Andolsun, biz bu Kur'an'da insanlara her trl misali deiik ekillerde akladk. Yine de insanlarn ou ancak inkrda direttiler. (sr 89)
Gnn Ayeti
";
Vaaz Kategorileri
man Konular
badet Konular
Sosyal Konular
Ramazan Vaazlar
Dini Gnler ve Geceler
DB rnek Vaazlar
Genel Konular
islam ve Aile
Grev,Sorumluluk Ve Ahlak
Mevlid-i Nebi Vaazlar
Ana Men
ocuklar in
Kura'an reniyorm
Dinimi reniyorum
Dini Bilgiler
Oyunlar
Ansiklopedi ve szlk
Osmanlca Szlk
slam Ansiklopedisi
Dini Szlk
Dini Terimler
Kk Lgat
ye Ad
Parola

ifremi unuttum - ye Ol
Tm detaylar ile Namaz
Tm detaylar ile Namaz

                                 TM DETAYLARIYLA NAMAZ

TM DETAYLARIYLA NAMAZ.. 6

Yayncdan. 8

TAKDM... 9

NAMAZIN TARF 9

NSZ.. 14

"Salt (namaz)" Kelimesinin Anlam 16

A. Szlk Anlam: 16

B. er' Anlam ile Salt (Namaz): 16

SLM'DA BADET. 16

SLM'DA NAMAZIN YER 17

Namaz Neyi Gerekletirir?. 17

Namazn Yeri 18

Namaz Allah' Hatrlatr. 18

Namaz slmn Btn Rkunlerini Bir Arada Toplar. 19

Namaz Hayaszlktan ve Mnkerden Alkoyar. 19

Namaz ehdet Kelimesinden Sonra slmn En nemli Esasdr. 21

ABDEST. 21

Szlk ve er' Anlam tibariyle Vud (Abdest). 22

Abdestin Mer Oluunun Delili 22

Abdestin Fazileti 22

Abdestli Olmay Gerektiren Hususlar. 22

Abdestin Farzlar 22

Abdest Alma ekli 24

Abdestin Baz Etkileri 26

Mestler zerine Mesh Etmek. 27

Mestler zerine meshin artlar 27

Mesh Sresi 27

Meshi ptal Eden Haller. 27

Abdesti Bozan Haller. 27

Abdesti Bozan Haller le lgili Baz Meseleler. 29

TEYEMMM... 30

Teyemmmn szlk ve terim anlam 30

Meruiyetinin Delili 30

Teyemmm yapmak ne zaman merudur. 31

Teyemmm ne ile yaplr?. 31

Teyemmmn ekli 31

Teyemmm bozan haller. 32

Su ve toprak bulamayan (fakidut-tahurayn)'n hkm. 32

NAMAZDAN NCE YAPILMASI GEREKEN LER.. 32

1. Taharet 33

2. Avreti Setretmek. 34

Hr ve balia kadnn namazdaki avreti 34

3. Ezan. 35

Ezan ve ikametin anlam ve hkmleri 35

Sevimli bir nid (sesleni). 35

Ezann mer kln 36

Ezan ekilleri 36

Ezan emas: 36

Kamet emas: 37

Ezan lafzlarnn ift, kamet lafzlarnn tek sylenmesindeki hikmet 37

Ezann artlar 38

4. Kbleye Ynelmek (stikbal-i Kble). 39

"Kble"nin szlk ve er' anlam: 39

Kble'ye ynelmenin (istikblin) hkm. 39

Kble Nasl Bilinir?. 39

Kble'ye ynelmek ykmll ne zaman kalkar?. 40

5. Farz namaz iin vaktin girmesi 40

Namazlarn vakitleri 41

Namaz nasl vaktinde klnm olur?. 41

Mazeretsiz olarak namaz geciktirmenin hkm. 41

NAMAZ NASIL KILINIR?. 42

Namaz Doru Drst Klamayan Kimse le lgili Hadis-i erif. 49

NAMAZIN RKUNLER 49

Namazda Bir Rukn Terkeden Kimsenin Hkm. 51

NAMAZIN ARTLARI 51

NAMAZIN VACBLER 52

NAMAZIN SNNETLER 53

NAMAZDA HARAM OLAN EYLER.. 56

NAMAZDA MEKRUH OLAN EYLER.. 59

NAMAZDA MBAH OLAN EYLER.. 63

NAMAZ VAKTLER 65

Gndzn Olduka Uzad Yahut Gecenin oka Ksald Yahut Senenin Baz Gnlerinde Gece Yahut Gndzn Hi Grlmedii lkelerde Namaz Klmak. 66

YOLCULUK HALNDE NAMAZ.. 67

Namaz Ksaltmann artlar 68

Kasr (Yolculukta Namaz Ksaltmak) le lgili Baz Meseleler. 70

Yolculukta Namazlar Cem Etmek. 73

Cemin tanm ve hkm. 73

Cem zaman ve ekli 73

Cem yapmay mbah klan sebebler. 73

Cem ve Kasr Birbirinden Ayrlmaz mdr?. 75

Yolculuun (Seferin) Ruhsatlar 76

slm'da musamahakrlk. 76

Yolculuun ruhsatlar nelerdir?. 76

Yolculukta revtib snnetlerin meruiyeti kalkar m?. 76

Binek zerinde Olann Namaz Klma ekli 76

Gemide Namaz. 77

Uakta Namaz, Hkm ve Kln ekli 78

KORKU NAMAZI 78

Korku Namaznn Meru Oluunun Delilleri 78

Korku Namaznn Kln ekilleri 79

Korku Halinde Akam Namaznn Kln 80

Korku Namaz le lgili Baz Meseleler. 80

Korku namaznda silh tamak. 80

Gvenlik halinde korku namaz 81

slmn Kolayl ve Msamahakrl 81

HASTANIN ve HASTA HKMNDE OLANLARIN NAMAZLARI 81

CUMA NAMAZI 83

Cuma Namaznn Hkm. 83

Cuma Namaz Kimlere Vacibtir?. 83

Cuma Namaznn Mer Klnmasnn Hikmeti 84

Cuma Gnnn Fazileti 84

Cuma Namazna Gitme Adab 86

Cumann Shhat artlar 87

Hutbenin artlar 88

Hutbenin Shhat artlar 88

ki Hutbenin Rkunleri 89

Hutbenin Snnetleri 90

Cuma Hutbesini Dinleyenin Uymas Gereken db. 91

Cuma Namaz le lgili Baz Hkmler. 93

Cuma Namaznn Snneti 93

Cuma Namazn Klmamay Mbah Klan zrler. 94

Radyo ve Televizyona Uyarak Cuma Namaz Klmann Hkm. 96

NAMAZI TERKEDENN HKM.. 96

Namaz Terkeden. 97

Namaz Terketmek Suretiyle rtidd Etmenin Sonular 99

A. Dnyadaki Sonular: 99

B. hiretteki Sonular. 100

CENAZE NAMAZI VE LGL DER HUSUSLAR.. 100

lm Hatrlamak ve Yce Allaha Kavumaya Hazrlk. 101

Hasta Nasl Hareket Etmeli?. 101

lm Yaklat Srada Yaplmas Snnet Olan ler. 102

lmn almetleri 102

lmden sonra ve gasilden nce yaplacaklar. 103

lnn Ykanmas ve Kefenlenmesi 103

ly ykamann ve kefenlemenin hkm: 103

ly ykamakta ncelik: 104

ly ykayacak kimsede aranan artlar: 104

ly ykamann artlar: 104

ly ykama ekli: 104

lnn Kefenlenmesi 105

Cenaze Namaz 106

Cenaze namaznn hkm ve delili: 106

Cenaze namaznn artlar: 106

Cenaze namaznn Rkunleri: 106

Snnetleri: 107

Cenaze namazn klma ekli: 107

Cenaze Namazna Ait Baz Hkmler. 107

Cenazenin Peinden Gitmek Fazileti ve Keyfiyeti 109

lnn Defnedilmesi 110

l Defnine Dair Baz Hkmler. 112

Taziye. 113

NAFLELER.. 116

1. Revtib (Nafileler). 116

Tatavvu (nfile) namazn meriyeti: 116

Revtib snnetler: 116

Sabah snnetinin fazileti: 117

Sabah namaznn snnetinin baz zellikleri: 117

Rtib snnet ile farz namaz arasn ayrmak: 117

Nafile namazn klnaca yer: 118

Revtib snnetin kazasn klmann hkm: 118

Tatavvu namaz klnrken oturmak: 118

Yolculuk halinde revtib snnetlerini klmak: 119

2. Teravih Namaz 119

Hkm ve bu ismin verilmesinin sebebi: 119

Teravihin fazileti ve vakti: 119

Rekatlerinin says: 119

Tervihte Kur'n Okumak: 121

Vitir ve teravihte kunut: 121

Teravihin meru ekli: 122

3. Teheccd. 123

Hkm ve Fazileti: 123

Teheccde Kalkmann Adab 124

Gece Namaz Klmay Kolaylatrc Sebepler. 126

4. Bayram Namazlar (Ramazan ve Kurban Bayramlar Namazlar). 127

Bayram namaznn meru oluunun asl dayana: 127

Bayram Namaznn Hkm. 127

Bayram Namaznn Hkm. 127

Bayram Namaznn Ed Edilecei Yer. 128

Bayram Namaznn Kln ekli 128

Bayram Namazlar Dolaysyla Ezan Okunmaz, Kamet Getirilmez. 129

Bayram Namazndan nce Ya da Sonra Namaz Klnr m?. 129

Bayram Namaz Kaza Edilir mi?. 129

Bayram Namaz Hutbesi 130

Musallya kmak ve Musalldan Dnmek. 130

Cuma ve bayram ayn gne gelirse: 131

5. Kusf (Gne Tutulmas) Namaz 131

Kusf namaznn hkm ve delili: 131

Bu namazn meruiyetinin hikmeti: 132

Kusf namaznn kln ekli: 132

Kusf Namazna Dair Baz Hkmler. 133

Kusf namazna yetimekte ge kalan (mesbk)n hkm: 134

slmn tashih ettii bozuk inanlar: 134

6. stisk Namaz 135

Szlk ve er' anlam ile istisk: 135

stisk (yamur duas)nn hkm: 135

stisk ne zaman mer olur?: 135

stisk Namaznn Kln ekli 135

stisk Namaz le lgili Baz Hkmler. 136

CEMAATLE NAMAZ.. 138

Cemaatle namaz klmann fazileti: 138

Cemaatle Namaz Klmann Hkm. 140

Cemaatle Namaz Ka Kii ile Klnabilir ve Cemaatle Namaza Gelmeyenin Hkm. 141

Namazn Ed edilecei Yer. 142

Memuriyet dairelerinde cemaatle namaz: 143

Cemaatle Namaz Klmak le lgili Baz Hkmler. 143

MESCDN MSYONU.. 144

Mescid bina etmenin fazileti: 144

Gemite Mescid. 145

Gnmzde Mescidin Yapabilecei Grevler. 147

Toplumu Mescide Balamann Yollar 148


TM DETAYLARIYLA NAMAZ

 

Prof. Dr. Abdullah b. Muhammed et-Tayyar

 

eviren

M. Beir ERYARSOY


 

Yce Allah buyuruyor ki:

"Ben cinleri de, insanlar da bana ibadet etmekten baka, bir ey iin yaratmadm. Ben onlardan bir rzk da istemiyorum. Bana yedirmelerini de istemiyorum. nk phesiz ki Allah'tr, hem rzk veren, hem pek etin kudret ve kuvvet sahibi olan." (ez-Zriyt, 51/56-58)

 

bn mer Radyallahu anh'den yle dedii rivayet edilmitir: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem buyurdu ki: "slam be temel zerine bina edilmitir: Allah'tan baka hibir ilah olmadna, Muhammed'in Allah'n Rasl olduuna ehdet etmek, namaz dosdoru klmak, zekt vermek, hac ve ramazan orucu(nu tutmak)."

Buhr, I, 8 -lafz ona ait-; Muslim, I, 45.


 

Yayncdan

 

Btn vgler beni hatrlamak iin namaz kl buyuran ok yce ve ismi mbarek Allah iindir. Salt ve selam kendi nefsinde ve toplum hayatnda kelimenin tam anlamyla namaz ikme eden Allahn elisi, Abdullahn olu Muhammed iindir.

Allah subhanehu ve teala insanolunu saylamayacak ihtiyalar ve snrsz istekler ile beraber yaratm, bu ihtiyalarn giderilebilmesi ve isteklerin yerine gelmesi iin kendisine ynelmemizi emretmitir. nsan tarih boyunca skntlarnn zlebilmesi, problemlerinin halli, ihtiyalarnn giderilmesi iin kendisinden daha gl birisine ynelme gerei hissetmitir. Bu ynelie ilah edinme denilmektedir. Nebilerin davetinin esas Allah lah edinmeye ar ve Allahn yan sra ilah edinilenleri reddetmektir. Allahn nebiler aracl ile gnderdii dinde; Allah ilah edinmenin en mkemmel ve en ak grnts ise namazdr. Bunun iindir ki namaz terk etmek hadislerde, Allah ilah edinmeyi reddetmek saylarak kfr; Yine  Allah ilah edinmeyi terkedip bakasna ynelmek saylarak irk olarak adlandrlmtr.

Kuranda olduka sk bir ekilde emredilen namaz ikme etmenin kiinin nefsine ve ierisinde yaad topluma bakan iki boyutu bulunmaktadr. Her mslman kendi nefsinde namaz ikme ettii gibi toplum hayatnda namaz ikme olunsun diye almaldr. Bu eseri yaynlayarak yce Allahtan toplumumuzda tamamen zayi olma konumuna gelmi olan namazn ikme olunduunu grmeyi umuyoruz.

Bilindii gibi yce Allah insanlar ve cinleri tek bir maksat ile -ki oda Allaha ibadet etmeleridir- yaratmtr. Nitekim yle buyurmaktadr: Ben insanlar da cinleri de bana ibadet etmekten baka bir maksat iin yaratmadm. (ez-Zriyt, 51/56) badetlerin ise kabul edilmesi temel arta balanmtr. Birincisi, doru bir inanca sahip olmak; ikincisi yaplan ibadeti Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem gibi yapmak; ncs Allah raz etmekten baka bir gayesi olmamaktr. Her mslmana ibadetleri ve zellikle namaz Rasulullah Sallallahu aleyhi vesellem gibi eda edebilmek iin delilleriyle birlikte renmek byk bir gerekliliktir. Buradan yola kan yayn evimiz byk bir emek mahsul olan, deerli ilim adam Prof. Dr. Abdullah b. Muhammed et-Tayyarn Namaz isimli eserini Trkeye kazandrmtr.

Elinizdeki kitabn en nemli zellii Kitab ve Snnet naslarn delil olarak ne karm, taassub ve taklidten uzak kalarak, sahih deliller zerine bina edilmi olmasdr. Eserde ihtilafl meseleler ve farkl hkmler yn halinde sunulup sonrada ylece braklmayp, sonuca varlmaya allmtr. Hanef, Malik, afi ve Hanbel ulemadan alntlar yapan mellif asl bulunmayan bir meseleyi ortaya koymaktan, selefe muhalif itihadlarda bulunmaktan ekinmitir. htilafl olan baz konularda bu kitabn son noktay koyduunu sylemiyoruz ancak mellif her meseleyi delillere dayandrarak sunmaya azami gayret sarf etmitir.

Kitaptaki stlahlar/terimler cumhurun kulland ekilde kullanldndan buna alk olmayan okuyucu dikkatli davranmaldr. rnek olarak Farz ve vacib kelimeleri ayn manay ifade etmekte kesin olarak balaycl bildirmektedir.

Raslullah Salallahu aleyhi ve selemin namaz klma eklini delilleriyle beyan eden bu kitabn faydasn oaltmak amacyla gerekli yerlere resimler yaynevimiz tarafndan yerletirilmitir.

Yce Allahtan Rasulullaha ittiba etmek hususunda tevfik niyaz ediyoruz.

Guraba


 

TAKDM

 

Hamd, lemlerin Rabbi Alah'adr. Salt ve selm, peygamberlerin sonuncusu Rasulullah'a, onun ailesine, sahbilerine ve kyamet gnne kadar onun dostu olanlaradr.

Namazn, slm'da byk bir nemi ve hibir ibadetin ona denk olmad, bir mevkii vardr. O, ilk farz klnan ibadettir. Tevhid'den sonra, slm'n en nemli esasdr. Amellerin en faziletlisi ve Allah tarafndan en ok sevilenidir. Allah Kitab'nda onun ann yceltti, onu ve onu klanlar ereflendirdi. Dier ibadetler arasnda zellikle onu zikretti, kullarna onu tavsiye etti. Peygamber Salallahu aleyhi vesellem onu, kendi gznn aydnl ve ruhunun rahatlatcs yapt. Ashabna namazn  faziletini retti, bylece onlarn hem kalpleri hem organlar hayetle doldu, davranlar dzeldi, ahlaklar gzelleti, bundan dolay onlar nderler ve liderler oldular.

Sahih ve huulu bir namazn, mmeti zafere gtren en belirgin sebeplerden olduunda kuku duymuyoruz. nk o, umulana ermenin, korkulandan emin olmann yolu ve iki cihanda kurtuluun sebebidir.

Buna dayanarak, namaz tarif etmek, nemini belirtmek ve onda geveklik gstermeme konusunda uyarda bulunmak iin bu ksa risaleyi yazmaya karar verdik.

Yce Allah'tan, bu risaleyi okuyanlara dinleyenlere, basp datanlara yararl klmasn dilerim. O, ok iyi duyan ve cevap verendir.

 

NAMAZIN TARF

 

Namaz (salt)n dildeki asl anlam, duadr. Mesel Arapa "Sall aleyhi" yani ona hayr duada bulundu denilir.

Allah'n salt, temize karmak ve vmek; meleklerin salt ise dua demektir.

Namaz (salt) din bir terim olarak, farz ve snnetleriyle, rk, secde, kym, istikbal-i kble gibi belirli hareketleri olan, Allah'a mahsus bir ibadettir. Birtakm artlar, rknleri, farz ve snnetleri vardr.

