı Sonuçları

İnsanın, insanlık şerefinden aldığı ve kendisinden ayrılmaz bir parça teşkil eden maddi-manevi dünyasını ilgilendiren hakları, dokunulmaz karakter taşır ve saygıyı gerektirir. Genel insanlık onuru, onun temel haklarına, Allah’ın her insanı “kendisine özel yaratmasıyla”[10] şereflendirmesi de bireysel özellik ve yeteneklerine saygıyı zorunlu kılar.

Öncelikle insan kendi “insanlık onuru”nu kendisi korumalıdır. Saygı isteyen öncelikle kendisine saygılı olmalıdır. Bunu sağlayan da genellikle iki şeydir. Birincisi, insanın kendisini yönetebilmesi, “aşağıların aşağısına” iten süflî arzuların esaretinden korumasıdır.[11] Allah Teala, nefsine teslim olarak hayvanlardan bile aşağıya düşen, insan onurunu ayaklar altına alan insanı kınamıştır.[12] İkincisi de insanın kendisine yakışan işler yapmasıdır. Bunun da iki yönü vardır. Birincisi, yapılan iş, insanın şerefine yakışanlardan olmalıdır. Hz. Peygamber (s.a.s.), Allah’ın onur verici işlerle uğraşmayı sevdiğini, şerefine yakışmayan işlerle meşgul olmaktan ise hoşlanmadığını[13] bildirmiştir. İkincisi de kabiliyetini gerçekleştirecek alanlarda faaliyette bulunmasıdır. Her insanın farklı bir alanda kabiliyeti söz konusudur.[14] Kişisel olarak saygınlık kazandıran başarının itici gücü, o doğrultuda çalışmakla sağlanabilir. Kişisel yetiler, Allah’ın insanlığa bir armağanıdır. Diğer insanların bu güce ihtiyacı vardır ve toplum bunu oluşturmakla yükümlüdür. Bu ortamı bulduğu hâlde yeteneklerini geliştirmeyen saygıyı haketmez. Böyle insanlar, ailesine ve topluma yük olur. Ailesi ve toplum içinde onurlarını koruyamazlar.

Her kabiliyet potansiyel bir güçtür. Onu işletmemek, başkalarından geçinmek, dilenmek, bizzat insanın kendi kendisine saygısızlığıdır. Hz. Peygamber (s.a.s.), hadislerinde, dilenciliği yüzsüzlük ve onursuzluk olarak nitelemiş,[15] el emeğini ve çalışmayı övmüştür.[16] Dilencilik, ‘asalaklık’, ‘başkalarının sırtından geçinme’ demektir ki şu hadiste de belirtildiği üzere insanın mükerrem sıfatını/şerefini[17] ayaklar altına alan bir tutumdur: “Sizden birinizin dağa giderek bir arkalık odunu yüklenip satarak ihtiyacını karşılamasıyla şerefini kurtarması -verilir veya verilmez ayrı bir şey ama- insanlardan istemekten daha hayırlıdır.”[18]

Hz. Peygamber (s.a.s.), kendisine gelerek bir şeyler isteyen Ensar’dan bir zatın basit bir-iki eşyasını satarak bir balta alıp kendisine vermiş, dağdan odun kesip satmasını istemiş ve adamın on beş gün sonra kazandığı on dirhemle gelmesi üzerine ona şu uyarıyı yapmıştır: “İşte bu, kıyamet günü dilencilik lekesi ile Allah’ın huzuruna çıkmandan hayırlıdır. Dilencilik ancak üç kişi için düşünülebilir: Fakr u zaruret içinde bulunan, ağır borç yükü altında ezilmiş gariban, ızdırap verici kan bedeli (diyet) ödemek durumunda kalan.”[19]

İslam hukuku açısından çalışmaya gücü yeten birisinin çalışması farzdır,[20] dilenmesi helal değildir.[21] Çünkü dilenmek, sadece dünyada değil, ahirette de insan onurunu ayaklar altına alan bir yüzsüzlüktür.[22] Hz. Ömer, çalışmanın derece bakımından cihaddan üstün olduğu kanaatindedir.[23] Ebu Hanife’nin öğrencilerinden Hasan b. Ziyâd, yolculuk esnasında suyu ve parası olmayan kişinin isteme zilletine katlanmaktansa, arkadaşından su istemeyip teyemmüm ile namazını kılmasını caiz görür.

Ramazan bayramının hemen öncesinde fıtır sadakasının meşru kılınmasının sebebi, imkânı yerinde olmayan insanların hiç değilse bayram sırasında kalplerinin yoklukla meşgul olmasının önlenmesi, sıkıntılarının giderilmesi, böylece bir nebze de olsa ihtiyaçları karşılanmış olarak bayram coşkusuna, neşesine, sevincine katılmalarının sağlanmasıdır. Çünkü bir toplumda bazılarının bayram ederken, diğer bazısının ihtiyaç içinde kıvranması, bu coşkuya ortak olamaması, fakirin hem toplum, hem de ailesi nezdinde mahcubiyet duyması, bayrama ve toplumsal ilişkilere leke düşüren, onur kırıcı bir hâldir. Bu sebeple Hz. Peygamber (s.a.s.): Bugün fakir-fukarayı dilenmeye/istemeye/kapı kapı dolaşmaya muhtaç etmeyin buyurmuştur.[24]

İnsanlık onurunun pratikteki sonuçlarından birisi de şudur: İnsanın kendi iradesi dışında oluşan yaratılış gerçekliğine bağlı özelliklerine ve aidiyetlerine dayalı bir hiyerarşi belirlenemez, buna bağlı bir statü edinilemez; bu tür farklılıklar ayrıcalık sağlayan bir üstünlük, övünç vasıtası ya da rencide edici bir aşağılanma sebebi olarak görülemez; yarışmalara konu edilemez; ön yargı/peşin fikirlilik oluşturamaz; prestij aracı olarak kullanılamaz. İnsanı farklılaştıran, ona kıymet kazandıran, fıtrat değerleriyle ne kadar uyumlu hareket etmiş olduğu ile doğru orantılıdır.[25] Hz. Peygamber (s.a.s.), Bilal’i “siyah kadının oğlu” hitabıyla inciten bir arkadaşına sert tepki vermiş ve insanın değerini belirleyenin iyi işlerde bulunmak olduğunu söylemiştir.[26]

Konuyla ilgili benzer bir olay da şöyledir: Ebu Hüreyre’den nakledildiğine göre siyah tenli bir kadın (Ümmü Mihcen), mescidi süpürüyordu. (Bir gün) Rasulullah (s.a.s.) onu görememiş ve kendisini sormuştu. Oysa sahabe, onu çok fazla önemsemedikleri için öldüğünü Hz. Peygamber (s.a.s.)’e haber verip kendisini rahatsız etmek istememişler, götürüp cenazesini defnetmişlerdi. Bunu duyan Rasulullah (s.a.s.): “Bana haber vermeli değil miydiniz?” diye serzenişte bulundu ve onun kabrini kendisine göstermelerini istedi, gidip kabrinin üzerinde cenaze nama­zını kıldı.[27]

İnsanlık aslî sıfattır, ortak noktadır, bütün dünyevi farklılıklar, mesela başarı, zenginlik gibi diğer vasıflar arızîdir, sonradan kazanılan bir özelliğe sahiptir. Bu tür farklılıklar, sosyal ilişkilerin ölçüsü olarak belirlenmemeli, ast-üst ilişkisi şeklinde bir hiyerarşiye sebep olmamalıdır. Çünkü Halife ile sade vatandaş, efendi ile kölesi önce kardeştir. Eğer mümin ise din kardeşi, değilse insan kardeşidir.

Aynı anne-babanın çocukları olma şerefini taşıyan insanlar “insan olarak kardeştirler”, bu yönüyle tek bir ailenin üyesidirler ve her biri diğerinin insanlık onurunu korumasına yardımcı olmakla yükümlüdür. Hz. Peygamber (s.a.s.)’in: “Bütün insanlar Allah’ın ailesidir. Allah katında en sevimli olanlar insanlara en güzel davranandır/ en faydalı olandır[28] hadisi, bu kardeşliğe vurguda bulunması ve işlevselliğini de iyiliği merkeze alan ilişkiler şeklinde göstermesi önemlidir. Buna göre aynı anne-babadan doğmanın getirdiği onurun taçlandırdığı bir olgu olarak insan kardeşliğinden doğan bir hukuk vardır.[29] Bunun gözetilmemesi, ihmal edilmesi, insanlık onurunu rencide edici bir tutumdur. Hz. Peygamber (s.a.s.)’in ikili ilişkilerde aidiyetlerle ilgili herhangi bir ayrıma gitmeden, insanın onurlu varlık oluşunu esas alarak hareket ettiğine dair önemli örnekler vardır. Mesela Hz. Peygamber (s.a.s.), 627 yılında, kendisine ve Müslümanlara her türlü eziyeti yapmış olan Mekkeli müşriklerin kıtlık çektiklerini öğrenir öğrenmez fakirlerine dağıtılmak üzere Mekkelilerin liderleri Ebu Süfyan ve Safvan b. Ümeyye’nin emrine 500 dinar para göndermiştir.[30] Yine, kıtlık çeken Mekke’de müşriklerin lideri konumunda bulunan Ebu Süfyan’a hediye olarak yüklü miktarda acve hurması göndermiştir.[31] Bir Yahudi ailesine düzenli olarak mali yardımda bulunmuştur ki O’nun vefatından sonra da onlar bundan yararlanmaya devam etmişlerdir.[32] Mekkeli müşriklerin Müslüman olduktan sonra onur kırıcı muameleye tabi tuttukları Yemame kabilesinin reisi Sümame b. Üsal’in, kıtlık çeken Mekke’ye hububat sevkiyatını durdurması üzerine Mekkeli müşriklerin olayın çözümü için yardım istediği Hz. Peygamber (s.a.s.), Sümame’ye yazdığı bir mektupla, erzak ve temel ihtiyaç maddelerinin yeniden sevkiyatının başlamasını sağlamıştır.[33]

Yaratılış gerçekliğine bağlı olan farklı özellik ya da aidiyetlerin oluşturacağı çatışma risklerine karşı insanlık onurunu koruyucu uluslararası teşkilatların kurulması zorunluluğu vardır.[34] Hz. Peygamber (s.a.s.)’in ilahi vahye muhatap olmadan epey süre önce zulme uğrayan güçsüz ve zayıfların haklarını koruma amacıyla kurulan hılfü’l-fudûl sözleşmesinde yer alması ve bu komitede aktif olarak görev yapması, onun zulme karşı tavrını gösteren önemli bir örnektir. Bu anlaşma metninde yer alan şu ifadeler, fıtratın haksızlığa isyanıdır: “Allah’a andolsun ki Mekke şehrinde birine haksızlık ve zulüm yapıldığı zaman hepimiz, o kimse ister iyi olsun ister kötü, ister bizden birisi, isterse yabancı olsun, kendisine hakkı verilinceye kadar tek bir el gibi hareket edeceğiz…”[35] Hz. Peygamber (s.a.s.)’in, nübüvvet göreviyle şereflendikten sonra da yine böyle bir kuruma davet edilmesi hâlinde tereddütsüz icabet edeceğini bildirmesi[36], insanlığa bir mesajdır. Hiç değilse Müslümanlar kendi aralarındaki ihlallerde onur mücadelesi veren insanların yanında yer alacak teşkilatlar oluşturmalıdırlar.[37] İslam dünyasının bugünkü durumu göz önüne getirilecek olursa, bunun ne kadar acil bir ihtiyaç olduğu görülecektir.

İnsan, irade ve akıl sahibi bir varlık olarak başkasını doğrudan ilgilendirmeyen bireysel tercihlerinden kendisi sorumludur, diğer insanların ona saygı duyması gerekir. Bu bir tercih veya kabul olabileceği gibi bir aidiyet de olabilir.[38]

İnsan, yaratılış gerçekliğine (fıtrat) bağlı olarak belli ölçüde çevrenin de etkisiyle uygun bulduğu bir topluluğa ilgi duyar, kendisini ona ait hisseder. Bu bir din, mezhep, tarikat gibi manevi alanı düzenleyen kurumlar olabileceği gibi vakıf, parti, dernek, kulüp vs. şeklinde sosyal içerikli örgütler de olabilir. Bu durum tabiidir ve tutuculuk, taassup olmadıkça herkesin diğerinin tercihini tabii karşılaması, bu yöndeki kabullere saygı duyması gerekir. Belli şartlarda tercihlerin tartışılması doğaldır. Bu da insan olmanın bir gereğidir. Ancak tercihlerle ilgili tartışmalarda fiziki ya da psikolojik şiddete başvurma, İslam’ın temel kaynakları tarafından tasvip edilmemiştir. Aksi bir durum çatışma sebebidir.[39]

 

2-      İslam Hukukunda İnsan Onuruna Dayalı Bazı Hükümler

İslam hukukunun farklı alanlarında insan onuru merkeze alınarak geliştirilmiş birçok hüküm vardır. Bunların tamamını ele almak bir tezi gerektirir. Biz seçmeci bir usulle dikkat çekici olan ve İslam hukukçularının insan onuruna bakışı konusunda bir fikir verecek kadar bazı örneklere yer vereceğiz.