Namaz, dini ayakta tutan direktir. Direk yklrsa, ona dayanan yap da yklr. O, Allah'n farz kld ilk ibadettir, en byk bedeni ibadettir. Allah'n onu, dier ibadetler gibi yeryznde ve Cebrail vastasyla farz klmamas, derecesinin yksekliini gstermektedir. Allah onu, kendisiyle Peygamber'i Salallahu aleyhi vesellem arasnda bir vasta olmakszn farz klmtr. Bu ise Mira gecesi,  yedi kat gn stnde olmutu. nemi sebebiyle yce Allah onu elli vakit olarak farz klm, sonra onu bir gn ve gecede (24 saatte) be vakte indirmitir. O, fiiliyatta be olmakla birlikte mizanda ellidir.

Yce Allah yle buyurmutur: "Gerekten ben, (evet) ben Allah'm. Benden baka ilh yoktur. Onun iin bana ibadet et ve beni anmak iin namaz kl." (Th, 14)

"Ey iman edenler! Rk edin, secde edin, Rabbinize kulluk edin, hayr ileyin ki felh bulabilesiniz." (Hac, 77)

"Namaz, mminler zerine belirli vakitlerde yazl bir farzdr." (Nis, 103)

"Syle iman etmi olan kullarma, namaz klsnlar." (brahim, 31)

Peygamberimiz Salallahu aleyhi vesellem'de yle buyurmutur: "in ba slm, direi namaz, zirvesi de cihattr." (Tirmiz)

"slm, be temel zerine kurulmutur: Allah'tan baka ilh olmadna, Muhammed'in Allah'n elisi olduuna ehadet etmek, namaz klmak, zekt vermek, Ramazan aynda oru tutmak, imkn bulann Beyt'i haccetmesi." (Buhr ve Muslim)

Namaz, erkek veya kadn, hr veya kle, zengin veya fakir, mukim (ikamet eden) veya yolcu, salkl veya hasta, ergenlik ana ulam, akll her mslmana farzdr. Akl yerinde olduu srece, hastadan lnceye kadar namaz klma ykmll kalkmaz. O, bir gn ve gecede (24 saatte) be defadr. Yce Allah: "Namaz, mminler zerine belirli vakitlerde yazl bir farzdr." (Nis, 103)

Peygamber Salallahu aleyhi vesellem Muz' Radyallahu anh Yemen'e gnderirken yle buyurmutu: Onlara, Allah'n her gn ve gecede be vakit namaz farz kldn bildir." (Buhr)

Be vakit namaz unlardr:

1- Sabah namaz: ki rekattr. Vakti, sabahn aydnlnn gnein doduu yerde ortaya kmasndan yani fecr-i sadn (sabaha kar dou ufkunda tan yeri boyunca genileyerek yaylan aydnlk) domasndan balar. Gnein douuna kadar srer. Son vaktine kadar geciktirilmesi caiz deildir.

2- le namaz: Drt rekattir. Vakti, gnein tepe noktasn geip batya doru kaymasndan balar, her eyin glgesi, zevalin glgesinden sonra bir misli oluncaya kadar devam eder.

3- kindi Namaz:  Drt rekattr. Vakti, lenin vaktinin sona ermesinden sonra balar, gnein sararmasna kadar srer, zanruret dnda, son vaktine kadar geciktirilmesi caiz deildir.

4- Akam namaz: rekattir. Vakti, gnein yuvarl battktan hemen sonra balar ve afak kzllnn kaybolmasyla sona erer. Ancak; zaruretten dolay son vaktine braklabilir.

5- Yats namaz: Drt rekattr. Vakti akam namaznn vakti sona erdikten sonra balar, gece yarsna kadar srer. Ondan sonrasna braklmaz.

Peygamber Salallahu aleyhi vesellem yle buyurdu: "lenin vakti, gne zevale vard zamandan balayarak, bir kimsenin glgesi uzunluu kadar oluncaya kadar yani ikindinin vakti girmedii mddetedir, ikindinin vakti gne sararmad mddetedir, akam vakti afak kaybolmad mddetedir. Yats namaznn vakti mutedil uzunluktaki gecenin yarsna kadardr; sabah namaznn vakti tan yeri aardktan sonra, gnein domasna az kalncaya kadar devam eder." (Muslim)

Bu arada, be vakit farz namazlarla birlikte klnan revtib snnetleri, teheccd namaz, vitir namaz, teravih namaz, iki rekat kuluk namaz, iki rekat tahyyetu'l-mescid, iki rekat abdest namaz, tvbe namaz, yolculuktan dnenin  kld namaz, istihare namaz, ksf ve Hsf namazlar (Gne  ve ay tutulmas esnasnda klnan namaz), Cumann sonraki snneti, Beyt-i atki tavaftan sonra klnan iki rekatlik namaz, ezanla Kmet arasnda klnan namaz gibi snnet ve mstehap olan namazlar vardr.

Namazn baz artlar vardr. Bunlarn namaz klanda bulunmas gerekir. Namaz klan bunlardan birisini terkederse, namaz olmaz:

1- Mslman olmak: Kfirin namaz geersizdir.

2- Akll olmak: Aklsz olana namaz farz deildir.

3- Ergenlik ana ulamak: Bla ermedike ocua namaz farz deildir.

4- Kk ve byk hadesten taharet: Kk hades, abdesti gerektiren her eydir. Byk hades, cnplkten dolay gusletmeyi (boy abdesti) almay gerektiren her eydir.

5- Beden, elbise ve namaz klnacak yerin temiz olmas.

6- Vaktin girmesi: Namaz ancak vakti girince farz olur. Vakti girmeden klnrsa geersizdir.

7- Setr-i avret: Avret yerlerinin temiz elbiselerle rtlmesidir.

8- Niyet: Niyetin yeri kalptir. En iyisi, iftitah tekbiriyle birlikte yaplmasdr.

9- stikbal-i Kble (namaz klarken kbleye ynelmek): Kble, Mekke-i mkerreme'deki Kbe'dir.

Namaz, kalpteki inan, dildeki konuma, kraat, tesbih getirme, tehll (l ilhe illa'llah demek) ve tekbir (Allahu ekber demek), rk ve secde gibi organlarla yaplan davranlardan tutunda, necasetlerden maddi temizlie ve irk ve kfrden manev temizlie kadar, kulluun btn trlerini kapsar.

Namazn baz rknleri vardr. Bunlar: Kym, iftitah tekbiri (namaza balarken "Allahu ekber" demek), Fatiha'y okumak, rk ve ondan dorulmak, yedi organ (aln ve burun, eller, dizler ve ayak parmaklar) zerinde secde yapmak, secdeden dorulmak, iki secde arasnda oturmak, btn rknlerde tume'nine (bir miktar beklemek), tertb, son teehht ve onun iin oturmak,  Peygamber'e Salallahu aleyhi vesellem salt getirmek ve iki defa selm vermek.

Namaz, ergenlik ana ulam ve akll mslmana, korku, hastalk ve yolculuk durumunda bile, her trl halinde farzdr. ster yaakta, ister oturarak ister yatarak, gcnn yettii ekilde namaz klar, Hatta sadece, gz veya kalbiyle iaret etmek suretiyle klabiliyorsa, yle yapar. Akl olduu srece, namaz ykmll zerinden dmez.

Namaz, kulun yce Rabbi'yle kurduu bir irtibattr. Sen gizlice konumak zere Rabbinin huzurunda durursun, o da seninle konuur, ona dua edersin, o da duan kabul eder. Mslmann namaz temiz olarak eda etmesi; her gn, Rabbinin huzurunda temiz, hulu, itaatkar ve mtevazi olarak, nimetlerinden dolay Allah'a kretmek, kendisine ltfetmesini istemek ve gnahlarnn balanmasn dilemek zere durmas gerekir.

Namazn anahtar, bedenin, elbisenin ve namaz klnacak yerin temiz olmas, hadeslerden temizliktir. Onda hulu olmak ve kalp huzuru arttr.

Yce Allah yle buyurmutur: "Namazlara dikkat edin, zellikle orta namaza ve kalkn Allah iin divan durun." (Bakara, 238)

"Gerekten felah buldu mminler. onlar namazlarnda huludurlar." (Mminn, 1-2)

Peygamber Salallahu aleyhi vesellem yle buyurdu: "Hibir mslman  yoktur ki farz bir namazn vakti geldiinde, o namaz gzel bir abdest alarak husuna ve rksuna dikkat ederek klsn da byk gnah ilemedike, o namaz ondan nceki gnahlarn kefareti olmasn. Bu, her zaman iin byledir" (Muslim)

Abdullah b. e-ihhr yle demitir:

"Rasulullah' Salallahu aleyhi vesellem namaz klarken grdm. Alamaktan dolay, gsnde, tencere sesi gibi bir ses vard" (Sahihtir. Eb Dvud)

Namaz, vcut temizliiyle balar ve ruh temizliiyle sona erer. Kim onu hakkyla eda ederse, Allah'n onu cennete koymaya sz vardr. Onu yerine getirmeyenlere sz yoktur. Peygamber Salallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Be vakit namaz, Allah kullara farz klmtr. Bunlar yerine getirip hibirini karmayan ve bu namazlarn hakn hafife almayan kimseyi Allah cennete koymaya sz vermitir. Fakat bu namazlar yerine getirmeyenler hakknda byle bir sz yoktur. "Dilerse azap eder, dilerse onu cennete koyar" (Sahihtir. Eb Dvud)

Namaz, edepsizlikten ve kt eylerden alkoyar. Yce Allah yle buyurmutur: "O kitaptan sana vahyedileni oku ve namaz da kl. nk namaz, kt ve iren eylerden meneder. Elbette Allah' anmak, en byk ibadettir. Allah, ne yaptnz bilir" (Ankebut, 45)

Namaz, gnahlar rter,  Allah iki namaz arasndaki ve nceki gnahlar, onun sayesinde balar. Peygamber Salallahu aleyhi vesellem yle buyurdu: "Byk gnah ilenmedike, be vakit namaz kendi aralarnda, cuma namaz dier cumaya kadar, Ramazan br Ramazan'a kadar, arada ilenen gnahlar rterler." (Muslim)

Peygamber Salallahu aleyhi vesellem yle buyurdu: "Hibir mslman yoktur ki farz bir namazn vakti geldiinde, o namaz gzelce abdest olarak hu ve rk ile klsn da, byk  gnah ilemedike o namaz ondan nceki gnahlarn kefareti olmasn. Bu, her zaman iin byledir." (Muslim)

Yce Allah namazla dereceleri ykseltir ve gnahlar yok eder. Onu beklemek, Allah yolunda nbet tutmak demektir. Peygamber Salallahu aleyhi vesellem yle buyurdu: "Size, Allah'n gnahlar ne ile sildiini ve dereceleri ne ile ykselttiini bildirmemi ister misiniz?" Sahabiler: Elbette, dediler. Peygamber Salallahu aleyhi vesellem: "Glklere ramen, gzelce abdest almak, mescidlere giden adamlar oaltmak ve namazdan sonra br namaz beklemek. te sizin Allah yolunda nbet tutmanz budur. te sizin Allah yolunda nbet tutmanz budur." (Muslim)

Namaz, Cennette, Nebi Salallahu aleyhi vesellem ile birlikte olma sebeplerinin en nemlilerindendir.

Rabia b. Kb el-Eslem Radyallahu anh unu anlatt: Bir gece Raslullah'n yannda kaldm. Ona abdest suyunu  ve ihtiya duyduu eyleri getirdim. Bana: "Benden bir ey iste" dedi. Ben de: Cennette seninle birlikte olmak isterim, dedim. O: "Bundan baka bir ey de olabilir" dedi. Ben: Onu istiyorum, dedim. Bunun zerine Raslullah Salallahu aleyhi vesellem: "O zaman ok secde etmek suretiyle bana yardmc ol" dedi. (Muslim)

Namaz, kyamet gn, hakkda sorgu yaplacak eydir.

Peygamber Salallahu aleyhi vesellem yle buyurdu: "Kyamet gn, kulun ilk hesaba ekilecei ey, namazdr. Eer o dzgn olursa, dier amelleri de dzgn olur, ayet o bozuk olursa, dier amelleri de bozuk olur." (Sahhu'l-Cmi': 2537)

Namaz, dnyadan ayrlrken ve lmne sebep olan hastalnda son nefeslerini alp verirken, Peygamber'in yapt son tavsiye idi. O yle diyordu: "Namaza ve sa ellerinizin sahip olduklarna nem verin, onlar ihmal etmeyin." (Sahihtir. bn Mce)

Allah bize namaza dikkat etmemizi emretmitir. Yce Allah yle buyurdu: "Namazlara dikkat edin, zellikle orta namaza... kalkn Allah iin divan durun" (Bakara, 238)

Yine yce Allah yle buyurmutur: "Gerekten felh buldu mminler. Onlar namazlarnda huludurlar." (Mminun, 1,2)

Namaz, dinden gidecek olanlarn sonuncusudur. Dinin son eyi giderse, ondan hibir ey kalmaz. Peygamber Salallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "slam'n kulplar birer birer yklacak, bir kulp yklnca, insanlar sonrakine tutunacaklar, bunlarn ilk yklan, ynetim, sonuncusu da namazdr" (Sahihtir. mam Ahmed)

Allah bizi namaz ihmal etmekten sakndrm ve ihmal edenlerle ona kar gevek davrananlar yermitir. Yce Allah onu ihmal edenlerin sonunu u szlerle bildirdirmitir: "Onlardan sonra yerlerine yle bir nesil geldi ki, namaz ihmal ettiler, ehvetlerine uydular. Onlar ktlk bulacaklardr." (Meryem, 59)

Yce Allah yine yle buyurmutur: "Her can, kazandyle (Allah katnda) rehin alnmtr. Yalnz kitaplar sadan verilenler hari, onlar cennetler iinde sorarlar: Sulularn durumunu: "Sizi u yakc atee ne srkledi?" Onlar da derler ki "Biz namaz klanlardan olmadk." (Mddesir, 38-43)

Baka bir ayette de yce Allah yle buyurmutur: "O gn gerek ortaya kar ve secdeye davet edilirler; o vakit gleri yetmez. Gzleri dm, kendilerini bir zillet sarm bulunur. Halbuki o secdeye onlar sa salimken davet olunuyorlard." (Kalem, 42-43)

Namaz,  mslmann parolas, mminin almetidir.

Yce Allah yle buyurmutur: "Eer tvbe ederler, namaz klarlar ve zekt verirlerse, sizin din kardeinizdirler. biz bilen bir kavme yetleri byle uzun uzun aklyoruz." (Tevbe, 11)

Peygamber Salallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Kii ile kfr arasndaki fark, namaz terketmektir." (Muslim)

Yine Peygamber Salallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur:  "Bizlerle onlarn (mnafklarn) arasndaki ahit, namazdr. Kim onu terkederse kfir olur." (Sahihtir. Tirmiz)

Namaz terkedenin slm'dan nasibi yoktur. Kastl olarak onu terkeden kfir olur. Yce Allah yle buyurdu: "Yalnz ona  ynelin ve O'ndan korkun; namaz kln ve Allah'a ortak koanlardan olmayn." (Rm, 31)

Peygamber Salallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Hibir farz namaz bile bile brakma. nk kim bir farz namaz kastl olarak (yani unutmak gibi meru bir mazeret olmakszn) brakrsa zimmet kendisinden uzaklam olur." (Sahihtir. bn Mce)

Abdullah b. mer Radyallahu anh bir gn, Rasulullah'a Salallahu aleyhi vesellem namazdan bahsetti, Hz. Peygamber de yle buyurdu: "Kendisine dikkat edene namaz, kyamet gnnde nur, delil ve kurtulu vesilesi olur. Kim namaza dikkat etmezse, onun iin ne bir nur, ne bir delil nede kurtulu vardr. O kimse, kyamet gn, Krun,Firavun, Hamn ve Ubeyy b. Halef'le  birliktedir" (Sahihtir. mam Ahmed)

Yce Allah bizi, onun vaktini geciktirmemeye tevik eti; namaz geciktiren ve vaktinde klmay ihmal edenlere azap edeceini syledi. O yle buyurdu:  "u namaz klanlarn vay haline! ki onlar, namazlarndan gaflet ederler." (Mn, 2-5) yette geen "gaflet edenler", kncaya kadar namazn vaktini geciktirenlerdir. Ya onu tamamen terkedenin hali nicedir!

Abdullah b. Mes'd Radyallahu anh u rivayet eti: Rasulullah'a: Yce Allah hangi ameli daha ok sever? diye sordum. O da yle cevap verdi: "Vaktinde namaz klmay" (Buhr ve Muslim)

Yce Allah bize, kk ocuklarn namaza alm olarak yetitirilmelerini ve on yana geldiklerinde, namaza dikkat etmezlerse dvlmelerini emretmitir. Peygamber Salallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: ocuklarnza yedi yana gelince, namaz klmalarn emredin, on yana geldiklerinde bu yzden onlar dvn." (Sahihtir. Ebu Dvud)

Bir namaz karan, ailesini maln kaybetmi gibi olur. Peygamber Salallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Kim bir namaz karrsa, o ailesini ve maln kaybetmi gibidir." (Sahihu't-Terib ve't-terhib: 576)

Namaz, kulun dnya ve ahiretteki yolunu aydnlatan k ve kurtarcdr.

Peygamber Salallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Temizlik imann yarsdr. El-Hamdulillah mizan doldurur, "Subhanallah" ve "el-Hamdulillah" gklerle yerin arasn doldurur, namaz nurdur, sadaka (zekat) delildir. Sabr ktr. Kur'an, senin lehine ve aleyhine olan hccettir (kanttr)." (Muslim)

Namaz, Allah'n rahmetinin inme sebeplerinden birisidir. Yce Allah yle buyurmutur: "Namaz kln, zekt verin, Peygamber'e itaat edin ki rahmete erdirilesiniz." (Nr, 56)

Hayatn skntlarna sabretmek, ancak namaza dikkat edenlerin dayanabilecei bir eydir. Yce Allah yle buyurmaktadr: "Dorusu insan hrsl  (ve huysuz) yaratlmtr. Kendisine ktlk dokundu mu szlanr. Kendisine hayr dokundu mu (yoksullara) yardm etmez (sk sk tutar). Ancak namaz klanlar bunun dndadr. Onlar ki, namazlarn srekli klarlar." (Meric, 19-23)

Namaz, sknt ve glklerde kula yardm demektir.