Onurlu bir varlık olarak insanın şahsiyetinin rencide edilmesi, onur kırıcı davranışlara maruz bırakılması, tarihî süreç içerisinde en fazla görülen eylemlerdendir. Özellikle savaşlar, bu türden kötülüklerle doludur. Mesela Sebe Melikesi Belkıs, Hz. Süleyman’ın hak dine davet eden mektubunu aldıktan sonra halkıyla istişaresi sırasında kavmin ileri gelenlerinin; “Biz çok iyi savaşçılarız, çok güçlüyüz, emrindeyiz” dediklerinde Belkıs’ın cevaben, “Hükümdarlar bir memlekete girdiler mi, orayı tarumar ederler ve halkın şerefli/onurlu kişilerini iki paralık ederek ayağa düşürürler. Onların yapacağı da budur”[40] şeklindeki sözlerinden de anlaşıldığı kadarıyla, özellikle savaşlarda insan onuruyla oynamak bir gelenek hâlini almıştır.

Uluslararası çabalara rağmen bu hisler hâlâ kontrol edilebilmiş değildir. Mesela II. Dünya Savaşı sırasında milyonlarca kadın tecavüze uğramıştır.[41] Özellikle Müslümanlarla yapılan savaşlarda karşı tarafın Müslüman kadınların ırz ve namuslarına saldırmaları, tecavüzde bulunmaları, Müslümanlar açısından çok daha incitici, onur kırıcı bir özellik taşıdığı için başvurulan bir yol olagelmiştir. 1992 yılında Bosna savaşında Sırpların tecavüzüne uğrayan 40.000’i aşkın Müslüman kadına yapılan bu muamelenin, Müslüman dünya üzerindeki onur kırıcı etkisi hâlâ devam etmektedir.[42]

Hz. Peygamber (s.a.s.), savaş ve savaş dışında da bütün şekilleriyle işkenceyi yasaklamıştır. Hz. Peygamber (s.a.s.), Allah’ın bir kudsî hadiste  “kullarıma işkence etmeyin” buyurduğunu insanlara ulaştırmış;[43] aynı doğrultuda bizzat kendisi de “Allah’ın can verdiği hiçbir varlığa işkence etmeyin”[44] hadisiyle genel tavrını belirlemiş; böyle ihtimallerin bulunabileceği özel durumlarda da hassasiyetinin bir gereği olarak “işkence yapmayın” şeklinde uyarılarda bulunmuştur.[45] Mesela savaşa ya da asayiş için gönderdiği askerî birliklere verdiği talimattan birisi:[46] “Allah’ın can verdiği hiçbir varlığa asla işkence yapmayın”[47] şeklindeki uyarısı olmuş, inançlarından dolayı büyük işkencelere maruz kalan ilk dönem Müslümanlarının ele geçirdikleri en azgın düşmanlarına bile işkence izni vermemiştir. Söz gelimi, etkili hitabeti ve şiirleriyle Müslümanları aşağılayan, kavmini tahrik eden Kureyş’in sözcüsü Süheyl b. Amr’ın bu gücünü kırmak için Hz. Ömer’in ön dişlerini sökme teklifini Hz. Peygamber, “Ben işkence yapamam, yoksa Allah da bana işkence yapar” diyerek reddetmiştir.[48]

Maddi ve manevi anlamda eziyet verici, küçük düşürücü, incitici özelliğiyle onur kırıcı bir eylem olan ve insanlık tarihinin derinliklerine kadar giden, günümüzde de insanlık suçu sayılan işkencenin kaldırılması, insanlık için çok önemli bir karardır.[49] Hizmetçi, köle, hür, sanık, hükümlü, esir gibi statüsü ne olursa olsun dini, dili, etnik kimliğine bakılmaksızın bütün insanlar için işkence yasaktır. İşkence yasağı sadece insanlar için değil, hayvanlar da dahil bütün varlık için geçerli bir hükümdür.[50]

Bugün de geçerliliği devam eden devletler hukukundaki mütekabiliyet/karşılıklılık ilkesi, İslam hukukçularınca karşı tarafın yaptığı işkence hususunda geçerli sayılmamıştır. Bunun sahabeden başlayan örnekleri vardır. Mesela Amr b. el-Âs ile Şurahbil b. el-Hasene, Şam’daki bir savaş sırasında öldürülen bir patriğin/komutanın başını Akabe b. Âmir el-Cühenî ile Me­dine’ye Halife Hz. Ebu Bekir’e göndermişler, onun bunu hoş karşılamaması üzerine Akabe, düşmanın da kendilerine aynı şekilde davrandığını söylemiş, bunun üzerine Hz. Ebu Bekir: “Allah’ın Kitabı ile Hz. Muhammed (s.a.s.)’in uygulaması varken Farslılarla Bizanslılar’ı örnek almak da neyin nesi?![51] diye tepki göstermiş ve askerleri uyarmıştır.

İslam âlimleri, gerek ahiret saadetinin kazanılması, gerekse dünya hayatında insana yaraşan bir hayat içinde yaşayabilmesi açısından birey ve toplumun sahip olması gereken ve bütün dinlerin ortak noktasını oluşturduğunu ifade ettikleri beş temel değerden bahsederler. Şeriatın maksatları olarak formüle edilen ve bulunması, korunması zorunlu olan ve herhangi bir fark gözetilmeksizin insanın sırf insan olma şerefiyle sahip olduğu bu vazgeçilmez değerler din, can, akıl, nesil ve malın muhafazası şeklinde belirlenmiştir.[52] Herhangi bir ayırım olmaksızın bu esaslar bütün insanlar için bütün mekânlarda sabittir. Hz. Peygamber (s.a.s.), hac esnasında bütün insanlara hitaben “insanların canlarının, mallarının, şeref ve namuslarının dokunulmaz olduğunu” bildirdikten sonra üç defa “sakın zulmetmeyin, sakın zulmetmeyin, sakın zulmetmeyin” şeklindeki uyarısıyla bu konuda ne kadar hassas olduğunu göstermiş, orada bulunanları da bu talebini orada bulunmayanlara duyurmakla görevlendirmiştir.[53] Buna göre bir toplumun en üst kurumunu oluşturan Devletin varlık sebebi de bu değerleri korumaktır. Meşruiyet ölçüsü de bu değerlere ne ölçüde sahip çıktığıyla doğru orantılıdır. Mesela İslam ülkesinde yaşayan gayrimüslim vatandaşların insan olma şerefinden kaynaklanan inanç özgürlüğü, can güvenliği, mal emniyeti, aklî değerlerinin korunması, namus-şeref ve haysiyetlerinin muhafazası gibi temel haklar, Müslüman devletin sorumluluğu altındadır.[54] Gayrimüslim vatandaşların sırf farklı inançtan oldukları için zulme uğramaları durumunda Hz. Peygamber (s.a.s.), hesap günü geldiğinde bu haksızlığı yapanlardan bizzat kendisinin davacı olacağını belirtir: “Gayrimüslim vatandaşlar konusunda dikkatli olun. Kim bir gayrimüslim vatandaşa haksızlıkta bulunursa/zulüm yaparsa yahut onun hakkı olan şeyi kısar veya kısıtlarsa ya da ona gücünün üstünde bir yük yüklerse yahut da ona ait olan bir şeyi gönlü olmadığı hâlde alırsa, kıyamet günü öncelikle ben ondan davacı olacağım.”[55]

Kur’an-ı Kerim, bu değerlere yönelik cezaları bizzat belirlemiş ve bunları oldukça da ağır tutmuştur.[56] Bu cezaların ağır oluşunun sebebi, bu değerleri saldırıdan korumak ve bu niyette olanları caydırmaktır.[57]

İslam hukukunda insan onurunun bir gereği olarak bu insanlık değerlerine karşı yapılan saldırılarda sahibine meşru müdafaa hakkı tanınmış ve bu yolda yapılan savunma, hukuka uygunluk sebebi kabul edilmiş, saldırıyı engelleyemeyerek canı,[58] dini,[59] malı,[60] ailesi-ırzı uğruna[61] ölenler de şehitlikle müjdelenmiştir.[62] Şehitlik ise en şerefli rütbelerden birisidir.  

İslam’ın iki temel kaynağı Kur’an ve Sünnette iffet, şeref ve haysiyetin dokunulmazlığı ilkesinin ihlali yüz kızartıcı, rencide edici, toplum içinde küçük düşürücü etkisi sebebiyle büyük günahlar içinde sayılmış, bu suçu işleyenlere hukuki müeyyideler öngörülmüştür. Tarihî süreç içinde bu konunun en önemli örneği Hz. Aişe’ye atılan zina iftirasıdır. Kur’an-ı Kerim, bu olaya adı karışanların “hüsn-i zan” ve “aslî berâet” ilkelerini ihlal ettiklerini, onur kırıcı bir suç ithamında bulunduklarını, bu sebeple de büyük günah işlediklerini belirtir. Hz. Aişe’nin iftiraya maruz kalmış iffetli, şerefli bir kadın olduğunu vurgulayarak onu temize çıkarır.[63] Hz. Peygamber’in, helak edici yedi günahtan birisi olarak ifade ettiği namuslu bir kadına zina iftirasında bulunmanın[64] cezasını Kur’an-ı Kerim, 80 kırbaç şeklinde belirlemiş ve bir daha şahitliklerine itibar edilmeyeceği[65] hükmünü getirmiştir.[66] Hz. Âişe’ye iftirada bulunanların elebaşları da bu şekilde cezalandırılmıştır.[67]

İslam hukukçuları Hz. Âdem ile Havva’nın şahsını dikkate alarak kendileri gibi çocuklarının da (tüm insanlar) hürriyet şerefine sahip olduklarını ifade ederler. Buna göre hürriyet, insanın aslî statüsüdür, kölelik arızî bir durumdur.[68] Hürriyet ise şereftir/onurdur.[69]

Çok eski bir kurum olan kölelik, hukuki bir statüdür ve İslam’ın oluşturduğu bir yapı değildir. Kaynağında Roma hukukunda yer alan borcunu ödeyemez hâle gelen yükümlünün alacaklısının kölesi hâline gelmesi hükmü ile sürüp giden savaşlar vardır.

Kölelik, insan onuruna yakışan bir statü olmadığı için İslam, kucağında bulduğu bu sorunla mücadele etmiştir. Ancak İslam gelir gelmez, toplumsal ve psikolojik şartların getirdiği zorunluluklar sebebiyle ani ve radikal bir kararla köleliğin kaldırılmasını sağlayamazdı. Onun için de zamana yayılması (tedric) gerekiyordu. İslam’ın tavrı da bu yönde olmuştur. Bu zorunluluktan dolayı İslam, öncelikle onların durumunu düzeltmiştir. Mesela Kur’an-ı Kerim, köle-cariye ve hizmetçilere iyi davranılmasını emretmiştir.[70] Hz. Peygamber (s.a.s.), onur kırıcı olduğundan dolayı onlara “kölem, cariyem” şeklindeki hitabı yasaklamış, bunun yerine “evladım, kızım”[71] şeklinde hitap edilmesini istemiş, ilişkiler noktasında da kölelere iyi davranılmasını emretmiştir.[72] Diğer taraftan çeşitli kefaretlerle ve sevap kazanma aracı oluşuyla da köleliğin kaldırılması için mücadele etmiştir.

Bizzat Hz. Peygamber (s.a.s.), efendi-köle sınıflaşmasına karşı dünya tarihinde eşsiz sayılabilecek bir örnekle bir köle ve cariyenin çocuğu olan Üsâme b. Zeyd’i, bilgi ve becerisine güvendiği için 18 yaşlarındayken sahabiler ordusuna komutan tayin etmiştir. Bunu tam olarak hazmedemeyen bazı kişilerin “büyük sahabilerin bulunduğu bir orduya, çocuk yaşta birisinin tayin edilmesini yadırgayıp ileri geri konuşmaları” üzerine Hz. Peygamber (s.a.s.), onu, bu göreve layık olduğu için atadığını bildirmiştir.[73]