Yce Allah yle buyurdu: "Sabrla, namazla (Allah'tan) yardm dileyin, phesiz bu, (Allah'a) sayg gsterenlerden bakasna ar gelir." (Bakara, 45)

Raslullah' birey zdnde veya mslmanlarn bana bir musibet geldiinde, namaz klar ve yle derdi: "Bill! Kalk. Bizi namazla rahatlat." (Sahihtir. Eb Dvud)

Namaz, rahatlk, huzur ve mutluluk demektir. Peygamber Salallahu aleyhi vesellem yle buyururdu: "Benim mutluluum namazdadr." (Sahihtir. Nes)

Huu ile ve alak gnll bir ekilde klnan namaz, mslman Allah'a yaklatrr, iren ve kt eylerden meneder. Onda Allah azze ve celle'yi anmak, ruhun cesetteki konumu gibidir. Yce Allah yle buyurdu: "Kitaptan sana vahyedileni oku ve namaz da kl. nk namaz, kt ve iren eylerden meneder. Elbette Allah' anmak, en byk ibadettir. Allah ne yaptnz bilir." (Ankebt, 45)

Mescidlerde cemaatle birlikte namaz klmak -er' bir zr bulunmas hali hari- btn mslman erkeklere farzdr.Yce Allah yle buyurmutur: "Namaz kln, zekt verin, rk edenlerle beraber (Allah'n huzurunda eilenlerle beraber) eilin." (Bakara, 43)

Cemaatle camide namaz klmak, cennete girme sebebidir.  Nitekim bunu Nebi Salallahu aleyhi vesellem haber vermitir: "Kim (namaz iin) mescide gider gelirse, her gidip geliinde, Allah ona cennetteki konan hazrlar" (Muslim)

Peygamber Salallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Cemaatle klnan namaz, tek bana klnan namazdan yirmi yedi derece stndr." (Buhr)

Be vakit namazn farzlar dnda, mslmann en faziletli namaz evinde klddr. Peygamber Salallahu aleyhi vesellem yle buyurdu: "Cemaat! Evlerinizde de namaz kln. nk farz namaz dnda, kiinin kld en faziletli namaz evinde klddr." (Buhr)

Be vakit namaz gnahlar siler.

Peygamber Salallahu aleyhi vesellem yle buyurdu: "Ne dersiniz? Sizden birinin kaps nnden bir nehir aksa ve o kii, her gn be defa bu nehirde ykansa, kendisinde kir diye bir ey kalr m?" Sahabiler: Byle birisinin bedeninde hi kir kalmaz, dediler. Bunun zerine Nebi Salallahu aleyhi vesellem yle buyurdu: "Be vakit namaz da byledir. Yce Allah bu namazlar sebebiyle kulun hatalarn siler." (Muslim)

Yine Raslullah Salallahu aleyhi vesellem yle buyurdu: "Be vakit namaz aralarndaki (gnahlara) kefarettir." (Sahihu't-Terib ve't-terhib)

Namazdan sonra namaz beklemek, meleklerin namaz klanlar iin af dilemelerine sebeptir. Peygamber Salallahu aleyhi vesellem yle buyurdu: "Sizden biri, namazdan ayrlmad srece hep namazda gibidir. Namaz kld yerden kalkp gitmedii veya abdesti bozulmad srece melekler yle derler: Allah'm! Onu bala ve ona ac." (Buhr)

Allah'n en sevdii namaz:

Peygamber Salallahu aleyhi vesellem yle buyurdu: "Allah'n en sevdii namaz, Davud'un namazdr. O, gecenin yarsnda uyur. te birini namazla geirirdi ve son altda birisini uyurdu." (Muslim)

Mslman kardeim! Revatib denilen nafile namazlar unutma. Bunlarn da byk fazileti vardr. Nitekim, bir gn bir gecede on iki rekat (nafile) namaz klan iin, cennette bir kk yaplr. Peygamber Salallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Hibir mslman kul yoktur ki, Allah iin, her gn farzn dnda, nafile olarak on iki rekat namaz klsn da Allah ona cennette bir ev yapmasn." (Muslim)

Gzelce bir abdest almann ve ona devam etmenin, gnahlara kefaret olduunu, gnahlar, vcuttan kardn ve onun sebebiyle dereceleri ykselttiini de unutma. Peygamber Salallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Bir mslman gzel bir abdest aldktan sonra namaz klsn da Allah bununla ondan sonraki namaz arasndaki gnahlar affetmesin." (Muslim)

Yine Peygamber Salallahu aleyhi vesellem yle buyurdu: "Kim byle bir abdest alrsa, gnahlar balanr. Onun namaz ve camiye kadar yrmesi nafile olur." (Muslim)

Bir baka hadiste de Peygamber Salallahu aleyhi vesellem yle buyurdu: "Kim gzel bir abdest alrsa gnahlar, trnaklarnn altndan kacak ekilde, vcudundan kar gider." (Muslim)

Her mslmann, ister imam, ister cemaat, ister tek bana olsun, Hz. Peygamber'in "Benim nasl namaz kldm grdyseniz, yle namaz kln." (Buhr) szne gre hareket etmek iin, onun namaz klmadaki usulne dikkat etmesi gerekir.

Namaznda, Peygamber'inin Salallahu aleyhi vesellem yolunda yrdn hisseden kul, ona uymu olmann tadn duyar. Hangi sevgi, Rasllah'in admlarn takip etmekten daha byktr?

Yce Allah aziz kitabnda yle buyurmutur: "(Ey Peygamber) De ki:  Allah' seviyorsanz bana uyun ki Allah da sizi sevsin ve gnahlarnz balasn. Allah afr ve Rahmdir" (l-i mrn)

Eb Eyyb el-Ensr Radyallahu anh yle demitir: Rasulullah'n Salallahu aleyhi vesellem yle buyurduunu duydum: "Kim emredildii ekilde abdest alr ve emredildii ekilde namaz klarsa, gemi gnahlar balanr." (Sahihtir. Nes)

Namaz klmakla u sonular elde edilir: Rahatlk, huzur, mutluluk, ruh temizlii, gnahlarn rtlmesi, sevaplarn artmas, derecelerin ykselmesi, irkin ve kt eylerden uzak olma, her zaman yce Allah'la irtibat halinde olma.

Muhterem Okuyucu! Elinizde tuttuunuz bu kitap sizinle Rashulullahn mbarek snneti arasndaki engelleri ortadan kaldrmak iin alkan bir ilim yolcusu tarafndan hazrlanmtr. Deerli mellif namaz her ynyle ve salam deliler nda ele alm eitli mezhep ulemasnn kymetli notlarnda zikretmitir. Raslulullahn namaz klma ekliyle ilgili ihtilaflarn bir ksm sahih delillerle zayf delillerin atmas eklindedir. Bu durumda her mslmana den grev Rashulullahtan sahih yollar ile sabit olan hadise varlmak ve hibir kimsenin szn Rashulullahn sznn nne almamaktr. htilaflarn dier bir ksm ise sahih delillerin atmas eklindedir. Bu durumda ise ehlince bilinen kaideler nda ya delillerin aras cem edilir veya ikisinden biri tercih edilir. Kitabn mellifi gc yettiince sahih snnetten deliller ile Raslullahn namaz klma eklini ortaya koymaya almtr. Ancak okuyucu bu kitabn en son nokta olduunu dnmemeli, taassuptan syrlarak kendi gc nisbetinde sahih delillere uymaya almaldr.

Yce Allah sizi ve bizleri.Raslullaha ittiba ile ereflendirsin.

Abdullah Yolcu

1.4.2003 stanbul


 

NSZ

 

lemlerin Rabbi Allah'a hamdolsun. O, insan yaratt. Onun erefini ycelterek kendisine ibadet etmesini emretti. Yce Allah yle buyurmaktadr: "Ey insanlar! Sizi de, sizden ncekileri de yaratan Rabbinize ibadet edin ki takv sahibi olasnz." (el-Bakara, 2/21)

nsana baar ve mutluluk yolunu gstererek yle buyurmaktadr: "M'minler gerekten refha ermilerdir. Onlar ki namazlarnda hu iindedirler." (el-Mu'minun, 23/1-2); "Gerek u ki; umduunu elde eder iyice temizlenen ve Rabbinin adn anarak namaz klan." (el-A'l, 87/14-15)

Nebilerin ve rasllerin sonuncusuna da salt ve selam ederim. Rabbi ona semaya ykselmek nimetini ihsan etmi, bu stn makamda Rabbinden namaz mkellefiyetini almtr... Bu sebeble namaz akideden sonra farzlarn ba, m'minlerin en nemli ayrc zellii olmutur. Cabir b. Abdullah Radyallahu anh'dan yle dedii rivayet edilmitir: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem buyurdu ki: "Kii ile irk ve kfr arasnda sadece namazn terki vardr."[1]

Bundan sonra unlar belirtelim ki; namaz her mslmann renerek ve uygulayarak hkmlerini iyice bellemesi gereken en nemli bir ibadettir. nk slamda namazn deeri pek byk, yeri ok yksektir. man eer (inandn) dil ile sylemek, kalb ile inanmak ise; namaz da azalar ile amel etmek ve Rahman olan Allah'a itaat etmektir.

Namaz, kendisi ile yalnzca yce Allah'a ynelmeyi salayan ve m'mini dnyada erefli bir hayata, hirette ebedi mutlulua hazrlayan iman zelliklere nefsi eiten ve altran bir ibadet olduundan tr, btn risaletler boyunca ard arkasna namaz emri verilmitir. Gklerin ve yerin yaratcs ile iliki onunla kurulabilmitir. taatlere bal kalmaya, haramlardan uzak durmaya ruhun yardmc az olmutur.

Namaz, eriatin koyucusu tarafndan tesbit edilmi ekliyle yerine getirilmesi gereken bir ibadettir. nk Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Benim nasl namaz kldm grdyseniz, siz de ylece namaz klnz."[2] O halde mslmann bu ibadeti doru ekliyle ed edebilmesi iin namaz ile ilgili hkmleri renmesi kanlmaz bir husustur.

te namaz, namazn deerini, mslmann hayatndaki etkilerini, Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'in bize rettii ekilde eksiksiz ve doru bir ekilde insann namaz nasl ed edeceini reten bu kitapn nemi de burada ortaya kmaktadr.

Kur'n- Kerim namaza ok byk nem vermitir. Namazn dosdoru klnmasn, onun gerei gibi korunmasn emreden pekok yet-i kerime vardr. Yce Allah yle buyurmaktadr: "Namaz dosdoru kln, zekt verin ve Rasle itaat edin ki, rahmete kavuturulasnz." (en-Nur, 24/56); "Gnein (batya doru) kaymasndan, gecenin karanlna kadar namaz dosdoru kl..." (el-sra, 17/56); "Gndzn iki tarafnda, gecenin de birbirine yakn saatlerinde namaz dosdoru kl!" (Hud, 11/114)

Kur'n- Kerim iman ehli olanlar namaz dosdoru klmakla nitelendirerek yle buyurmaktadr: "Onlar gayba iman ederler, namaz dosdoru klarlar." (el-Bakara, 2/3) Namaz nemsemeyip, onu unutan kimseleri tehdit ederek yce Allah yle buyurmaktadr: "te (byle) namaz klanlarn vay haline ki onlar namazlarndan yana gaflet iindedirler." (el-Maun, 107/4-5) Namaz unutup, onu bsbtn kaybedenleri de yle tehdit etmektedir: "Bunlardan sonra ise namaz terkeden, arzularna uyan bir kavim geldi. te onlar ay (kt bir sonu, cehennem) ile karlaacaklardr." (Meryem, 19/59)

Namazn nemli yeri Kur'n- Kerim'de aka ortaya kmaktadr. Bundan dolay namaz iin nid (ezan okumak)dan szedildiini gryoruz: "Ey iman edenler! Cuma gn iin namaza arda bulunulduu vakit, Allah' anmaya koun ve alverii brakn..." (el-Cum'a, 62/9)

Yine Kur'n- Kerim namaz dolaysyla temizlenmeyi (abdest almay) da emrederek yle buyurmaktadr: "Ey iman edenler! Namaza kalkacanz zaman yzlerinizi ve dirseklere kadar ellerinizi ykaynz. Balarnza, meshedin her iki topuunuza kadar ayaklarnz da (ykayn). Eer cnub iseniz ykanp temizleniniz..." (el-Maide, 5/6)

Kur'n- Kerim namazlarn ed edilmesi iin mescid bina edilmesine de iaret etmekte, mescidleri imar etmeyi tevik etmekte ve mescidlere giderken gzel giyinmeye davet etmektedir.

Tertemiz snnet de mmete namazn faziletini, yerini, eitlerini ve keyfiyetini retip durmutur. O kadar ki, bu mmetin hidayete ileticisi Muhammed Sallallahu aleyhi vesellem'in son sz namaza dair vasiyeti olmutur: "Namaz, namaz! Ve bir de ellerinizin altndaki klelerinize dikkat ediniz."[3]

Namaz dinden en son kaybedilecek husustur. O da kaybedildi mi din btnyle kaybedilmi olur. Kyamet gnnde kulun kendisinden hesaba ekilecei ilk ameldir... slam ile kfr arasnda ayrc bir snr tekil etmesi bile nemini anlatmak iin yeterlidir.

Okuyucu kardeim! Bu slam tantmaya dair yazdm kitabklarn ncsdr. Daha nce yce Allah ltfuyla zekat, oru ve hacca dair bir eyler yazmay nasib etmiti. Bylelikle slamn ruknleri ile ilgili yazacaklarm tamam olmaktadr. Bu kitabm kaleme alrken gereken faydann elde edilmesi ve yaygnlamas iin ksa yazmaya dikkat ettim, anlam ak ve salam ifadeler kullanmaya altm. Namaz konusu ile ilgili gerek duyulan hususlara el attm, geni aklama gerektiren yerleri delilleri de zikretmekle birlikte genie akladm, ilim ehlinin ifadelerini sunarken kuvvetli grdm gr tercih ettim, doru zannedilen pekok hatay ortaya koymaya gayret gsterdim.

Yce Allah'tan bu yazdklarmn yararl olmasn, bundaki yanlma yahut kusurlarm bana balamasn, salih ameller ilemeye bizleri muvaffak eylemesini niyaz ederim. phesiz ki o bunlar yapabilecek ve buna muktedir olandr. Peygamberimiz Muhammede onun aile halkna ve ashabna da Allah'n salt ve selamlar olsun.

Ebu Muhammed Abdullah b. Muhammed b. Ahmed et-Tayyr

(el-Kasm eriat ve Usulu'd-Din Fakltesi

Fkh Anabilim Dal retim yesi)

8. 10. 1415 H.


 

"Salt (namaz)" Kelimesinin Anlam

 

A. Szlk Anlam:

 

Tcu'l-Ars adl szlkte yle denilmektedir.[4] (Salt'n) dua anlamnda olduu sylenmitir. Bu, bu kelimenin anlamlarnn esasn tekil etmektedir. Yce Allah'n: "Onlara salt eyle." (et-Tevbe, 9/103) buyruunda da bu anlamda kullanlmtr ki, onlara dua et demektir. Bir kimse, birisine dua edip, onu tezkiye edecek olursa: o filana salt getirdi denilir. el-A'a'nn: "O (arab) testisi zerine salt getirdi." eklindeki ifadesi, arabnn ekimemesi ve bozulmamas iin dua etti demektir.

Hadis-i erifte yle buyurulmaktadr: "Eer (yemee davet edilen kii) orulu ise salt getirsin." denilmektedir ki hayr ve bereket ile dua etsin anlamndadr. Dua eden herkese de "musall" denilir. bnu'l-Arab dedi ki: Salt, Allah'tan rahmet demektir. Yce Allah'n: "O size salt getirendir." (el-Ahzab, 33/43) buyruu size rahmet buyurandr, demektir. Saltn meleklerden mafiret dilemek ve dua etmek anlamnda olduu sylenmitir. Nitekim "melekler o kimseye on defa salt getirir" ifadesi ona mafiret dilerler, demektir. Salt bazen meleklerden bakalar tarafndan da getirilebilir. Sevde Radyallahu anha'nn rivayet ettii hadiste kulland: "Biz lrsek Osman b. Maz'un bize salt getirir" ifadesi (Rabbi huzurunda) bize mafiret dileyecek demektir. O srada Osman vefat etmi bulunuyordu.

Yce Allah'tan, Raslne "salt"n ona gzel vgde bulunmak anlamnda olduu da sylenmitir. Yce Allah'n u buyruu bu kabildendir: "te Rablerinden "salt"lar ve bir rahmet hep onlarn zerindedir." (el-Bakara, 2/157) buyruu da bu anlamdadr. (Allah'tan gzel vgler onlarn zerindedir, demek olur.)

el-Lisn (Lisanu'l-Arab)'da yle denilmektedir: Allah'n "salt" rahmet etmesi; melek, insan ve cin gibi yaratlmlarn salt kyam, rk, scd, dua ve tesbihi ihtiva eden bir ibadet, kularn ve haeratn "salt" ise tesbih getirmek demektir.

 

B. er' Anlam ile Salt (Namaz):

 

zel sz ve fiillerden meydana gelen, tekbir ile balayp, selam vermek ile sona eren yce Allah'a bir ibadettir.

"Szler"den kast, tekbir getirmek, kraat (Kur'n okumak), tesbih, dua ve benzeri szlerdir.

"Fiiller"den maksat, kyam, rk, sucd, tahiyyta oturmak ve benzeri amellerdir.

Namazn szlk ve er' manas zerinde dndnz takdirde bu iki anlam arasnda sk bir iliki olduunu grrz. Dua etmek birtakm ileri yapmak ve tazim, hepsi de namazn er' anlamnda bulunan birtakm iler ya da manalardr. Dolaysyla "salt (namaz)" adnn verilmesi bir eye onun birtakm blmlerinin isminin verilmesi kabilindendir.

Namaz, duay er' bir hakikat olarak kapsamaktadr. "Ballk" ise namazn yce Alah'n farz kld eylere riayet etmekte ortaya kar. Hatta bal kalnmas emrolunan en byk farzlar arasnda yer alr. eriatin tarif ettii ekliyle namaza (salt) adnn verilmesi, yce ve her trl eksiklikten mnezzeh Rabbimizin ta'zim edilmesini ihtiva ettiinden trdr.

Eer namaz szlk anlam itibariyle (kalalar demek olan) "es-Salavn"den alnm ise, bunlar insann rk ve scdda nemli yer tutan azalardr. Onlar hareket ettirmeden rk ve scd yaplamaz. O halde "salt" isminin burdan alnm olmas, alc ve satcnn (kol demek olan) "ba"larn alveri halinde uzatmalarndan tr alverie "bey'" adnn verilmesi kabilindendir.

"Salta" de namaz klnan yer demektir. Her iki anlam arasndaki iliki de gayet aktr. Bylelikle "salt"n hem szlk, hem er' anlam arasndaki iliki aa km olmaktadr.

 

SLM'DA BADET

 

Yce Allah yle buyurmaktadr: "Ben cinleri de, insanlar da bana ibadet etmekten baka, birey iin yaratmadm. Ben onlardan rzk da istemiyorum, bana (yemek) yedirmelerini de istemiyorum. nk phesiz ki Allah'tr hem rzk veren, hem pek etin kudret ve kuvvet sahibi olan." (ez-Zriyt, 51/56-58)

Olduka ksa ve belaatli bir slubla yaratlmlarn yaratl gayesini bize gsteren, bizlere hayatn zerinde ykseldii ve o pek byk hakikati ve temel ta gzlerimizin nne koyan, bu yet-i kerimeler zerinde dndmz takdirde... Cinlerin ve insanlarn varlndan belirli bir ama gzetildiini grrz. Bu ama olduka yce ve stn bir grevin yerine getirilmesinde ifadesini bulmaktadr. Bunu yerine getiren varlnn gayesini gerekletirmi, bu hususta kusurlu hareket eden kimsenin ise hayatnda yaratl maksad ortadan kalkm, asl anlam kaybolmu olur. Szkonusu bu belirli ama yalnzca yce Allah'a kullar iin kendisine ibadet etmelerini ter ettii ekilde ibadet etmektir. Kulun hayatnn tamam ancak bu grev ve bu gaye nda doru yolunu izleyebilir.

nsan varlnn amac ve hayattaki mesaj olan ibadetin anlamna aklk getirmek maksadyla Allah'n yetlerini aratrmaya koyulacak olursak, yce Allah'n u buyruklarn okuyabiliriz: "Hani Rabbin meleklere: 'Muhakkak ben yeryznde bir halife yaratacam' demiti. Melekler: 'Biz seni hamdinle tesbih ve takdis edip dururken, orada bozgunculuk yapacak, kanlar dkecek bir kimse mi yaratacaksn?' demilerdi. 'Sizin bilmediinizi herhalde ben bilirim' demiti." (el-Bakara, 2/30)

Bununla insann yeryzndeki halifeliinde yapmas gerekenler, onun halifelik mefhumunun gereklerini gerekletirecek hayat faaliyetlerin tmn yerine getirmesi gerektii aka anlalmaktadr. Bunlar ise yce Allah'n yeryzndeki eriatine ve yntemine uygun bir ekilde yeryznn imar edilmesi, srlarnn bilinmesi, bunlarn kullanlmalar ve gelitirilmeleridir.

nsann, misyonunu yerine getirebilmesi, hayatta yerine getirmekle ykml olduu ve yce Allah'n kendisi sebebiyle onu yaratm olduu ibadetin anlamn gerekletirerek ykml olduu roln ifa edebilmesi iin iki hususa ihtiyac vardr:

1- nsann ruhunda yalnzca yce Allah'a ibadet etmek manasyla uurunun karar bulmas,

2- Nefsin btn hareketleriyle ve azalarnn btn davranlaryla, hatta hayattaki btn hareketlerle yalnzca Allah'a ynelmek, yalnzca Allah'a ibadet anlamna aykr olan herbir dnce ve herbir halden tamamyla uzaklap, yalnzca Allah'a ynelmek.

M'mini almaya, halifelik makamnda gayretini ortaya koymasna ve ykmllklerini yerine getirmesine iten duygunun, rzk elde etme isteinin olmamas iin an yce Allah insan rzk endiesi ile megul olmaktan kurtarm bulunmaktadr. T ki insann kalbi bu tr endielerden uzaklaarak btn gayretini, yaratl amacn gerekletirmek iin harcayabilsin.

nsann yeryzndeki halifelik grevini yerine getirebilmesi iin yce Allah'n "yap ve yapma" eklindeki teklif ynteminde ortaya koymu olduu eriate uygun bir amel ve bir akideye sahib olmas kanlmaz bir eydir. Bylelikle insan vazifesini yerine getirdii iin kalbinde ve vicdannda duyaca huzur ile dnyadaki saadetini, ilahi ltuf, nimet ve ihsanlar ile hiret saadetini elde edebilecektir.

Hatrmzdan kmamas gereken gerek udur: an yce Allah kendisine ibadet edilmesini ihtiyac dolaysyla bize farz klm deildir. Aksine bu ibadeti bizzat bizim hayrmz iin emretmitir. Bylelikle takvay elde edelim, yanlmalardan ve masiyetlerden kendimizi koruyabilelim, yce Allah'n rzasna ve nimetlerine kavuarak azabndan kurtulabilelim. Yce Allah yle buyurmaktadr: "Ey insanlar! Sizi de, sizden ncekileri de yaratan Rabbinize ibadet edin ki, takv sahibi olasnz." (el-Bakara, 2/21)

Bizim yce Allah'a ibadet etmemiz, ibadet edenin elde edebilecei pek byk bir ereftir. an yce Allah, nezdinde yaratlmlarn en deerlisini ve en stnn Kur'n- Kerim'de birok yerde bu vasf ile nitelendirmitir. Bunlardan birisi de yce Allah'n u buyruudur: "Kulunu geceleyin Mescid-i Haram'dan evresini mbarek kldmz Mescid-i Aksa'ya gtren Allah, hertrl eksiklikten mnezzehtir." (el-sra, 17/1)

Tevhid akidesi ve yce Allah'a ibadet, btn peygamberlerin getirdikleri mesajdr.

Mslmanlarn pek ou "ibadet" kavramnn sadece namaz klmay, zekat verip, oru tutarak haccetmeyi kapsadn zannedecek hale dmlerdir. Sz geen bu rkunler ibadet kapsam ierisinde olmakla birlikte "ibadet"in anlam sadece bunlardan ibaret deildir. badet kavram Allah'n dinine davet etmek, iyilii emredip, ktlkten alkoymak, Allah'n eriatn hakim klmak, Allah yolunda cihad etmek, niyeti sadece yce Allah iin halis klarak ibadete dntrlmesi mmkn olabilen btn amelleri yani slamn btn isteklerini kapsayacak kadar genitir.

 

SLM'DA NAMAZIN YER

 

Namaz insann yaratcsna ibadet maksad ile ifa ettii ekillerden birisidir. Namaz kul ile Rabbi arasndaki balantdr. slamda namazn yeri tpk ban bedendeki yeri gibidir. bn mer Radyallahu anh'dan yle dedii rivayet edilmitir: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem buyurdu ki: "Emaneti olmayann iman yoktur. Abdesti olmayann namaz olmaz. Namaz olmayann dini olmaz. phesiz namazn dindeki yeri tpk ban bedendeki yeri gibidir."[5]

Namaz ehadet kelimesinden sonra slamn ikinci esasdr. Onunla mslman ile kfir birbirinden ayrdedilir. Namaz slamn gstergesi, imann almeti, gzn bebei, kalbin huzurudur. Enes b. Malik Radyallahu anh'dan yle dedii rivayet edilmitir: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem buyurdu ki: "Ve gzmn bebei namazdadr."[6]

 

Namaz Neyi Gerekletirir?

 

Namaz, srekli Allah' anmay ve O'nunla srekli iliki halinde olmay gerekletiren bir ibadettir. Btn itaatleri ve yce Allah'a teslim olmay, O'na hibir eyi ortak komakszn yalnzca O'na ynelmeyi ifade eder. nsan nefsini eitir, ruhu arndrr, kalbi aydnlatr. Bunu da kalbe Allah'n celal ve azametinin tohumlarn ekerek yapar. Kiiyi tertemiz eder, ahlkn stn deerleri ile bezenmesini salar.

Namaz dindarln zn tekil eden bir ameldir. Bundan dolay namaz tevhidden sonra btn peygamberlerin risaletinde arka arkaya kesintisiz bir ibadet olarak emredilegelmitir. Namaz sayesinde Allah'a ulamann yollar glenir, kul namaz ile ilahi ykmllklerin zorluklarna kar manevi bir yardma sahib olacak ekilde g ve enerji kazanr.

Yce Allah, mslmanlara kendisini layk olduu ekliyle vsnler, bu yolla emirlerini onlara hatrlatsn, dnya hayatnda karlaacaklar eitli zorluk ve belalarn ykn hafifletmek iin namazn yardmn alsnlar diye namaz farz klmtr.

Namaz klmakla insan, Rabbinin huzurunda tam bir sayg ve boyun ei haliyle durur. Kalbiyle mabudunun azametinin farkna varr. Bununla birlikte mabudun cemal ve celline kar sevgi ve korku hisseder. Onun yanndaki hayrlar mit eder, skntlarnn giderilmesini arzular, onun etin azabndan korkar.

 

Namazn Yeri

 

slmda namazn pek byk yeri vardr. Baka herhangi bir ibadet bu konuma ulaamaz. Namaz dinin direidir, onsuz din ayakta durmaz. Muz b. Cebel Radyallahu anh'n rivayet ettii bir hadise gre Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Sana btn iin ban ve onu ayakta tutan direini, zirve noktasn syleyeyim mi? Ben, syle ey Allah'n Rasl dedim. yle buyurdu: "in ba slam, onu ayakta tutan direi namaz, zirve noktas ise cihaddr..."[7]

Namazn yeri ehadet kelimesinden sonradr. Bylelikle namaz akidenin doruluuna ve salkl oluuna delil tekil eder. Kalbde yerleenin doru bir belgesi ve onu tasdik eden bir burhan olur. Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "slam be temel zerine bina edilmitir. Allah'tan baka hibir ilh olmadna, Muhammed'in Allah'n kulu ve Rasl olduuna ehadet etmek, namaz dosdoru klmak, zekt vermek, Beyti haccetmek ve ramazan aynda oru tutmak."[8]

Namaz dosdoru klmak (ikamu's-salah) onu szleriyle, fiilleriyle  -Kur'n- Kerim'de getii zere- muayyen vakitlerinde eksiksiz olarak eda etmektir. Yce Allah yle buyurmaktadr: "... phesiz namaz m'minler zerine vakitleri belli bir farzdr." (en-Nisa, 4/103)

ehadet kelimesinden sonra namaz btn esaslarn nndedir. nk namazn yeri ve an pek byktr. Namaz yce Allah'n Mekke'de farz kld ve Medine'de hkmleri tamamlanan ilk ibadettir. M'minlerin annesi ie Radyallahu anh'dan yle dedii rivayet edilmitir: "Allah namaz farz kld vakit hem yolculukta, hem ikamet halinde ikier rekt olarak farz kld. Yolculuk namaz olduu gibi kald, ikamet halindeki namaz arttrld."[9]

Medine'de dier ibadetler namazdan sonra tamamland ve mkellefiyetlerin pekou ondan sonra farz klnd.

Farz oluu itibariyle namazn zel bir yeri vardr. Namazn farziyetini yeryzne bir melek indirmedi, fakat yce Allah, Rasl Muhammed Sallallahu aleyhi vesellem'a semavta mira ile ykselme nimetini ihsan etti, Rabbinin huzurunda en yksek bir mevki ve en byk bir karlama halinde o yce Rasl, bu pek byk mkellefiyet ile muhatab klnd.

 

Namaz Allah' Hatrlatr

 

Namaz klan, yce Allah'n huzurunda durur. Kendisi ile Allah arasnda herhangi bir arac bulunmaz. Yce Allah'a yakn olduu uuruna erer. Yce Allah'n kendisiyle beraber olduunu hisseder. Buna bal olarak btn azalar huzura, gvene, kesin yakne ular. Hu ile rka ve secdeye varr, Allah'n yardm ve desteine kavuur. Yce Allah yle buyurmaktadr: "M'minler gerekten felh bulmulardr. Onlar ki namazlarnda hu iindedirler. " (el-Mu'minun, 23/1-2)

Mslman farzyla, nafilesiyle namaza kesintisiz devam eder. Hastalk ya da yolculuk gibi herhangi bir mazeret sebebiyle namazdan uzak kalamaz. Nereye giderse namaz farizas onunla beraberdir. O nerede frsat bulursa namazn orada eda eder. Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmaktadr: "...Ve yeryz benim iin bir mescid ve bir temizlenme arac klnd. mmetimden herhangi bir kimseye namaz nerede eriirse, orada klversin..."[10] Yeryznn tamam ibadet yeridir. nk ibadet Allah'n evlerinin sadece duvarlar arasnda yaplmaz. Yeryznn tamam Allah'n hakimiyeti altndadr. Kii de nereye giderse gitsin Allah'tan korkmakla, O'na kar takval olmakla ykmldr.

Namaz vakitleri arasnda mslman az nce Allah'n huzurunda olduunu, ellerini havaya kaldrarak O'ndan hidayet istediini, biraz sonra yine namaz vaktinin geleceini, yeniden Allah'n huzurunda duracan bilir. Bu durumda olan bir kimsenin Allah'n zikrinden, O'nu hatrlamaktan gaflete dmesi, O'nu unutmas yakmaz. Bundan dolay kul her zaman namazn etkisi altnda kalmaya devam eder. man glenip, artar. Kararll daha bir pekiir ve kiiyi hayatn meguliyetlerinden ekip alr, insan aldatc hususlar karsnda nefsin muzaffer olmasn salar. Yce Allah yle buyurmaktadr: "(Bunlar) kendilerini ticaretin de, alveriin de Allah' anmaktan, namazdan, zekt vermekten alkoyamad yiitlerdir. Onlar kalblerin ve gzlerin (dehetten) halden hale dnecei bir gnden korkarlar." (en-Nur, 24/37)

eitli hallerde ve zamanlarda namazn sreklilii ve kesintisiz oluu, onu dier amel mkellefiyetlerden ayran bir niteliidir. Namaz, zekat, oru ve hac gibi slamn temel esaslar dnda kalan btn mkellefiyetler genel olarak belirli birtakm maslahatlara baldr, o maslahatlar etrafnda dner, dolarlar. Maslahat umulduu takdirde o mkellefiyetler sabit kalr, ortadan kalkt takdirde yahut bitmesi halinde de ortadan kalkar. Yahut bu ykmllkler muayyen artlarda vacib olan insanlar aras ilikilerine baldr, affetmek ve baka yollarla da bunlar ortadan kalkabilir. Sz geen slamn rkunleri ise muayyen vacibler (farz- ayn)dir. Allah'a ait haklar hibir zaman ortadan kalkmaz. Fakat bu rkunler arasnda yine namazn, sreklilik zellii ile onlardan ayrldn gryoruz. nk oru ancak gc yetene farzdr, hac ancak oraya gidebilecek yolu bulabilenler iin bir ykmllktr. Zekat ancak nisaba malik olan (zengin saylan) kimseler verir. Namaza gelince, g yetirebilme mazeretleri namaz ortadan kaldrmamaktadr. Sadece zorluu ortadan kaldrmak iin namazn rkunleri hafifletilebilir. Esas ise, ihtiva ettii stn zellik ve manalarn ortadan kalkmamas iin devam eder."[11]

 

Namaz slmn Btn Rkunlerini Bir Arada Toplar

 

Namaz hemen hemen slamn Rkunlerinin bir toplamdr. nk namaz birinci ve ikinci teehhdde iki ehadeti kapsar. Namazn bizzat kendisi gnlk bir zekttr. nk namaz klan bir kimse namaz eda etmek iin vaktinin bir blmn feda eder. Halbuki ayn zamanda zekatn verecei bir mal kazanmak suretiyle bu zamannda bir i yaparak bu vakti deerlendirebilir. Kii namaz klnca maln da esasn tekil eden vaktinin bir blmn harcar. Nasl ki[12] zekat maln temizleyicisi ise namaz da vakitlerin temizleyicisidir. nsann eitli zamanlarda ve namazlar arasndaki zaman faslalarnda iledii masiyetlerden bir temizleme aracdr. Buna tank olarak Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'in u buyruu yeterlidir: "Sizden herhangi birinizin kaps nnde bir rmak bulunup da o kii o rmakta gnde be defa ykanacak olursa ne dersiniz? Bu o kii zerinde herhangi bir kir brakr m? Ashab, hayr kirinden bir ey brakmaz deyince, Peygamber yle buyurdu: "te be vakit namazn misali de bunun gibidir. Allah onunla gnahlar siler."[13]

Hatta namaz bu hususu da aarak insann cimrilikten ve bencillikten kurtulmasna bir hazrlk olabilmektedir. Buna gre namaz[14] ve namazdaki Allah'n rububiyetinin itiraf, kapsad; Allah karsnda itaatle boyun emek, kyam, rk ve scd nefsi eitir ve onun byklk duygusunu alaltr. Nefsi ilahi emirleri kabul edip, gereklerince amel etmeye itaat edecek bir hale getirir.

te bundan dolay zekt emreden yetlerin birounda zekt ile birlikte namazn da szkonusu edildiini gryoruz. Bu buyruklarda zekt emri namaz emrinden sonra gelmektedir. Yce Allah yle buyurmaktadr: "Namaz dosdoru kln, zekt verin."[15]; "Namaz dosdoru klarlar, zekt verirler..."[16]; "Namaz dosdoru klar ve zekat verir..."[17]; "Namaz da dosdoru kln, zekat verin." (el-Ahzab, 33/33); "Hayatta olduun srece namaz klmam, zekt vermemi emretti." (Meryem, 19/31)

Zekt eitli slublarla namaz ile birlikte szkonusu edilmektedir. Yce Allah yle buyurmaktadr: "Bu o kitabtr ki, onda hi phe yoktur. Takva sahibleri iin bir hidayettir. Onlar gayba iman ederler, namaz dosdoru klarlar, kendilerine rzk olarak verdiimizden de infak ederler." (el-Bakara, 2/2-3)

Btn bunlarla birlikte namaz zel birtakm sz ve fiillerdir. Bu ibadet tekbir ile balamakta, selam vermek ile sona ermektedir. Bu ibadette insann nefsi ve azalar namazn tmn ya da kemalini bozan hertrl namaza muhalif davrantan yana oru tutar (uzak kalr).