Hürriyet, insanın onuru, doğuştan sahip olduğu aslî statüsü olduğu için bulunmuş olan çocuklar, aksi ispat edilinceye kadar hür sayılır. Hanefî fakihi Kâsânî (ö.587/1191), şunu söyler: “Lakît, zahir-i hâle göre hürdür. Nitekim Hz. Ömer ve Hz. Ali efendilerimiz, lakîtin hür olduğuna hükmetmişlerdir. Çünkü Âdemoğlunda asıl olan hürriyettir. Bütün insanlar Âdem-Havva’nın çocuklarıdır. Her ikisi de hür idi. Hür anne-babadan doğan da hür olur. Kölelik ise arızî bir durumdur. Arızî olan ispat edilmedikçe, asıl olana göre hükmetmek esastır.”[74]

Ahlaki olarak iyi niyet, hüsn-i zan, önyargıdan uzak zihinsel ortam, hukuki açıdan ise aslî berâet, insanın onurlu varlık oluşunun tabii sonucudur. İslam inancında insan, Hristiyan inancında olduğu gibi aslî günah yüküyle doğmaz,[75] onurlu şekilde aslî beraet sıfatıyla tertemiz olarak dünyaya gelir ve günlük hayatta hep bu ilkeden hareket edilir. Bunun İslam hukukuna yansıması, “Berâet-i zimmet asıldır” (Mecelle, md. 8) kuralıyla olmuştur. Âdem ile Havva’nın yasak meyveden yemelerinin günahının aslî günah (peccatum originis) inancıyla nesline yüklenmesi, her çocuğun bu günahın yükü ve kiriyle onuru zedelenmiş olarak dünyaya gelmesi sonucunu doğuracaktır. İnsanın kendisinin işlemediği bir günahla suçlanmış şekilde dünyaya gelmesi, onun onuru ile bağdaşır bir durum değildir. Vaftizle bu günahtan temizlenmenin ne kadar onur sağlayabileceği ise tartışılması gereken bir husustur.

İslam hukukuna göre insan olmak, masumiyet için bir karinedir. Bir kimsenin suçu ispat edilinceye kadar suçsuzluğu, borcu ispat edilinceye kadar borçsuzluğu, köleliği ispat edilinceye kadar hürriyeti esastır. Aksini iddia eden delil getirmekle yükümlüdür.

Mecelle, “Sıfat-ı ârızada aslolan ademdir” (md. 9) kuralıyla ispat yükünü borç, suç gibi sonradan kazanılan (arızî) sıfatların varlığını iddia eden kişi için öngörmüştür. Hz. Peygamber (s.a.s.)’in: “Delil ile ispat iddia sahibine, yemin ise davalıya düşer” hadisi[76] Mecelle’nin 76. maddesine evrensel bir kural olarak: “Beyyine müdede‘î için ve yemin münkir üzerinedir” şeklinde yansımış, Mecelle 77. maddesiyle de bunun sebebini şöyle açıklamıştır: “Beyyine hilâf-ı zâhiri isbât için ve yemîn aslı ibkâ içindir.” Beyyine (delil), görünen tertemiz hâlin aksini ispat için, yemin mevcut temiz hâlin devamını temin içindir. İslam inancına göre insan tertemiz doğduğu ve ilke olarak o hâli de hayat boyu kalıcı olduğundan, iddia sahibinden delil, bu görüntünün aksini ispat için istenir. Davacının iddiasını ispat edemediği hâllerde ise davalının suçsuz, borçsuz olduğuna dair yemini, o temiz hâlin devam ettiğini gösterir.

İslam inancında aslî günah olmayışının hukuka yansımasının en temel ilkelerinden birisi de suç ve cezada şahsilik ilkesidir. Bu İslam hukukunun dünya hukuk düşüncesine bir armağanıdır.[77]

İslam hukukçularının, insan onurunu merkeze alan çeşitli içtihatları vardır. Bunlardan birisi şudur. İnsan, onurlu bir varlık oluşuna bağlı olarak fıkhî açıdan inanç (mümin veya kafir) ve aidiyet ayırımı olmaksızın ölüsü ve dirisiyle tâhirdir (temizdir), necis değildir. Temiz olmakla onurlu olmak birbirlerinin zorunlu sonucudur.[78] Bundan doğan bazı hükümler vardır. Mesela mümin veya kafir olduğuna bakılmaksızın insanın artığı temizdir,[79] sütü temizdir. Kafir bir kadın süt anne olarak tutulabilir.[80]

İslam aile hukukunun önemli hükümlerinden birisi de rüşvet suçunun rencide edici özelliği sebebiyle evlilik akdinde denkliğe etkisidir. İslam hukukçuları, rüşvet alan bir yetkilinin bürokratik statüsü ve alanındaki mevkii ne kadar yüksek olursa olsun, toplumdaki imajı ne kadar güçlü bulunursa bulunsun, evlenmek istediği ahlaki kemale sahip (saliha) kıza denk görmemişlerdir. İslam hukukçuları, hayat tarzı itibariyle dini değerlere bağlılık ve ahlaki olgunluğa ulaşma şerefini, adaletin, dürüstlüğün bulunmadığı diğer mevkilere üstün tutmuşlardır.[81]

Kur’an-ı Kerim, ihtiyaç sahibi insanlara yardımda onur kırıcı davranışı ısrarlı bir şekilde yasaklamıştır. Bu bağlamda, yaptığı yardımı başa kakıp (menn) incitici tutum sergilemeyi,[82] kötü, kıymetsiz, kalitesiz mallardan seçerek vermeyi[83] yasaklamakta, aleni yerine gizli vermenin daha hayırlı olduğunu belirtmekte,[84] yardımda din, etnik köken gibi herhangi bir aidiyetin esas alınmasını yasaklamakta,[85] ihtiyaç sahibi oldukları hâlde onurlu duruşlarından, şerefine düşkünlüklerinden isteyemeyenlerin aranıp bulunmasını[86] talep etmekte, yardımın sırf Allah rızası için yapılmasını[87] ve bir teşekkür bile olsa karşılık beklenmemesini[88] istemektedir.

İslam hukukçuları, bu ayetleri ve Hz. Peygamber (s.a.s.)’in, verdiğiyle karşı tarafı minnet altında bırakarak onur kırıcı tavır takınanlarla Allah’ın kıyamet günü konuşmayacağını ve onları muhatap almayacağını belirttiği[89] hadisini esas alarak, verdiğiyle karşı tarafın onurunu zedelemenin haram olduğu sonucuna ulaşmışlardır.[90]

Ayet ve hadislerde yapılan yardımla karşı tarafın onurunu kırmak “menn” kelimesiyle ifade edilmiştir. Fukaha bu kelimenin, kendisini ihsan eden ve bahşeden konumunda görmek anlamına geldiğini belirttikten sonra bunun günlük hayattaki yansımalarını da şöyle sıralamışlardır: Sağda-solda verdiğinin lafını etmek, yardımda bulunduğu kişiyi ifşa etmek, yardımına karşılık teşekkür beklemek, dua beklemek, hizmet beklemek, saygı-hürmet beklemek, kendisinden destek beklemek, mecliste kendisine öncelik vermesini, kendisini öne geçirmesini beklemek, işlerinin takibini beklemek.[91]

Kur’an-ı Kerim’in, ihtiyaç sahiplerine yapılacak yardımın onur kırıcı bir özellik arzetmemesi ve bunun için de gizli yapılmasını tavsiye etmesi, Hz. Peygamber (s.a.s.)’in yaptığı yardımları sağ elinin verdiğini sol eli görmeyecek kadar gizlice yapanlara Allah’ın kıyamet gününde özel muamelede bulunacağını bildiren hadisinden[92] hareketle fukaha, yardımın gizli yapılmasının daha faziletli olduğu sonucuna ulaşmıştır.[93]

Fakirin onurunu kırmama ilkesinin toplumsal hayatta en güzel yansıması, Osmanlı kültüründe zimem defterleri ve sadaka taşları gibi iki önemli uygulama örneği ile tarihin altın sayfalarında yerini almıştır. Zimem defterleri, veresiye defterleri demektir. Ramazan ayında zenginler tebdil-i kıyafet yaparak bakkal, manav gibi alış-veriş dükkanlarından veresiye alış-veriş yapıp borcunu hesabına yazdıran fakirlerin veresiye defterindeki hesaplarına bakarlar ve onların borçlarını ödeyerek defterden sildirirler, “Allâh kabul etsin” diyerek çekip giderlerdi. Böylece ne fakir borcunu ödeyen zengini tanır ve bilir, ne de zengin borcunu ödediği fakiri tanır ve bilirdi. Sadaka taşları da Osmanlı zerafetinin bir simgesidir. Mahallelerin belli yerlerine yerleştirilen sadaka taşları, içine para konulabilecek şekilde oyukları bulunan taşlardan oluşmakta olup, zekat yükümlüsü ya da infakta bulunmak isteyen zengin, parasını getirir, bu oyuklara yerleştirir, fakir gelir, ihtiyacı kadarını alır giderdi. Böylece ihtiyacı olup da birisinden isteyemeyen insanlar buradan yararlanırlardı.[94]

 

Sonuç

İslam hukukunun iki ana kaynağı Kur’an-ı Kerim ile onun beşer formundaki ifadesi konumunda bulunan Hz. Peygamber (s.a.s.)’in Sünneti ve bu iki kaynak doğrultusunda geliştirilen fıkhî hükümler, İslam açısından insan onuruna verilen değeri ortaya koymaktadır. Tarihî süreç içinde Müslüman toplumlarda bu yönde oluşan kültürel formlar, diğer toplumlara göre daha olumlu bir görüntü verirken, bu günün dünyasında konu ile ilgili arayışlara da açılımlar sağlayacak zenginliğe sahiptir. Özellikle insanın şerefini Âdemiyet’ten aldığı, bütün insanların Âdem-Havvâ’nın çocukları olarak kardeşliği, aslî berâat ilkesinin bir hukuk ilkesi olarak benimsenmesi, her insanın kendisine özgü yaratılışı itibariyle biricikliği, irade sahibi bir varlık oluşu, kainatın emrine amade kılınışı, aracısız olarak doğrudan Rabbi ile iletişime geçebilmesi, insanın onurlu bir varlık oluşunu gösteren verilerdir. Bundan ötesi, insanın Allah’ın bahşettiği bu onuru koruması, fıtrat değerlerine uygun davranması, diğer insanların da bu onuru koruduğu sürece ona saygılı davranmasıdır.

 

 

 



* Necmettin Erbakan Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi İslam Hukuku Anabilim Dalı / Konya

[1] İsrâ’ (17), 70.

[2] Ahmed b. Hanbel, V, 411; Taberânî, el-Kebîr (nşr. Hamdi es-Selefî), Musul 1404/1983, XVIII, 12; a.mlf., el-Evsat, Kahire 1415, V, 86; Beyhakî, Şu‘abü’l-îmân, Riyad 1423/2003, VII, 132; Heysemî, Mecmau’z-zevâid, Beyrut 1412, III, 586, 595; VIII, 160.

[3] A‘râf (7), 11; Hicr (15), 28-44; Sa‘d (38), 71-88.

[4]Bakara (2), 30; En‘âm (6), 165; Yunus (10), 73; Neml (27), 62; Fâtır (35), 39; Sa‘d (38), 26.

[5] Râgıb, el-Müfredât, “h.l.f” md.

[6] Bakara (2), 29; İbrahim (14), 32; Nahl (16), 14; Hacc (22), 65; Lokman (31), 20; Câsiye (45), 13.

[7] Mâlik, “Cenâiz”, 45; Ebû Dâvûd, “Cenâiz”, 60; İbn Mâce, “Cenâiz”, 63; Ahmed b. Hanbel, VI, 58, 100, 105.

[8] Kâsânî, Bedâi‘u’s-sanâi‘, Kahire 1327-28/1910, I, 300.

[9] İbn Hişâm, es-Siretü’n-Nebeviyye, Kahire 1415/1994, II, 557; M. Hamidullah, Hz. Peygamber’in Savaşları (trc. Salih Tuğ), İstanbul 1981, s.90.

[10] Kıyâme (75), 4.

[11] A‘râf (7), 179; Furkân (25), 44; Câsiye (45), 23; Tîn (95), 4-6.

[12] A‘râf (7), 176; Kehf (18), 28; Tâhâ (20), 16; Furkân (25), 43; Kasas (28), 50; Câsiye (45), 23.

[13] Taberânî, el-Kebîr, III, 131; Heysemî, VIII, 344.

[14] İsrâ’ (17), 21; Zuhruf (43), 32.

[15] Müslim, “Zekât”, 103.

[16] Ebû Dâvûd, “Büyû‘”, 77; Nesâî, “Büyû‘”, 1; İbn Mâce, “Ticârât”, 1, 64; Dârimî, “Büyû‘”, 6.

[17] İsrâ’ (17), 70.

[18] Buhârî, “Müsâkât”, 13, “Zekât”, 50, “Büyû‘”, 15; Müslim, “Zekât”, 107; İbn Mâce, “Zekât”, 25.