Namaz klan kimse Mescid-i Haram'a doru ynelir. Yce Allah yle buyurmaktadr: "Biz yzn ge doru evirip evirmeni elbette gryoruz. Onun iin andolsun seni honud olacan bir kbleye dndreceiz. Artk yzn Mescid-i Haram'a (Kabe'ye) doru evir. Siz de nerede bulunursanz yzlerinizi o yne eviriniz..." (el-Bakara, 2/144)

Kii bunu yaparken kbleye ynelmek eklindeki namazn bir ruknn yerine getirirken, dier taraftan slamda hac diye bilinen rkun ile de ortak bir taraf ortaya koymaktadr.

 

Namaz Hayaszlktan ve Mnkerden Alkoyar

 

Namaz insan nefsini baya hallerden arnsn diye kt eilimlere kar tedavi eder. Bylelikle namaz klan kii hertrl ktlkten uzak kalabilir. Mslman hu ile Rabbinin huzurunda dururken, rk ve secde yaparken, yaratcs ile iliki kurar. Bylelikle ruhu ycelir, deerinin yksekliinin farkna varr. Yaratcsn gazablandran ilerden uzak kalr. nk onun ruhunda Allah'n gzetimi altnda olduu inanc yer etmi bulunmaktadr. Nefsi iinden bir ktlk geirdike Allah'n, zerindeki nimetlerini hatrlar. nk var olmak nimetini kendisine balayan, mslman olmakla onu deerli klan, namaz klmakla Rabbi ile kar karya gelmek ve O'na yaknlamak erefini balayan yce Allah'tr. Bundan dolay ktlk ilemek noktasnda nefsi ona itaat etmez.

Namaz klarken Kur'n' okur. Allah'n yetleri zerinde dnr, anlamlarn tefekkr eder. Azab yetleri Allah'n cezasnn etin olduunu belirten buyruklar geince, benliinden titrer ve nefsi azgnlklardan yz evirir. Ruhunda Allah korkusu yer ettike bu onu hertrl hayaszlklardan ve mnkerlerden alkoyar... Rahmet, nimetler ve cennetlere dair yetler geince bu sefer ruhu bu derecelere ykselmeyi, cennetlere erimeyi arzu eder. Bundan dolay Allah'a kar duyduu hayet daha bir artar. Allah'n azabndan saknmaya alr, O'nun rzasn elde etmeye, nimetlerine nail olarak umduklarna kavumaya alr. Btn bunlar Allah'n emirleri karsnda alak gnlllkle ve yasaklarndan saknmakla ulamaya alr. Yce Allah yle buyurmaktadr: "Namaz da dosdoru kl, nk namaz insan hayaszlktan ve mnkerden alkor. Allah' zikretmek ise elbette en byktr. Allah ne yaptnz bilir." (el-Ankebt, 29/45)

Namaz klanlarn okluu ile birlikte namazn hayatlarndaki etkisinin az olmasnn srr belki de onlarn namaz ancak ekli ile ed etmelerinden trdr. Ayakta durur, rukya varr, secde ederler, dua ve tesbihte bulunurlar, tekbir getirir, hamd ederler. Fakat namazda huzurlu bir kalb ile onu eksiksiz bir ekilde ed etmek seviyesine ulaamamaktadrlar. te namaz klanlar aldklar mkfat ve sevab ile yce Allah'n nizamn uygulamakta, istikametleri itibariyle farkl farkldrlar. Halbuki namaz esnasnda yerine getirdikleri ameller ayndr. te bu namaz klanlarn namazn ruhunu, zn kavramakta farkl olduklarn gsteren hususlardan birisidir. Kalbin huzuru orannda namaz dosdoru klnm olur, namaz klann yaantsndaki etkisi ve yansma boyutlar yine o oranda ortaya kar.

Bir rivayette yle denilmektedir: "Her kimin kld namaz kendisini hayaszlktan ve mnkerden alkoymuyor ise onun namaz yoktur."[18]

imdi Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem ile birlikte namazlarn eda eden mnafklarn durumuna baknz. Buna ramen onlar yine de cehennemin en alt basamaklarnda olacaklardr: "Dorusu mnafklar Allah' aldatmak isterler. Halbuki o hilelerini balarna geirir. Namaza kalktklar vakit de tembelce kalkarlar. nsanlara gsteri yaparlar ve Allah' ancak pek az anarlar. Onlar ikisi arasnda bocalayan kararsz kimselerdir. Ne bunlara, ne de onlara (taraf) olurlar. Allah'n artt kimseye sen asla yol bulamazsn." (en-Nisa, 4/142-143)

Namazn Etkilerinden

Namaz her bir hayrn anahtardr. Kalbe bir nsiyet ve bir mutluluk kazandrr. Ruha sevin ve huzur verir. Bedeni alkan ve canl klar. nsan tek bir durumda devam edip gitmez. Kimi zaman onu ar-duru grrz, kimi zaman hali bulanverir. Herhangi bir husustan tr sevinli bulursak, bir baka sebepten tr kederleniverir.

Namazlarn da eitleri pek oktur. kamet halinde ayr bir namaz, yolculuk halinde ayr bir namaz, hastann ayr bir namaz, korku namaz, cuma namaz, bayram namazlar, cenaze namaz, istiska (yamur) namaz, gece namaz, kuluk namaz vardr... Sanki namaz bu eitleriyle insann rahatszlklarn giderir, hastalklarn tedavi eder, deiip duran ve pek eitli rahatszlklarn, kederlerini tedavi eder.

Farz namazlar tekrarlanr durur. Bylelikle namaz kul iin srekli bir bakm gibidir. Mslman nefsini yaratcsna sunar, Rabbinin huzurunda devam eder. Rabbinin gzetimi altnda olup, O'nun tarafndan korunduu uuruna erer. Yce Rabbinden hayatn meguliyetlerine kar kendisine yardm ve destek salayacak iman gler alr. Dnyann aldatc fitnelerine kanmaz. Maddiyat onu megul etmez. nk namazdan namaza kalbini hayra iten hususlar besleyen, erre gtren sebepleri ortadan kaldran bir azkla dolar. Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmaktadr: "...Sizden herhangi bir kimse (bir sonraki) namaz vaktini beklemeye devam ettike namazda demektir."[19]

Namazn eitici etkileri de vardr. Namaz nefsi yaratcya itaat zere eitir, kula kulluun dbn ve rububiyete kar grevlerini retir. Bunu ise namaz klann kalbine yerletirdii Allah'n kudreti, azameti, O'nun iddetle yakalamas, rahmeti ve mafireti ile ilgili inantr. Ayn ekilde namaz kiiyi stn ahlk deerlerle bezer ve gzelletirir. nk namaz nefsi basit ve aalk sfatlardan alp ykseltir. Namazn insandaki etkisini aratracak olursak, namaz klan bir kimsenin doru szl, gvenilir, kanaatkr, vefakr, halim (bakalarnn hatalarn affedebilen), alak gnll, adaletli, yalan sylemekten, hainlikten, a gzllkten, szlerini, ahidlerini bozmaktan, gazab etmekten, byklenmekten, zulmden... uzak kaldn grrsnz.

Dnyann drt bir yannda namaz klanlar kbleye yneldiklerinde, mslman bakalaryla kaynatn, onlarla bir ve beraber olduunu hisseder. Tefrikay bir kenara atar. Rengin, rkn veya snflamann hibir yerinin olmadn grr. Hepimiz Allah'n kullaryz, ilahmz bir ve tektir, dinimiz birdir, kblemiz birdir. Zengin ile fakir, stn ile deersiz arasnda bir fark yoktur. Mslman Allah'n evine dosdoru ynelmeye gayret eder. Bundan dolay saa ve sola sapmaz. Bu yolla o, hayatnn btn ilerinde adaletli olmak esas ile hereyi olmas gereken yerine koymakla da hikmet esas zerine eitilmi olur.

Ayn mescidde cemaate gelen mslman, kardelerinin aclarn ve emellerini paylar. Bylelikle kendi cemaati ve toplumu arasnda faal bir unsur haline gelir. Namaz onu verilen szde dikkatle durmaya, vakit konusunda titiz olmaya altrr. nk namaz onun vakitlerini dzene koyar. Bylelikle hayatnn btn ilerinde dzene alr. mama uyarak itaate, verilen emirlere uyma alkanln elde eder.

 

Namaz ehdet Kelimesinden Sonra slmn En nemli Esasdr

 

Kur'n- Kerim iinde bulunduklar azabn sebebi kendilerine sorulduu vakit, cehennem ehlinin halini tasvir ederken yle buyurmaktadr:"Herbir kii kazandklar karlnda rehin alnmtr. Ashabu'l-yemn mstesn, cennetlerdedirler. Birbirlerine soru sorarlar; sulular hakknda: 'Sizi Sakara (cehenneme) ne srkledi?' Derler ki: 'Biz namaz klanlardan deildik, yoksullara yedirmezdik, biz de dalanlarla birlikte dalardk. Din gnn de yalanlardk, nihayet lm gelip bize att.' Artk efaat edenlerin efaati onlara fayda vermez." (el-Mddessir, 74/38-48)

Buna gre namaz bu yalanlayclarn inkr ettikleri ilk amel, kyamet gnnde de deerini bilmediklerinden tr pimanlk duyacaklar ilk husus olacaktr. Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmaktadr: "Kyamet gnnde kulun kendisinden hesaba ekilecei ilk husus namaz olacaktr. Eer o dzgn karsa, dier amelleri de onun iin dzgn kar. Eer o bozuk karsa, dier amelleri de bozuk kar."[20]

ehadet kelimesinden sonra namazn pek byk fazileti olduundan Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'in son nefeslerini verirken mmetine yapt son vasiyet olmutur. Um Seleme Radyallahu anha'dan rivayete gre o yle demitir: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'in yapt son vasiyet arasnda u da vardr: "Namaza dikkat edin namaza, bir de elinizin altndaki klelere!" yle ki Allah'n Peygamberi (salt ve selam ona) dili bunu aka syleyemezken, gsnde onu tekrar edip duruyordu.[21]

Dinin yitirilecek en son blm namazdr. Namaz kayboldu mu din de btnyle kaybolur. Cabir b. Abdullah Radyallahu anh'dan yle dedii rivayet edilmitir: Raslulah Sallallahu aleyhi vesellem buyurdu ki: "Kii ile irk ve kfr arasndaki fark namazdr."[22]

Bundan dolay mslmann namaz vakitlerinde eda etmeye gayret etmesi, bu hususta tembellik gstermemesi yahut unutmamas gerekir. Kur'n- Kerim vakit kncaya ve namaz geinceye kadar baka eylerle oyalanan kimselerin hallerini uygun bir hal olarak karlamamakta ve yle buyurmaktadr: "te (byle) namaz klanlarn vay haline ki, onlar namazlarndan gaflet iindedirler." (el-Mun, 107/4-5) Namaz kaybedenleri tehdit etmekte ve yle buyurmaktadr: "Bunlardan sonra ise namaz zayi eden, arzularna uyan bir kavim geldi. te onlar gay (cehennem) ile karlaacaklardr." (Meryem, 19/59)

Ebu Umame el-Bahil Radyallahu anh'dan yle dedii rivayet edilmitir: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem buyurdu ki: "Eer bir kaya paras on halkadan kaldrlarak cehennemin kenarndan aaya atlacak olursa, yetmi yl dse bile gay ve sma ulamadka cehennemin dibine ulaamaz." Ona gay ve sm nedir diye sorulunca yle buyurdu: "Bunlar cehennemin dib tarafndaki iki kuyudur. Cehennemliklerin irinleri bunlardan akar. Yce Allah'n kitabnda:"Namaz terkeden, arzularna uyan bir kavim geldi. te onlar Gay ile karlaacaklar." (Meryem, 18/59) ile "kim bunlar ilerse sm ile karlar." (el-Furkan, 25/68) buyruklarnda szkonusu ettikleridir."[23]

te bu hususlar sunduktan sonra unu belirtelim ki; muvahhid Rabbinden korkan, sevabn uman bir mslmana herhangi bir ekilde namaz elden karmas yakmaz. Aksine mslman namaz eksiksiz olarak dimdik ayakta tutup klmak iin btn gayretini ortaya koymaldr. Namazn klarken gerekli huu ve Allah'a kar itaatla boyun emeyi (hud) gerekletirmeli, hayatn her trl aldatc fitnelerinden soyutlanabilmelidir. Namaz ile ilgili bir sz syleyecek veya bir i yapacak olursa mutlaka kalbiyle, aklyla, ruhuyla, bedeniyle Allah'a ynelmelidir. te o vakit byle bir kimseye kurtuluun mjdesi verilebilir. Yce Allah yle buyurmaktadr: "M'minler gerekten felh bulmulardr. Onlar ki namazlarnda hu iindedirler." (el-Mu'minn, 23/1-2)

 

ABDEST

 

Kul, namaza balamadan nce byk hades (denilen cnblk) ile kk hades (denilen abdestsizlik) halinden temiz olmaldr. Byk hades gusl ile kk hades ise abdest ile ortadan kalkar. Suyun bulunmamas ya da kullanlmasndan zarar grlmesi halinde ise teyemmm hem abdestin, hem de gusln yerine geer.

 

Szlk ve er' Anlam tibariyle Vud (Abdest)

 

Szlkte vud (vav harfi treli olarak) mastar olup fiilin addr. Vav harfi stn olarak (ved eklinde) ise kendisiyle abdest alnan suyun addr.[24] er' anlam ile vud (abdest), abdest azalarnn su ile temizlenme eklidir. Bu azalar yz, eller, ba ve iki ayaktr. Bu azalarn zel bir ekilde ykanmasna er'an "vud" denilmesi abdest alann bu yolla temizlenmesi ve gzelletirilmesinden trdr.

 

Abdestin Mer Oluunun Delili

 

Abdestin mer oluu kitab, snnet ve icm ile sabit olmutur. Yce Allah yle buyurmaktadr: "Ey iman edenler! Namaza kalkacanz zaman yzlerinizi ve dirseklere kadar ellerinizi ykayn. Balarnza mesh edin. Her iki topuunuza kadar ayaklarnz da (ykayn). Eer cnub iseniz ykanp temizleniniz." (el-Maide, 5/6)

Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem de yle buyurmutur: "Sizden herhangi bir kimse eer abdestini bozacak bir i yapm ise abdest almadka namaz kabul edilmez."[25]

bn mer Radyallahu anh'dan yle dedii rivayet edilmitir: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'i yle buyururken dinledim: Abdestsiz hibir namaz kabul edilmez."[26]

Abdestin meruiyeti zerinde mslmanlarn icm gereklemi bulunmaktadr. Dolaysyla abdest, dinden olduu kesin olarak bilinen hususlardandr.

 

Abdestin Fazileti

 

Abdest kulun Allah ile karlamas iin hazrland bir temizliktir. Abdest ile kul, azalarn temizler ki, Rabbinin huzurunda temiz olsun. Namazda Allah'n huzurunda durmak ne byk bir itir! Kulun gzelce abdest almas ne gzeldir. Bu yolla duyularn, vicdann yaratcs ile kavumaya hazrlanmak zere uyarm olur.

Abdullah es-Sunabih Radyallahu anh'dan rivayete gre Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Kul abdest alp da aznda suyu alkalad m gnahlar azndan dar kar. Burnuna su verdi mi gnahlar burnundan dklr. Yzn ykad m gnahlar yznden dklr. Hatta gz kapaklarnn altndan bile dklr. Ellerini ykad m gnahlar ellerinden hatta trnaklar altndan bile dklr. Bana mesh etti mi gnahlar bandan hatta kulaklarndan dklr. Ayaklarn ykad m gnahlar ayaklarndan hatta ayaklarnn trnaklarnn altndan bile dklr. Bundan sonra ise mescide yrmesi ve klaca namaz ise nafile (fazladan mkfat) olur."[27]

 

Abdestli Olmay Gerektiren Hususlar

 

Abdestli olmay gerektiren hususlar tanedir. Namaz, Kabe etrafnda tavaf ve mushafa dokunmak.

nk Raslullah (tavaf ile ilgili olarak) yle buyurmutur: "Tavaf ta bir namazdr. u kadar var ki Allah tavaf srasnda konumay helal klmtr. Buna gre kim (tavaf ederken) konuursa hayrdan baka bir ey sylemesin."[28]

Mushafa el dedirmeye gelince; yce Allah yle buyurmaktadr: "Ona ancak tertemiz olanlar el dedirebilir." (el-Vaka, 56/79) Bunun dier bir gerekesi de Hakim b. Hizam'n yle dediine dair gelmi olan rivayettir: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem beni Yemen'e gnderince yle buyurdu: "Kur'n'a taharetli (abdestli) olmadka el dedirme."[29]

 

Abdestin Farzlar

 

1. Yz bir kere ykamak. nk yce Allah: "Yzlerinizi ykayn." (el-Maide, 5/6) diye buyurmutur. Bundan maksat da suyu yzn zerinden akacak ekilde brakmaktr. nk gasl (ykamak) aktmak demektir. Mazmaza ve istinak da buna dahildir. nk burun ve az yzn snrlar ierisindedir. Kasten ya da yanlarak bunlarn terkedilmemesi gerekir. nk sahih snnet bunlar hakknda varid olmu bulunmaktadr. Lakt b. Sabra Radyallahu anh'n rivayet ettii hadise gre Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Abdest aldn takdirde azn alkala."[30] Ayrca Ebu Hureyre Radyallahu anh'dan yle dedii rivayet edilmitir: Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem buyurdu ki: "Sizden herhangi bir kimse abdest ald takdirde burnuna su versin, sonra onu dar karsn."[31]

Burna alnan suyun dar kartlmas uykudan uyandktan sonra alnan abdestte icab eder. nk Ebu Hureyre Radyallahu anh'n yle dedii rivayet edilmitir: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem buyurdu ki: "Sizden herhangi bir kimse uykudan uyand m defa burnuna su alp dar karsn. nk eytan geceyi onun burun deliklerinde geirir."[32]

2. Dirseklerle birlikte ellerin ykanmas. nk yce Allah: "Dirseklere kadar ellerinizi ykayn." (el-Maide, 5/6) diye buyurmaktadr. Burada "ila (kadar)" lafz "beraber (mea)" anlamndadr. Muslim'de Ebu Hureyre'den yle dedii rivayet edilmitir: "...Sonra pazusuna geinceye kadar sa elini ykad."[33]

Dirsek ise kol ile pazu arasndaki eklem demektir. Snnette bunun delilleri pek oktur.

3. Ban tamamn mesh etmek. Kulaklar da kapsamna girer. Bu hkmn sebebi de yce Allah'n: "Balarnza mesh edin." (el-Maide, 5/6) buyruudur. Burada "be (e,a)" fiilin mefule (fiilden etkilenen nesneye) yaptrlmas, bititirilmesi anlamn ifade eder. Yani meshetme iini balarnza bititirerek yapnz. Kulaklarn ban kapsamna girmesi ise Peygamber efendimizin: "Kulaklar batandr." diye buyurmu olmasdr.[34]

4. Ayaklar topuklarla birlikte ykamak. nk yce Allah: "Her iki topuunuza kadar ayaklarnz da (ykayn)." (el-Maide, 5/6) diye buyurmutur. Buradaki "ayaklarnz da (ve erculekum)" buyruundaki lam harfinin nasb ile okunmas ykama emrinin kapsam ierisine girmesi iindir. Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'n fiil ve kavl uygulamas olarak tevatren sabit olan da budur. Abdullah b. mer Radyallahu anh'dan yle dedii rivayet edilmitir: Bir seferde Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem bizden geri kald. Bize yetitiinde ikindi vakti kmak zereydi. Bunun iin biz de abdest alp ayaklarmza mesh etmeye koyulduk. Sesi kabildii kadaryla -iki ya da defa-: "Atete yanmaktan tr topuklarn vay haline!" diye buyurdu.[35] (Ayak topuklar ayan oynama yerindeki sa ve solda bulunan knt kemiklerdir. Yoksa topuk kelimesiyle taban kasdedilmemektedir)

Su demeden kk dahi olsa herhangi bir blm ykamadan brakmak caiz deildir. nk mer b. el-Hattab Radyallahu anh'n yle dedii rivayet edilmitir: Bir adam abdest ald, aya zerinde trnak kadar bir yeri (ykamadan) brakt. Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem onu grnce: "Geri dn gzelce abdest al" diye buyurdu.[36]

5. Kur'n- Kerim'in zikrettii ekilde farzlar arasnda sray gzetmek. nk bizler baa meshetme emrinin ykanmas emredilen dier azalar arasnda szkonusu edildiini gryoruz. Yce Allah yle buyurmaktadr: "Ey iman edenler! Namaza kalkacanz zaman yzlerinizi ve dirseklere kadar ellerinizi ykayn. Balarnza mesh edin. Her iki topuunuza kadar ayaklarnz da (ykayn)." (el-Maide, 5/6)

Ayrca Cabir Radyallahu anh'dan gelen rivayete gre Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Allah'n (buyruunda) zikrederek balad ile siz de balaynz."[37]

Bu buyruk her ne kadar (Saf ile Merve arasnda) say hakknda verilen bir emir ise de abdest hususunda da Allah'n baa ald ile balamaya delildir.

Buna gre abdest alan kii eer yzn ykamadan nce herhangi bir azasn ykamak ile balayacak olursa sadece onun yzn ykad kabul edilir, nk sralamay gzetmemi olur. Ayn ekilde bir kimse tek bir defada btn abdest azalarn ykayacak olursa, sadece yzn ykad kabul edilir.

6. Abdest azalarn arka arkaya ykamak (mvalt): Bu sz geen abdest azalarn arka arkaya ykamak demektir. Herhangi bir azay ykamay daha nce ykad uzuv kuruyuncaya kadar geciktirmemelidir. Mesela yz kuruyuncaya kadar ellerini ykamay geciktirmemelidir ve dier azalar iin ayn ey sylenir.

Eer abdest alan kii sakalnn arasna suyun girmesini salamak, yahut suyun azalarnn d taraflarnn her yerine ulamas iin suyu gtrmek ya da bir vesveseye kaplmak gibi bir sebeple uraacak olursa -mesela azasn iki defa m defa m ykadnda tereddt ederse- yahut abdest azalarna bitiik bir kiri izale etmekle urarsa bunun bir zarar yoktur. nk btn bu hususlar abdest almak fiilleri ile alakaldr.

Abdest azalarn ykarken abdest alan kimsenin su bulmak yahut bir necaseti gidermek, yahut abdest azalar dndaki bir yerdeki bir kiri gidermek gibi bir ile urat iin abdest azalarn ard arkasna ykamaya kesinti verecek olursa, durum farkldr. Bu takdirde eer daha nce ykanan organ kuruyacak olursa mvlt gereklememi olur.

Bu farzlardan herhangi birisini terketmek yahut mer olan ekle gre yapmamann -snnetlerden farkl olarak- abdesti bozaca ve kiinin yeniden abdest almasn gerektirdii akl banda herkesin aka anlayabilecei bir husustur.

 

Abdest Alma ekli

 

1. Abdest alacak olann hadesi gidermek niyetini ya da taharet maksadn abdest fiillerine balamadan nce hatrna getirmesi icab eder. Niyet, yce Allah'n rzas ve onun ve Raslnn emrine uymak maksad ile abdest almak zere kalbin kararllndan ibarettir. Yce Allah da: "Halbuki onlar onun dininde ihls sahipleri olarak Allah'a ibadet etmelerinden... bakas ile emrolunmadlar." (el-Beyyine, 98/5) diye buyurmaktadr. Mabud iin ihlsl bir niyet ile ibadet etmek ise ibadetin esasdr. Niyet ile ibadetler ve adetler birbirinden ayrlr. nk ibadet kastyla abdest alan kimse ile abdesti niyet etmeksizin su ile bedenini serinletmek isteyen kimse arasnda fark vardr. Ksacas niyet kulluun srrdr.

Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem mer b. el-Hattab Radyallahu anh'n rivayet ettii hadiste bunu aklamtr. mer Radyallahu anh dedi ki: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem' yle buyururken dinledim: "Ameller ancak niyetlere gredir. phesiz her kii iin ancak niyet ettii ey vardr."[38]

bn Hacer yle demitir: "Baz ilim adamlar yce Allah'n: "Namaza kalkacanz zaman" (el-Maide, 5/6) buyruundan niyetin abdest almak iin vacib olduu hkmn karmlardr. nk ifadenin takdiri yledir: Sizler namaza kalkmak istediiniz vakit namaz iin abdest alnz."[39]

Niyetin yaplaca yer kalbtir. Dilin niyet ile bir alakas yoktur. Eer abdest alacak kii diliyle niyeti sylemekle birlikte kalbinde niyetini kesinletirmemi ise abdesti sahih deildir. nk muteber olan onun iindeki niyettir. Lafzan syledikleri deildir.

2. Azalar ykamaya balamadan nce abdest alan kimsenin "bismillah" diyerek abdestin banda besmele ekmesi vacibtir. "Bismillahirrahmanirrahim" demesi daha mkemmeldir. nk Ebu Hureyre Radyallahu anh'dan yle dedii rivayet edilmitir: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem buyurdu ki: "...Yce Allah'n adn zerine zikretmeksizin (abdest alann) abdesti olmaz..."[40]

Bilmemek ve unutmak halinde besmele ekmek sorumluluu kalkar. Ancak abdest alrken besmele ekmediini hatrlayacak olursa az nce geen hadis-i erif dolays ile yeniden abdest alr ve besmele eker. Tabern'nin rivayet ettii Ebu Hureyre'den gelen u hadis te buna delildir: "Ey Ebu Hureyre, abdest alacak olursan, bismillahi velhamdulillahi de. phesiz senin hafaza meleklerin o abdestini bozuncaya kadar durup dinlenmeden sana hasent yazmaya devam eder."[41]

3. Abdestin banda elleri defa ykamak. nk Evs b. Ebi Evs dedesinden Radyallahu anh yle dediini rivayet etmitir: "Ben Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'i ellerini defa ykarken grdm."[42] Her iki elini de defa ykad demektir.

Ellerin parmaklarnn arasn hilallemek (suyun oralara girmesini salamak) da snnettir. nk bn Abbas Radyallahu anh'n rivayetine gre Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Abdest aldn vakit ellerinin ve ayaklarnn parmaklarnn arasn hilalle (suyun girmesini sala)."[43] Bir eliyle brnn parmaklar arasna su girmesini salar.

Abdesti bozacak derecede derin uykudan uyanmak halinde elleri defa ykamak mstehabtr. nk Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem abdest almasn anlatann naklettiine gre byle yapmtr. Yine Ebu Hureyre Radyallahu anh'n rivayetine gre de Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Sizden herhangi bir kimse uykudan uyand vakit elini defa ykamadka suya daldrmasn. nk o elinin nerede geceyi geirdiini bilemez."[44]

4. Mazmaza ve istinak: Mazmaza suyun aza alnarak az ykamak iin azda alkalanmasyla, istinak da nefesini iine ekerek, suyu burnun iine ekmekle gerekleir. Orulu olmayan kimsenin mazmaza ve istinak ileriye gtrmesi snnettir. nk orulu olan kimsenin iine bireyler girmekle orucu bozulabilir. Ayrca Lakt b. Sabrann Radyallahu anh yle dedii rivayet edilmektedir: Ben! Ey Allah'n Rasl bana abdest hakknda haber ver dedim. yle buyurdu: "Abdest azalarn iyice yka. Parmaklarnn arasn hilalle. Orulu olma halin dnda ileri derecede istinak yap."[45]

Mazmaza ve istinak avu su almak suretiyle defa yaplr. Herbir defasnda hem mazmaza, hem de istinak yapar. nk Amr b. Yahya'nn naklettii hadiste yle denilmektedir: "Ald avu su ile hem mazmaza yapt, hem istinak yapt, hem de burnundan suyu dar kard."[46]

Nevevi der ki: Bu hadis-i erifte sahih ve tercih edilen grn lehine apak bir dellet bulunmaktadr. Buna gre mazmaza ve istinakta snnet olan avula yaplmasdr. Bunlarn herbirisinde mazmaza ve istinak birlikte yapar.

stinak (burna su ekmek) sa elle, istinsar (burundan suyu dar karmak) sol elle, suyun burundan nefes yoluyla dar atlmas suretiyle yaplr. Bu arada sol elin iki parma burun zerine konulur. Abde Hayr dedi ki: "...Bizler bu srada oturuyor ve ona (yani abdest almakta olan Ali Radyallahu anh'a) bakyorduk. Sa elini (su kabna) soktu, azn su ile doldurdu. Mazmaza ve istinak yapt, sol eliyle suyu burnundan dar kard. Bu ii defa tekrarlad, sonra yle dedi: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'in abdest almasn grmek isteyen kimse bilsin ki onun abdest almas bu ekilde idi."[47]

Abdest alrken mazmaza esnasnda misvak kullanmak snnettir. Misvak mekked snnetlerdendir. Bu da az misvak ubuuyla ovalamaktan ibarettir. En iyi misvak erak aacndan olandr. Bunun pek ok ve pek byk faydalar vardr.

Ebu Hureyre Radyallahu anh'dan rivayete gre Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Eer mmetime zorluk vermeyecek olsaydm, her abdest ile birlikte misvak kullanmalarn emrederdim."[48] Esasen misvak kullanmak her vakit snnettir. nk Ebu Bekir Radyallahu anh'n rivayet ettii hadise gre Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Misvak azn temizleyicisi, Rabbin de raz olaca bir itir."[49]

5. Yz boydan bata san bittii yerden, enelerin ve sakaln altna kadar, enine de iki kulan yumuaklar arasnda defa ykamak. nk yce Allah: "Yzlerinizi ykayn" diye buyurmutur. Ayrca Osman Radyallahu anh'n azadls Humran'nn da haber verdiine gre Osman b. Affan Radyallahu anh abdest almak zere bir su getirilmesini istedi, abdest ald. Daha sonra Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'in nasl abdest aldn szkonusu etti. Sonra Humran unlar syledi: "Sonra da yzn defa ykad..."[50]

Sakal birbirinden ayrmak ve arasndan suyu aktmak suretiyle sakaln hilllenmesi de snnettir. nk Osman Radyallahu anh'n rivayet ettii hadise gre Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem sakaln hilllerdi (arasna su girmesini salard).[51] Enes Radyallahu anh'dan gelen rivayete gre de Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem abdest ald m bir avu su alr ve bunu enesinin altndan sokarak onunla sakallarn hilaller ve: "Aziz ve celil olan Rabbim bana bylece emretti." derdi.[52] Yzdeki dier kllarn da hilallenmesi byle olur. Bununla birlikte sakaln dta kalan ksmnn ykanmas yeterlidir.

6. Dirseklerle birlikte ellerin defa ykanmas. nk Osman Radyallahu anh'n azadls Humran'n verdii habere gre: "Osman Radyallahu anh bir abdest suyu getirilmesini istedi..." ve Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'in nasl abdest aldn szkonusu etti. Humran dedi ki: "Sonra sa elini dirseine kadar defa ykad. Sonra sol elini de ayn ekilde ykad."[53]

7. Elleriyle ban tamamn sadece bir defa meshetmek. Bunu yaparken ban n tarafndan balar, arka tarafna doru elini gtrr. Daha sonra yine elini balad yere doru meshederek geri getirir. nk Amr b. Yahya el-Mzni'nin babasndan rivayetine gre "bir adam Abdullah b. Zeyd'e -ki o da Amr b. Yahya'nn dedesidir- yle dedi: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'in nasl abdest aldn bana gsterebilir misin?... Sonra elleriyle ban meshetti. Onlar geri gtrd ve getirdi. Bann n taraf ile balad. Daha sonra onlar arkasna doru gtrd, sonra balad yere onlar tekrar geri getirdi."[54]

Sonra ehadet parmaklaryla kulaklarnn iini, baparmaklaryla da d taraflarn mesheder. nk Abdullah b. Amr, Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'in abdestini anlatrken unlar rivayet etmektedir: "...Sonra ban meshetti. ehadet parmaklarn kulaklarna soktu, ba parmaklaryla kulaklarnn dn, ehadet parmaklaryla kulaklarnn iini meshetti..."[55]

8. Topuklarla birlikte ayaklar defa ykamak: mam Muslim Sahih'inde Osman Radyallahu anh'n azadls Humran'dan rivayet ettiine gre "Osman b. Affan Radyallahu anh abdest suyu getirilmesini istedi..." Ve bu arada Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'in nasl abdest aldn szkonusu etti. Daha sonra Humran dedi ki: "...Sonra sa ayan topuklarna kadar defa ykad. Sonra sol ayan ayn ekilde ykad..."[56]

Ayak parmaklarnn arasn sol elinin sere parma ile hilallemesi snnettir. Sa ayan sere parmandan balayp, baparmana doru gelir. Sonra da sol ayan ba parmandan balayp, sere parmana doru gider. El verir ki parmaklarn bir ksm ya da tamam birbirine bitiik olmasn, o takdirde bu hillleme sakt olur. nk bn Abbas Radyallahu anh'n rivayetine gre Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Abdest aldn takdirde ellerinin ve ayaklarnn parmaklarnn arasn hillle (aralarna su girmesini sala)."[57]

Ykamak iin kulland eli ykamakta olduu azann zerinde su ile birlikte veya ondan sonra geirmek suretiyle ovalamak da snnettir. Bylece suyun oraya varmas ve tahareti salanm olur. Abdullah b. Zeyd Radyallahu anh'dan rivayete gre Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'e bir muddn te ikisi kadar su getirildi, o da abdest ald, kollarn ovalamaya balad."[58]

Yine ondan gelen rivayete gre Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem abdest alp: "te byle ovalanr." diye buyurmutur.[59] el-Mstevrid b. eddad'dan da yle dedii rivayet edilmitir: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'i abdest aldnda ayak parmaklarn sere parma ile ovaladn grdm."[60] Ovalamak abdesti iyice almak (isbau'l-vud) kapsamnda saylr. Hadis-i erifte de: "yice abdest almak (isbau'l-vud) imann yarsdr."[61] diye buyurulmutur. nk abdest d paklar, iman ise ii temizler.

Sa uzuvlarla balamak da snnettir. Bu da sa taraftan balamak demek olup, genel olarak btn hayrlarn nafileleri arasnda saylr. nk Aie Radyallahu anha'nn yle dedii rivayet edilmitir: "Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem ayakkab giymekte, salarn taramakta, abdest almakta ve btn ilerinde sadan balamaktan holanrd."[62]

Ayrca Ebu Hureyre Radyallahu anh'dan da yle dedii rivayet edilmitir: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem buyurdu ki: "(Bir ey) giyindiiniz vakit, abdest aldnz vakit sa taraflarnzla balaynz."[63]

Abdestten sonra rivayet olarak varid olmu zikirleri yapmak snnettir. nk mer b. el-Hattab Radyallahu anh yle demitir: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem buyurdu ki: "Sizden herhangi bir kimse iyice abdest alr ya da abdest azalarn iyice ykar, sonra da:

 Allah'tan baka hibir ilah olmadna, Muhammed'in Allah'n kulu ve rasl olduuna ehadet ederim diyecek olursa, mutlaka ona cennetin sekiz kaps alr, hangisinden dilerse girer."[64]

Ebu Said el-Hudr Radyallahu anh'dan da yle dedii rivayet edilmitir: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem buyurdu ki: Her kim abdest alp da;

Allah'm seni hamdinle tesbih ederim. ehadet ederim ki, senden baka hibir ilah yoktur, senden mafiret diler ve sana tevbe ederim diyecek olursa, bu bir kada yazlr. Daha sonra st mhrlenir, kyamet gnne kadar onun mhr almaz."[65]

 

Abdestin Baz Etkileri

 

Abdestin nasl alndn szkonusu ettikten sonra abdestin abdest alann ruhunda brakt baz etkiler zerinde durmamz gerekiyor. Abdest bir ibadettir. Kul bu ibadeti yaratcsnn emirlerini, O'nun rzasn arayarak yerine getirmek iin yapar. Abdest ile azalarn temizler, imann besler. Bylece Allah'n huzurunda durmak iin gerekli hazrl yapm olur...