[19] Ebû Dâvûd, “Zekât”, 26; İbn Mâce, “Ticârât”, 25.

[20] Serahsî, XXX, 245.

[21] Serahsî, XXX, 271.

[22] İbn Mâce, “Zekât”, 26; Ahmed b. Hanbel, I, 441.

[23] Serahsî, XXX, 245.

[24] Mâlik, el-Muvatta’ (Rivâyetü M. b. el-Hasen, nşr. T. en-Nedvî), Dımaşk 1413/1991, II, 150; Dârekutnî, es-Sünen, Beyrut 1386/1966, II, 152-153; Beyhakî, es-Sünenü’l-kübrâ (nşr. M. A. Ata), Mekke 1414/1994, IV, 175.

[25] Hucurât (49)13.

[26] Beyhakî, Şu‘abü’l-îmân, Bombay 1423/2003, VII, 130.

[27] Buhârî, “Salât”, 72, “Cenâiz”, 5, 55, 66; Müslim, “Cenâiz”, 71; Ebû Dâvûd, “Cenâiz”, 34, 57; Nesâî, “Cenâiz”, 43, 76; İbn Mâce, “Cenâiz”, 31, 32.

[28] Bezzâr, el-Müsned, nr. 6947; Ebû Ya‘lâ, el-Müsned, Dımaşk 1404/1984, VI, 65, 106, 194; Taberânî, el-Evsat, V, 356; a.mlf., el-Kebîr, X, 86; Kudâî, Müsnedü’ş-Şihâb (nşr. Hamdi es-Selefî) Beyrut 1407/1986, II, 255.

[29] Nisâ’ (4), 1.

[30] Serahsî, Şerhu’s-Siyeri’l-kebîr, Beyrut 1417/1997, I, 70; a.mlf., el-Mebsût, X, 92; İbn Âbidîn, Reddü’l-muhtâr, Kahire 1272-1324, II, 67; V, 420; Muhammed Hamidullah, “Hudeybiye, DİA, XVIII, İstanbul 1998, s. 298.

[31] Serahsî, Şerhu’s-Siyeri’l-kebîr, I, 70; IV, 76; a.mlf., el-Mebsût, X, 92.

[32] Ebû Ubeyd, el-Emvâl, Beyrut 1406/1986, s. 605.

[33] Buhârî, “Salât”, 76, 82, “Husûmât”, 7, 8, “Megâzî”, 70; Müslim, “Cihâd”, 59-60; Ebû Dâvûd, “Cihâd”, 114; Nesâî, “Mesâcid”, 20; Serahsî, Şerhu’s-Siyeri’l-kebîr, IV, 182; a.mlf., el-Mebsût, X, 25; İbn Âbidîn, III, 229; Asri Çubukcu, “Sümâme b. Üsâl”, DİA, XXXVIII, İstanbul 2010, s. 131-132.

[34] Bakara (2), 109, 191, 193, 217; Nisâ’ (4), 75; Enfâl (8), 72.

[35] Bk. Muhammed Hamidullah, “Hilfü’l-fudûl”, DİA, XVIII, İstanbul 1988, s. 31-32.

[36] Ahmed b. Hanbel, I, 190, 317.

[37] Hucurât (49), 9.

[38] Kehf (18), 29; Fussılet (41), 40; İnsan (76), 3.

[39] bk. Bakara (2), 256; Yunus (10), 99; Nahl (16), 125; Kâfirûn (109), 6; ayrıca bk. Tâhâ (20), 24-44.

[40] Neml (27), 20-44.

[41] Ahmet Özel, İslam Devletler Hukukunda Savaş Esirleri, Ankara 1996, s. 68-69.

[42] Bk. Ahmet Özel, s. 62, 68-69.

[43] İbn Ebî Şeybe, el-Musannef, Haydarâbâd 1288/1968, IX, 423; Ahmed b. Hanbel, IV, 172-173; Taberânî, el-Kebîr, XXII, 272.

[44] Taberânî, el-Kebîr, III, 218; Zeyla‘î, Nasbu’r-râye (nşr. M. Avvâme), Beyrut 1418/1997, III, 120; Heysemî, VI, 376.

[45] Müslim, “Cihâd”, 2; Ebû Dâvûd, “Cihâd”, 82; Tirmizî, “Siyer”, 48, “Cihâd”, 14.

[46] Ahmed b. Hanbel, el-Müsned, IV, 172, 173.

[47] Taberânî, el-Mu‘cemü’l-kebîr, III, 218.

[48] Vâkıdî, el-Megâzî, Beyrut 1966, I, 107; İbn Ebî Şeybe, XIV, 387; Beyhakî, XIV, 387.

[49] Buhârî, “Mezâlim”, 30, “Zebâih”, 25, “Megâzî”, 36; Ebû Dâvûd, “Cihâd”, 110.

[50] İbn Mâce, “Zebâih”, 10.

[51] Tahâvî, Şerhu müşkili’l-âsâr (nşr. Şuayb el-Arnaût), Beyrut 1415/1994, VII, 404-405; Beyhakî es-Sünenü’l-kübrâ, IX, 132; İbnü’l-Mulakkın, el-Bedru’l-münîr, Riyad 1425/2004, IX, 104.

[52] Cüveynî, el-Burhân (nşr. A. ed-Dîb), Devha 1399, II, 923-964; Şâtıbî, el-Muvâfakât (nşr. A. Dırâz), Kahire, ts. (el-Mektebetü’t-Ticâriyyetü’l-kübrâ), IV, 27-32; İ. Kâfi Dönmez, “Maslahat”, DİA, XXVIII, Ankara 2003, s. 82.

[53] Ahmed b. Hanbel, V, 72.

[54] Bu konuda bk. Saffet Köse, İslam Hukuku Açısından Din ve Vicdan Özgürlüğü, İstanbul 2003, tür. yer.

[55] Ebû Dâvûd, “İmârât”, 31-33.

[56] Bakara (2), 178, 179; Mâide (5), 33, 34, 38, 45; Nûr (24), 2, 4.

[57] Serahsî, el-Mebsût, Kahire 1321-24, X, 110.

[58] Ebû Dâvûd, “Sünnet”, 29; Tirmizî, “Diyât”, 21; İbn Mâce, “Hudûd”, 21.

[59] Ebû Dâvûd, “Sünnet”, 29; Tirmizî, “Diyât”, 21.

[60] Buhârî, “Mezâlim”, 33; Müslim, “Îmân”, 226; Nesâî, “Tahrîm”, 22-24.