Abdest vcudu harekete getirir. Onu tembellikten, geveklikten ve miskinlik hallerinden kurtarr. Yce Allah'n huzuruna kmak zere hazrlanmak iin zihni faaliyete geirir. Mslman ibadet zevkini tatmaya hazrlar. nk abdest ile abdest azalarn maddi olarak temizlemi, asabilik ve kzgnln da gidermi olur. Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem buyurdu ki: "fke eytandandr. phesiz eytan da ateten yaratlmtr. Ate de ancak su ile sndrlr. Dolaysyla sizden biriniz fkelenecek olursa hemen abdest alversin."[66]

Ayn gnde birka defa abdest tekrarlanabilir ve bu hergn devam eder. nsan abdestle daha bir huzur ve skn bulur. mani birikimi artar. Nefis yaratcnn gzetimi altnda olduu duygusu ile eitilir. Kul bir gnah iledi mi hemen ondan dner ya da tevbe eder. nk onun yaratcs ile bir szlemesi vardr. Rabbinin huzuruna onu honut etmeyecek bir ekilde kmas ona yakmaz.

Abdestin maddi etkiyi aarak, gnahlar su ile ykayan, hatalar izale eden manevi temizlik derecesine kadar etkisinin uzandna dair hadis-i erifler delil tekil etmektedir. Bylelikle kul rahman olan Rabbinin huzurunda tertemiz bir ekilde durur.

Ebu Umame Radyallahu anh'dan yle dedii rivayet edilmitir: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem buyurdu ki: "Mslman kimse abdest ald m gnahlar kulandan, gznden, ellerinden, ayaklarndan kp gider. O oturdu mu gnahlar balanm olarak oturur."[67]

 

Mestler zerine Mesh Etmek

 

Mest (el-huff); ayaa giyilen; deri veya deri hkmnde kabul edilen keten, yn ve benzeri maddelerden imal edilmi eylerdir. Mestin zerine mesh etmenin meruiyeti kitab, snnet ve icma ile sabit olmutur. Yce Allah'n: "Her iki topuunuza kadar ayaklarnz da" (el-Maide, 5/6) buyruundaki "ayaklarnz da" (anlam verilen "erculekum" lafznn lam harfi) cer ile "erculikum" eklinde okunuu (bu anlam verir: ayaklarnz da topuklarnza kadar meshedin, demek olur).

Snnetten deliline gelince; bu hususta Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'den rivayet edilen hadisler tevatr derecesindedir. Bunlardan birisi Hemmam Radyallahu anh'dan gelen rivayettir. O yle demitir: "Cerir kk abdest bozdu, sonra abdest ald ve mestleri zerine mesh etti. Ona: Byle mi yapyorsun? denilince o: Evet diye cevab verdi. (nk) ben Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'i kk abdest bozduunu, sonra abdest alp mestleri zerine mesh ettiini grdm."[68]

Ehl-i snnet mestler zerine meshetmenin caiz olduu zerinde icm etmilerdir.

 

Mestler zerine meshin artlar

 

Mestin ve onun hkmnde olan dier ayakkablarn abdestli olarak giyilmeleri meshin caiz olmas iin bir arttr. nk Urve b. el-Muire babasndan yle dediini rivayet etmektedir: Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem ile birlikte bir yolculukta bulunuyorduk. Onun mestlerini karmak iin eildim; "Hayr onlar brak, nk ben o mestleri (ayaklarm) taharetli (abdestli) iken giydim" diye buyurdu ve zerlerine meshetti.[69]

Abdest alan kimsenin abdesti bitirdikten sonra bir mest yahut bir orap giyinmesi caizdir. Eer abdestini bozacak olursa abdest almak istedii her seferinde ayaklarn ykamak yerine zerlerine mesh yapabilir. Mestlerin st tarafn mesh eder. nk Ali Radyallahu anh yle buyurmutur: "Eer din re'ye (akl gre) dayal olsayd, mestin alt tarafnn meshedilmesi st tarafna gre daha uygun olurdu. Halbuki ben Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'i mestlerin stne mesh verirken grdm."[70]

 

Mesh Sresi

 

kamet halinde olan kimse iin mesh sresi bir gn, bir gecedir. Yolcu iin geceli-gndzl gndr. Meshin zaman ise sahih kabul edilen gre gre meshe balama vaktinden itibaren hesaplanr.

Mesheden kimse er'an belirlenmi sre ierisinde cnubluk hali dnda mestlerini karmaz. nk Safvn b. Assl Radyallahu anh'n rivayet ettii hadiste o yle demitir: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem bizlere yolcu isek mestlerimizi -cnubluk hali dnda- geceli gndzl gn karmamz emrederdi. Ancak byk abdest, kk abdest ve uyku dolaysyla karmamz emretmezdi."[71]

Ali Radyallahu anh'dan yle dedii rivayet edilmitir: "Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem yolcu iin geceli gndzl gn, ikamet halinde olan iin bir gndz ve bir gecelik sre tesbit etmitir."[72]

 

Meshi ptal Eden Haller

 

Srenin bitmesi yahut mestlerin kartlmas ya da cnubluk dolaysyla, mestler zerine meshin hkm sona erer.

 

Abdesti Bozan Haller

 

Abdesti bozan ve kiinin yeniden abdest almasn gerektiren birtakm haller vardr. Bunlar ylece sralayabiliriz:

1. n ve arka yoldan kanlar. nk yce Allah yle buyurmaktadr: "Yahut herhangi biriniz ayak yolundan gelirse..." (en-Nisa, 4/43) Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'in: "Ancak ses ya da koku kmasndan dolay abdest alnr."[73] Hadisi de bunu gerektirmektedir.

Nevevi dedi ki: "Buna gre erkein yahut kadnn nnden yahut her ikisinin arkasndan kan herey abdesti bozar. Bu ister byk abdest, ister kk abdest olsun, ister yel yahut kurtuk olsun, irin, kan ya da kk ta paras ya da baka herhangi bir ey olsun. Bunun allagelen olmas ile nadiren grlmesi arasnda da fark yoktur."[74]

2. Derin uyku: nk Ali Radyallahu anh'dan rivayet edildiine gre Nebi Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Gz dbrn az badr. Dolaysyla kim uyursa abdest alsn."[75]

Uyku bizatihi, hades (abdesti bozan bir i) deildir. Fakat uyku sebebiyle abdest bozan durum ortaya kabilir. nk kii farkna varmadan ondan darya bir eyler kabilir. Halbuki uyank olan kendisinden kann farkna varr. Buna gre abdest alan bir kimse dzgn ve salam bir ekilde oturmakszn uzanarak yatacak olursa, az nce geen hadis sebebiyle abdest almaldr. Eer uzanmadan, makad yere iyice oturmu halde oturarak uyursa, abdesti ve taharet hali olduu gibi devam eder. nk o bu haliyle torbann azndan bir ey kmayacandan yana emindir. nk Enes'den gelen rivayete gre o yle demitir: "Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'in ashab yats namazn oturarak balar uykudan aa dene kadar beklerler. Sonra da abdest almakszn namaz klarlard."[76]

3. Uyumadan akln gitmesi. Baygnlk, delilik, sarholuk, akl gideren hastalk gibi haller dolaysyla abdest bozulur. nk kii bu durumda kendisinden birey kp kmadnn farkna varamaz. Dier taraftan uyku sebebiyle abdest bozulduuna gre delilik, baygnlk ve ihtiya dolaysyla bir ila almak sebebiyle -az ya da ok olsun- bozulmas ncelikle sz konusudur. Bu durumda makadnn yere iyice oturmu olup olmamas arasnda bir fark yoktur. nk akln batan gitmesi uykudan daha ileri bir haldir. lim adamlarnn ounluunun (cumhrun) kabul ettii gr budur.

4. Baz ilim adamlar arada herhangi bir engel (hil) bulunmakszn n ya da arka ferce elle dokunmann abdesti bozduu kanaatindedir. Bu hkm erkek ve kadn iin fark etmez. ster kendisinin zekerine, ister bakasnnkine dokunsun, kadn da ister kendi fercine, isterse bakasnnkine dokunsun farketmez. nk Safvan kz Busre'nin Radyallahu anha rivayet ettii hadise gre Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Her kim zekerine dokunursa, abdest almadka namaz klmasn."[77] Ebu Hureyre Radyallahu anh'dan da yle dedii rivayet edilmitir: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem buyurdu ki: "Her kim arada bir rt bulunmakszn eli ile fercini tutarsa, namaz iin abdest almas vacib olur."[78]

Amr b. uayb babasndan, o dedesinden Radyallahu anhuma yle dedii rivayet edilmitir: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem buyurdu ki: "Herhangi bir erkek fercine dokunacak olursa abdest alsn, herhangi bir kadn fercine dokunacak olursa abdest alsn."[79]

Talk b. Ali'nin de rivayetine gre: "Bedevileri andran bir adam gelip, ey Allah'n Rasl dedi. Erkein abdest aldktan sonra kendi zekerine dokunmas hakknda ne dersin? Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem: O senden bir para -yahut bir inem et-den baka bir ey midir? diye buyurdu."[80]

lim adamlarnn birounun kanaatine gre de ferce ehvetle dokunmak abdesti bozar. Bazlar da yle demitir: Hibir ekilde abdesti bozmaz. Bu meselede ak ve sahih bir delil yoktur. Bununla birlikte abdest almann mstehab olduunun daha ihtiyatl olduunda da phe yoktur.

5. Deve eti yemek: Buna delil Cabir b. Semura Radyallahu anh'n rivayet ettii hadistir. Buna gre bir adam Raslullah Sallallahu aleyhi veselleme: Koyun eti yemekten tr abdest alaym m? diye sormu, Peygamber: "Dilersen abdest al, istersen abdest alma" diye buyurmutur. Yine: Deve etinden dolay abdest alaym m? diye sormu, Peygamber: "Evet, deve etinden tr abdest al..." diye buyurmutur.[81]

el-Ber b. zib Radyallahu anh'dan yle dedii rivayet edilmitir: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'e deve etinden dolay abdest almak hakknda soru sorulmu. O da: "Ondan dolay abdest alnz." diye buyurmutur. Koyun etleri hakknda sorulunca da: "Ondan dolay abdest almayn" diye buyurmutur.[82]

Bir grubun kanaatine gre deve eti yemek abdesti bozmaz. Buna delil olarak da Cabir Radyallahu anh'n u hadisini gsterirler: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'in iki husustan son yapt, atein halini deitirdii eylerden (piirilen etten) dolay abdesti terketmek olmutur.[83] Bu ifade hem deve etini, hem bakalarn kapsar. ki halin sonuncusu bu olduuna gre, birincisini neshetmi olacandan bunu kabul etmek gerekir denilmitir. Ayrca bn Abbas Radyallahu anh'n rivayet ettii hadisi de delil gsterirler. Buna gre Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Abdest dar kandan dolaydr. eri girenden dolay deildir."[84]

Cabir Radyallahu anh'n rivayet ettii hadise yle cevab verilmitir: O hadis umumidir. Deve eti dolaysyla abdestin bozulacana dair varid olan rivayetler ise hususidir. Umumi olan ifadeler hususi olanlara gre yorumlanr. ki hadisin birarada telif edilme imkn dolaysyla burda nesh olduu sylenemez. Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem bir iin yaplmasn emredip, kendisi onun aksini yapacak olursa onun fiili uygulamas verdii o emrin vcub ifade etmediinin delilidir.

bn Abbas'n rivayet ettii hadis ise zayftr. bn Hacer dedi ki: Senedinde el-Fudayl b. el-Muhtar vardr. Bu da olduka zayf bir ravidir. Ayrca bn Abbas'n azadls ube de vardr. O da zayf bir ravidir.[85]

Deve etinin i ya da pimi olarak yenilmesi de abdesti bozar. Karacier, i ya, ikembe, bbrek, barsaklar ve benzeri sakatat ta kapsamna girer. Deve etinin az ya da ok yenilmesi ile devenin yal ya da kk olmas arasnda bir fark yoktur.

Deve st imekten tr abdest almak mstehabtr. nk mam Ahmed Musned'inde hasen bir sened ile Esid b. Hudayr'dan rivayetine gre Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Deve stnden tr abdest alnz."[86]

6. rtidad etmek: rtidad kiiyi slamdan kartan herhangi bir sz sylemek, bir i yapmak ya da bir itikada sahip olmakla olur. Her kim mslman olduktan sonra kfre girerse, abdesti de bozulur. Yce Allah: "Eer irk koarsan, andolsun ki amelin boa kar." (ez-Zmer, 39/65) diye buyurmutur. irk ameli boa kartr, abdest de bir ameldir. (Dolaysyla o da bozulur.)

7. Erkein hanma ehvetle dokunmas veya aksi: lim ehli abdesti bozan bu hal hakknda farkl grlere sahibtir. Kimisinin grne gre ehvetle dokunmak abdesti bozar. Buna da yce Allah'n: "Ya da kadnlara dokunmu iseniz..." (el-Maide, 5/6) buyruunu delil gsterirler. yet-i kerime'de ise "ehvet" kayd bulunmamaktadr. Fakat ehvet dolaysyla abdestin bozulma ihtimali vardr. Eer sadece dokunmak abdesti bozsayd Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem namaz klarken ie Radyallahu anha'a eliyle dokunmas zerine ayaklarn geri ekmesi halinde abdestinin bozulmas ve namaza yeniden balamas gerekirdi.

Dier taraftan mcerred dokunmaktan tr abdest almay gerekli kabul etmek ok byk bir zorluu gerektirir. Byle bir zorluk gerektiren bir i ise er'an menfidir.

Daha bakalar ise dokunmann kaytsz ve artsz olarak abdesti bozduu kanaatindedir. sterse ehvetsiz yahutta maksatsz dokunulsun. Ancak delilleri ak deildir. Bir baka kesimin kanaatine gre ehvetle dahi olsa kaytsz ve artsz olarak abdesti bozmaz. Delil olarak da Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'in hanmlarndan birisini pp, sonra da abdest almadan namaza gitmesini gsterirler. Ayrca bn Abbas Radyallahu anh'n yce Allah'n: "Ya da kadnlara dokunmu iseniz" (el-Maide, 5/6) ile ilgili bunun byk taharet almay (gusl) gerektirdii eklindeki aklamasn delil almlardr.

Tercihe deer olan, kadna dokunmann -kiiden bir ey kmas hali dnda- abdesti bozmaddr.

 

Abdesti Bozan Haller le lgili Baz Meseleler

 

lim ehli, abdesti bozduu sylenen baz hususlarda farkl grlere sahibtir. Ancak sahih olan bunlarn abdesti bozmadklardr. Bazlar :

1. ki yoldan baka yolla kan ok miktarda kusma ve benzerleri. Bunlar bu grlerine Ebu'd-Derda Radyallahu anh'dan gelen u rivayeti delil gstermilerdir: "Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem kustu ve orucu bozuldu ve abdest ald."[87] Onu gzel bir ekilde rnek almak, bizim de onun yapt gibi yapmamz gerektirir. nk yce Allah yle buyurmaktadr: "Andolsun sizin iin Raslullah'ta uyulacak gzel bir rnek vardr." (el-Ahzab, 33/21) Dier taraftan kusmak, bedenden dar kan birtakm fazlalklardr. Bu ynyle kk ve byk abdeste benzer. ktklar yerlerin farkl olularn gznnde bulundurarak; kk ve byk abdestin az da, ou da abdesti bozmakla birlikte, kusma ve benzeri hallerin ancak ok miktarda olan abdesti bozar.

Buna ylece cevab verilmitir: Aslolan abdestin bozulmamasdr. Bu hususta sahih ve ak er' bir delil bulunmamaktadr. Onlarn delil diye gsterdikleri hadis-i erifi pekok ilim adam zayf kabul etmitir. Ayrca bu (Peygamber Efendimizin) mcerred bir fiilidir. Bu haliyle -emir ihtiva etmediinden tr- vcuba delil gsterilemez. Ayrca bunun karlnda yine bir zayf hadis daha vardr. Buna Enes b. Malik Radyallahu anh yle demitir: "Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem hacamat yaptrd ve abdest almakszn namaz kld..."[88]

2. l ykamak: Bu hususta bn mer, Ebu Hureyre ve bn Abbas Radyallahu anhum'dan rivayet edilen: "Onlar l ykayan kimseye abdest almalarn emretmilerdir."[89] rivayetini delil gsterirler. l ykama iini yerine getiren ykayc kimsedir. Yoksa ona su dken kimse deildir. Dier taraftan l ykayan ounlukla lnn fercine dokunur. Ferce dokunmak da abdesti bozan hususlardandr.

Bu gr, kitabtan, snnetten ya da icmadan bunun abdesti bozacana dair bir delil bulunmad gerekesiyle reddolunmutur. Bu sahabiden gelen bu rivayet ise mstehab olan gstermektedir, diye kabul edilebilir.

lenin fercine dokunmaya gelince; bu sahih olmayan bir kyastr. nk bir defa ferce dokunmasnn abdesti bozucu olduu kabul edilemez. Abdesti bozduunu kabul etsek bile, ferce dokunmak ve dokunmamak ihtimali kalr. htimal dolaysyla da abdest bozulmaz. Dier taraftan ly ykayan kimsenin arada bir hail (engel) bulunmadka lenin fercine dokunmas da caiz deildir. Ferce dokunma ihtimali ile birlikte, diri birisini ykasa dahi abdest bozulmaz.