[61] Ebû Dâvûd, “Sünnet”, 29; Tirmizî, “Diyât”, 21.

[62] Nesâî, “Tahrîm”, 23.

[63] Nûr (24), 12, 16, 23.

[64] Buhârî, “Hudûd”, 44-45; Ebû Dâvûd, “Hudûd”, 34.

[65] Doktrinde yorum farklılıkları vardır.

[66] Nûr (24), 4.

[67] Ebû Dâvûd, “Hudûd”, 34; Ahmed b. Hanbel, VI, 34, 35.

[68] Serahsî, XVI, 158; Kâsânî, VI, 126, 270; İbn Mâze, el-Muhîtu’l-burhânî, Beyrut 1424/2004, V, 425; IX, 224.

[69] Serahsî, VIII, 6, 10, 51; XIX, 96; Kâsânî, II, 238; IV, 138, 155, 160; VI, 129.

[70] Nisâ’ (4), 36.

[71] Ahmed b. Hanbel, el-Müsned, II, 444.

[72] Bk. Buhârî, “Îmân”, 22, “Edeb”, 44 / “Itk”, 18, “Et‘ime”, 55; Müslim, “Eymân”, 40 / 42; Ebû Dâvûd, “Edeb”, 124 / “Et‘ime”, 50.

[73]İbn Sa‘d, et-Tabakâtü’l-kübrâ (nşr. İhsan Abbâs), Beyrut, ts. (Dâru Sâdır), II, 190.

[74] Bedâi‘u’s-sanâi‘, VI, 197-198.

[75] Bakara (2), 134, 141.

[76] Buhârî, “Rehin”, 6; Tirmizî, “Ahkâm”, 12; İbn Mâce, “Ahkâm”, 7.

[77] En‘âm (6), 164; İsrâ’ (17), 15; Fâtır (35), 18; Zümer (39), 7; Necm (53),38.

[78] Mâverdî, el-Hâvi’l-kebîr, Beyrut 1414/1994, III, 8; Muhammed Uleyyiş, Minehu’l-Celîl, Beyrut 1409/1989, I, 50; Zekeriyya el-Ensârî, Esne’l-metâlib, Beyrut 1422/2000, I, 10; Behûtî, Keşşâfü’l-kınâ‘, Mekke, 1994, I, 193.

[79] Serahsî, I, 47; Alaüddîn es-Semerkandî, Tuhfetü’l-fukahâ’, Beyrut 1405/1984, I, 53.

[80] Serahsî, XV, 127.

[81] İbn Âbidîn, Reddü’l-muhtâr, II, 322.

[82] Bakara (2), 262-264.

[83] Bakara (2), 267.

[84] Bakara (2), 271.

[85] Bakara (2), 272.

[86] Bakara (2), 273.

[87] Bakara (2), 272.

[88] İnsan (76), 8-9.

[89] Müslim, “Îmân”, 171; Ebû Dâvûd, “Libâs”, 25; Tirmizî, “Büyû‘”, 5; İbn Mâce, “Ticârât”, 30.

[90] Ebû Bekir Osman ed-Dimyâtî el-Bekrî, Hâşiyetü İ‘âneti’t-tâlibîn, Beyrut 1415/1995, II, 353.

[91] Ebû Bekir Osman ed-Dimyâtî el-Bekrî, II, 353.

[92] Buhârî, “Ezân”, 16, “Zekât”, 13, 16, “Hudûd”, 19; Müslim, “Zekât”, 91; Tirmizî, “Zühd”, 53.

[93] Ebû Bekir Osman ed-Dimyâtî el-Bekrî, II, 350.

[94] A. Süheyl Ünver, “Sadaka Taşları”, Hayat Tarih Mecmuası, sy. 11/35 (yıl:3, cilt:2), Aralık 1967, İstanbul, s. 12-13; Hasan Özönder, “Türk Mahallelerinde Sadaka Taşlarının Yeri ve Önemi”, Uluslar Arası IV. Türk Kültürü Kongresi, Bildiriler, Ankara 1997, c. II; Nidayi Sevim, Medeniyetimizde Toplumsal Dayanışma ve Sadaka Taşları, İstanbul 2009; Mustafa Armağan, Geri Gel Ey Osmanlı, İstanbul 2007, s. 272.

YAZAR: Kadir Hatipoglu - Nisan 16 2013 12:05:51 · Adobe Reader Belgesi · Microsoft Word Belgesi · Yazdır
Önceki Vaaz Sonraki Vaaz
Online Bağış
Kur'an-ı Kerim Dinle
Ramazan Pakdil Sureler
DİB Kur'an Portalı
İlhan Tok Hatim
Abdussamed Hatim
Abdul Rahman Al Sudais
Fatih Çollak Hatim
F.Çollak Görüntülü Hatim
İshak Daniş Hatim
5 Hafız OK takipli Hatim
Mehmet Emin Ay Hatim
İsmail Biçer Ok Takipli
114 Sure 114 Hafız
İshak Daniş Aşir
M.Nebevi İmamları
K. İmami Shuraym Hatim
S.Hafızlar Görüntülü
Dünyaca Ünlü Kariler
Kur'an International
Tefsir
Tefsir Külliyatı
Elmalı Tefsiri
Elmalı Meali
Fizilali Kur'an
DİB Kuran Meali
Kur'an-ı Nasıl Anlayalım
Fıkıh
Reddul Muhtar-İbn-i Abidin
Feteva-i Hindiyye
Fikhussunne
Mezhepler Arası Farklar
Detaylarıyla Namaz
Hadis
Kütübüs-Sitte
Sahihi Buhari
Riyazuzsalihin
Ellü'lüü vel-Mercan
Hadis El Kitabı
40 Hadis ve izahı
Dini Kitaplar
P.Hayatı Salih Suruç
Kur'an ve Bilim
Günümüzde İslam
Kıssadan Hisse
Ehli Sünnet Yolu
İslam Tasavvufu
En Güzel Örnek
Gıybet Hastalığı
Adım Adım Kurtuluş
Mesneviden Öyküler
Sayfa oluşturulma süresi: 0.04 saniye 7,920,981 Tekil Ziyaretçi
Copyright © 2012 islamda Hayat
Sitemizdeki Vaaz, Hutbe ve Yazılar kaynak göstermek şartı önceden izin Almadan Ticari Amaçlar Dışında Kullanmak Serbestir.

Tüm Bilgiler Ümmete Vakıftır copyright © 2002 - 2019