Buna gre tercihe deer olan, ly ykamann abdesti bozmaddr. el-Muvaffak'n (Muvaffaku'd-Din bnu Kudame'nin), eyhu'l-slam'n (bn Teymiye'nin) ve ilim ehlinden bir topluluun tercih ettii gr budur.

bn Kudame dedi ki: Ebu'l-Hasen dedi ki: Bundan dolay abdest almak gerekmez. Fukahann ounluunun gr budur. naallah sahih olan da budur. nk bir eyin vcubunu tesbit etmek eriattendir. Bu hususta ise bir nass gelmi deildir. Ayrca bu hkm, hakknda nass bulunmu gibi de deerlendirilemez. O halde asl hali zere kalr. nk bu bir insan ykamak olup, canl olan birisini ykamaya benzer."[90]

3. Namazda olsa dahi kahkaha ile glmek: Bir kesim bunu abdesti bozan haller arasnda saymtr. Sahih olan ise, ilim adamlarnn cumhrunun (byk ounluunun) kabul ettii gibi abdesti bozmaddr.

4. zeri meshli mestlerin kartlmas: Bu hususta farkl grler vardr. Kimisinin kanaatine gre zerinde mesh yaplan mestlerin yerlerinden kartlmalar dolaysyla taharet batl olduundan abdest almak icab eder. nk taharet paralanma kabul etmez. Herhangi bir organ hakknda batl oldu mu btnyle batl olur.

Kimisi ise abdest almakta mvlt (bir nceki uzuv kurumadan sonraki uzvun ykanmas)' art kabul etmektedir. Mvlt ortadan kalkmadna gre -nk azalar kurumamtr- birinci abdestini esas alarak sadece ayaklarn ykar...

Kimileri de mvlt art komamakta ve buna bal olarak sadece ayaklarn ykanmas gerektii grndedir.

Asl olan ise er' bir delil ile aksi sabit oluncaya kadar taharetin kalcldr.

5. Mukim ya da misafir (yolcu) olarak meshedenin sresinin tamamlanmas; Ancak buna dair kitab, snnet ya da ilim ehlinin icmandan delil bulunmamaktadr. Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem mesh mddeti iin vakit tesbit etmitir yoksa taharetin sona ermesi iin deil. Buna gre kii eer taharet zere olmakla birlikte mddet sona erecek olursa acaba tahareti de batl olur mu? Bu mesele ilim ehli arasnda ihtilf konusudur.

 

TEYEMMM

 

Teyemmmn szlk ve terim anlam

 

Teyemmm, szlkte kastetmek, ynelmek demektir.

Terim olarak, yz ve ellere meshetmek maksadyla temiz topra kastetmek suretiyle yce Allah'a ibadet etmektir.

 

Meruiyetinin Delili

 

Teyemmmn meru oluu kitab, snnet ve icm ile sabittir.

Yce Allah yle buyurmaktadr: "Eer hasta olur veya yolculukta iseniz yahut herhangi biriniz ayak yolundan gelirse ya da kadnlara dokunur da su bulamazsanz temiz bir topraa teyemmm edin. Yzlerinizi ve ellerinizi meshedin. phesiz Allah ok affedicidir, balaycdr." (en-Nis, 4/43)

Umame el-Bhil Radyallahu anh'n rivayetine gre Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Arzn tamam hem benim, hem mmetim iin hem bir mescid (namaz klacak yer), hem de bir temizlenme vastas klnd. mmetimden herhangi bir kimse her nerede namaz vaktine eriirse yanbanda mescidi vardr ve yanbanda abdest alp taharetlenecei vastas vardr."[91]

Cabir b. Abdullah Radyallahu anh'dan yle dedii rivayet edilmitir: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem buyurdu ki: "Benden nceki hibir peygambere verilmemi be husus bana verildi. Bir aylk mesafeden (dmanmn kalbine salnan) korku ile bana yardm olundu. Yeryz benim iin hem bir mescid, hem de bir temizlenme arac klnd. Binaenaleyh mmetimden herhangi bir kimse nerede namaz vaktine eriirse orada namaz klsn..."[92]

lim ehli zel hallerde abdest ve gusln yerine gemek zere teyemmmn mer olduunu ve teyemmmn kk ve byk hadesi kaldrdn icm ile kabul etmilerdir.

 

Teyemmm yapmak ne zaman merudur

 

nsann herhangi bir zamanda hadesini giderme ihtiyacn duyup da su bulamaz yahutta demekten ciz kalaca bir paha karlnda buluyorsa o da suyu bulamayan kimse hkmndedir. nk yce Allah: "... Su bulamazsanz..." (el-Maide, 5/6) diye buyurmaktadr. Yahut su bulmakla birlikte suyu kulland takdirde bedeninin hastalk ve benzeri eylerle zarar greceinden korkuyor ise (yine teyemmm) yapabilir. Yce Allah: "Eer hasta olur veya yolculukta iseniz..." (en-Nisa, 4/43) diye buyurmaktadr.

Yahut su arad takdirde ar souk yahut yolda yrtc bir hayvann bulunmas ve benzeri sebepler dolaysyla bedenen zarar greceinden korkarsa... nk yce Allah: "Kendinizi ldrmeyin." (en-Nisa, 4/29) ve: "Ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayn." (el-Bakara, 2/195) diye buyurmaktadr.

Eer suyu kulland takdirde yol arkadalarn yahutta kendilerini gzetmekle ykml olduu hanmlar yahut bineklerinin susuzluktan ya da tedavi edilmesi iin suya ihtiya duyulan bir hastalktan ya da ar derecede susuzluktan tr telef olmaktan korkuyor ise... (teyemmm) yapabilir.

 

Teyemmm ne ile yaplr?

 

Suyu aramak, eyalar arasndan, arkadalarndan yahutta bulunduu yere yakn yerlerde sk bir ekilde suyu aratrmak gerekir. Eer kendisi suyun nerede olduunu bilmiyor ise, cret karlnda dahi olsa, bakasndan kendisine suyun bulunduu yeri gstermesini ister.

Namaz vaktini geirmemeye bilhassa dikkat eder. Eer suyun bulunmadndan emin olursa teyemmm eder. Ebu Zerr Radyallahu anh'dan gelen rivayete gre Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "phesiz temiz toprak on yl su bulamayacak dahi olsa mslman iin bir temizlenme aracdr."[93]

Teyemmm sadece toprakla yaplmaz. Yeryznn her bir paras ile teyemmm yapmak sahihtir. nk yce Allah: "O vakit tertemiz toprakla teyemmm edin." (el-Maide, 5/6) diye buyurmaktadr ki; "tertemiz toprak (diye anlam verilen: es-sad)" yeryz zerinde ykselen ya ya da kuru hereyi kapsar. "Tertemiz (tayyib)" ise temiz olan herey demektir.

 

Teyemmmn ekli

 

Teyemmm yapacak olan kimsenin taharet kast ile ve azalarn meshetmeye balamadan nce hadesi kaldrmak niyetini hatrnda tutmas gerekir. Niyetin yeri kalbtir. nk mer Radyallahu anh'dan rivayet edildiine gre Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem: "Ameller ancak niyetler iledir. Herbir kii iin ne niyet ettiyse ancak o vardr."[94] diye buyurmutur.

Daha sonra abdestteki besmele gibi yce Allah'n adn anarak besmele eker, ellerini temiz topraa (ya da toprak trnden olan eylere) bir defa vurur, onunla yzn mesh eder. Sonra da ellerini birbirleriyle mesheder. nk Abdu'r-Rahman b. Ebza'dan yle dedii rivayet edilmitir: Bir adam mer b. el-Hattab'n yanna geldi ve: Ben cnub oldum fakat su bulamadm, dedi. Ammar b. Yasir, mer b. el-Hattab'a yle dedi: Hatrlyor musun, bizler ben ve sen bir yolculukta idik. Sen namaz klmadn, ben ise toprakta debelendim ve namaz kldm. Bunu Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'e syledim de Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem: "Sana u ekilde yapmak yeterli olurdu." diye buyurdu. Sonra Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem ellerinin ii ile yere vurdu, onlara fledi, sonra da elleriyle yzn ve ellerini meshetti."[95]

Bu hadis bir baka lafzda ylece rivayet edilmitir: "...Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem buyurdu ki: "Ey Ammr! Ellerinin iini topraa vurup, sonra onlara flemen, sonra da yzn ve ellerini bileklerine kadar meshetmen senin iin yeterli olurdu."[96]

Baz ilim adamlarnn, teyemmm dirseklere kadardr deyip, Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'den syledii rivayet edilen: "Teyemmm iki vurutur. Bir vuru yz iindir, bir vuru da dirseklere kadar eller iindir."[97] hadisini delil gstermelerine gelince, bu zayf bir hadistir. Ayrca teyemmm abdeste bu hususta kyas etmeleri de red olunan bir kyas eklidir.

Abdestli bir kimse iin mbah olan namaz klmak, tavaf yapmak, mushafa el srmek gibi mbah olan herey teyemmml iin de mbahtr. Bu teyemmm ile diledii kadar nafile ve farz namaz klabilir. Hadesi (abdestsizlik ve cnubluk hallerini) kaldrmakta tpk abdest gibidir.

 

Teyemmm bozan haller

 

Abdesti bozan herbir hal teyemmm de bozar. Abdesti nelerin bozduuna dair aklamalar daha nce abdest bahsinde gemi bulunmaktadr. Buna sebep ise teyemmmn abdestte bedel olmasdr. Ayn ekilde su bulamadndan tr teyemmm alm olan bir kimsenin suyu bulmas da teyemmmn bozar. nk yce Allah: "Su bulamazsanz o vakit tertemiz toprakla teyemmm edin." (el-Maide, 5/6) diye buyurmaktadr. Dolaysyla suyun bulunmasndan tr hades eski haline dner. Bunun bir dier gerekesi de Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'in u buyruudur: "...Suyu bulduu takdirde Allah'tan saknsn, takval davransn ve suyu tenine dedirsin. phesiz ki bu hayrl bir itir."[98]

Teyemmm abdestten bedel olduu iin suyun bulunmas halinde bedel olu ortadan kalkar.

Gusl gerektiren haller, byk hades dolaysyla alnm olan teyemmm hkmsz klar.

 

Su ve toprak bulamayan (fakidut-tahurayn)'n hkm

 

Bir insan bir yere hapsedilse su da, toprak da bulamasa, dar kamasa, ona suyu ya da topra getirecek kimse de bulamazsa durumuna gre, namazn klar ve namazn iade etmez. Bu iki temizlenme aracndan birisini bulabilinceye kadar namazn erteleme yoluna gitmez. nk yce Allah: "O halde gcnzn yettii kadar Allah'tan saknn." (et-Teabun, 64/16) diye buyurmaktadr. Cabir b. Abdullah Radyallahu anh'dan da yle dedii rivayet edilmitir. Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem buyurdu ki: "...Ve mmetimden her kim namaz vaktine eriirse, namazn klversin."[99] Ebu Hureyre Radyallahu anh'dan da yle dedii rivayet edilmitir: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem bize bir hutbe irad etti ve yle buyurdu: "...Ben size bir eyi emredecek olursam, onu gcnz yettii kadaryla yerine getiriniz."[100]

 

NAMAZDAN NCE YAPILMASI GEREKEN LER

 

Yce Allah'a gerek anlamyla ubdiyet, namaz ile tahakkuk eder. nk namazda ihlas, hu, yaratc olan Allah'n nnde zilletle duru vardr. Kul herbir yann ruh azkla doldurur. Bu azk ona grevlerini yerine getirebilme ve sakndrlan eyleri terkedebilme gcn kazandrr.

Namaz ile kul, mevlsnn huzuruna kar, O'ndan yardm diler, O'na snr, O'ndan hidayet ister. Dili zikir ederek harekete geer, akl zikrin anlam zerinde tefekkr eder, dnmekle megul olur. Kalbi bu byk kavumadan dolay arpar, nefsinin drt bir yan nur ile parldar, ehvet ve arzularn stne ykselir. phelerden uzaklar, Allah'n snrlarn amayacak bir yerde durur. Allah'n tazim ettiini tazim eder, Allah'n haram kldklarndan uzaklar.

Namaz mslman mevlasna balayan ruh bir irtibattr. Bununla kulun sebat ve istikrar artar. Akidesi sarslmaz, azimeti, kararll zayflamaz. nk o yce Allah ile kesintisiz bir iliki halindedir. Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem bize unu haber vermektedir: "phesiz sizden herhangi bir kimse namaz iin ayaa kalktnda, Rabbi ile konuur yahut Rabbi kendisi ile kblesi arasnda bulunur..."[101]

Mslman kii namaz ed etmek zere Rabbinin huzurunda durabilmesi iin taharetli olmal, avretini rtmeli, ezan okunmal, kbleye ynelmelidir. Farz olan namaz vakti girmedike eda edemez. te bundan sonraki sahifelerde namazdan nce olmas gereken bu hususlardan bir dereceye kadar geni aklamalarla szedeceiz.

 

1. Taharet

 

Yce Allah, salk ve hastalk, zenginlik ve fakirlik, yolculuk ve ikamet hallerinde namaz dnda devamll olan baka bir farz klm deildir. Yce Allah her gece ve gndzde kullarna be vakit namaz klma ykmll koymutur. Kul Rabbine seslenmek iin bu ibadete koar. Bu kavumaya temizlenerek hazrlanr. Taharetsiz olarak namazn kabul olunmayaca hkmn takdir etmek, yce Allah'n hikmetlerindendir. Bunun iin kul ya gusleder, ya abdest alr yahut teyemmm yapar. Azalarn maddenin pisliklerinden arndrr, Rabbinin huzuruna temiz ve pak kmak iin gerektii gibi gzelleir. Bu yolla o gafletinden, tembelliinden kurtulmu, bunlarn yerine alkanlk ve uyankl elde etmi olur.

Yce Allah namazn deerini tazim ederek ay hali olan kadnn bu halinden temizleninceye kadar namaz klmasn yasaklamtr. Lohusa kadnn da lohusalndan temizleninceye kadar namaz klmasn yasaklamtr. Bunun neticesinde taharetin etkileri genel olarak mslmanlarn hayatna yansm ve temizlik onlarn bir alkanlklar haline gelmitir.

Taharetin anlam grnr ve maddi temizlikten daha derinlere ular. Nefsi masiyetlerin paslarndan, gnahlarn kirlerinden artp, temizler. Bu mnkerleri ileyen bu azalara gelince ite onlarn d taraflarn ykamaktadr. Gnahlarn rtmek, bayalklardan uzak kalmak, yce Allah'a yaknlamak suretiyle de onlar temizlemek zere tam bir kararllk ve yakne sahib olur.

Kk hadesten taharet abdest almakla, byk hadesten de gusletmekle gerekleir. Daha nce belirttiimiz zel artlarla teyemmm, her ikisinin de yerini tutar. Yce Allah yle buyurmaktadr: "Ey iman edenler! Namaza kalkacanz zaman yzlerinizi ve dirseklere kadar ellerinizi ykayn. Balarnza meshedin, her iki topuunuza kadar ayaklarnz da (ykayn). Eer cnub iseniz ykanp, temizleniniz." (el-Maide, 5/6)

bn mer Radyallahu anh'dan rivayete gre Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Taharetsiz hibir namaz, hrszlktan verilen hibir sadaka kabul edilmez."[102]

Namazdan nce mslman bedeninin, elbisesisinin, namaz klaca yerin thir (necasetsiz ve temiz) olmasn aratrmaldr. Bunlardan herhangi birisine iki yoldan kan bir necaset yahutta baka necasetlerden bir ey bulam ise bunun izle edilmesi ve su ile temizlenmesi gerekir. nk Ali Radyallahu anh'n yle dedii rivayet edilmitir: Ben mezisi ok gelen bir kii idim. Kz benim nikahmda olduundan Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'e (bu hususta) soru sormaktan utanrdm. Bunun zerine el-Mikdad b. el-Esved'e syledim, o da ona sordu. Peygamber yle buyurdu: "Zekerini ykar ve abdest alr."[103]

Enes Radyallahu anh'dan rivayete gre Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Sidikten iyice korununuz, nk kabir azabnn geneli ondan dolaydr."[104]

Kadnn da zerindeki kan izlerini izale etmesi gerekir. nk ie Radyallahu anha'dan yle dedii rivayet edilmitir: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem buyurdu ki: "Ay hali oldun mu namaz klmay terket. O kadar bir sre geti mi zerindeki kan yka ve namaz kl."[105]

Yce Allah'n huzurunda durmann azametli konumu dolaysyla mslmann necaset isabet etmi bir elbise ile Allah'n huzurunda durmas o konumun ycelii ile badar bir ey deildir. Yce Allah yle buyurmaktadr: "Elbiseni temizle!" (el-Mddessir, 74/4) te bundan dolay byle bir elbiseyi zerinden necasetin etkisi gidinceye kadar su ile ykamakla temizlemek vacibtir. Cabir b. Semura Radyallahu anh'dan yle dedii rivayet edilmitir: Bir adam Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'e hanmna kendisi ile yaklat elbisede namaz klp, klamayacan sordu. Peygamber: "Klabilir; ancak zerinde bir ey grrse, onu ykar." diye buyurdu.[106]

Ykadktan sonra eer giderilmesi zor bir iz kalrsa -kann rengi gibi- bu af edilir. Ebu Bekr Radyallahu anh'n kz Esma'dan yle dedii rivayet edilmitir: Bir kadn Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'e yle sordu: Ey Allah'n Rasl, eer bizden birisinin elbisesine ay halinden tr kan isabet edecek olursa ne yapsn? Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem buyurdu ki: "Sizden herhangi birinizin elbisesine ay halinden tr kan isabet edecek olursa, o kan izini trnayla yada ovalayarak gidersin, sonra da zerine su serpsin, sonra o elbisesiyle namaz klsn."[107]

Kadnn elbisesinin (yere deen uzun) eteklerine gelince; onu da yer temizler. nk rivayete gre bir kadn Nebi Sallallahu aleyhi vesellem'in hanm Um Seleme Radyallahu anha'ya yle demitir: Ben eteklerini uzun tutan ve pis yerlerde yryen bir kimseyim. Bu sefer Um Atiyye yle dedi: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem buyurdu ki: "(Yolun) ondan sonraki blmleri onu (kirlenen etekleri) temizler."[108]

Necasetin elbiseden izle edilmesi srasnda tamamen izle olduundan ve necasetin herhangi bir parasnn yahut renginin, kokusunun, tadnn -imknsz olan dnda- kalmadndan emin olmak gerekir. Sidiin isabet ettii elbiseden temizlik bir defa dahi onu ykamakla gerekleir. Yeter ki koku gitsin ve izi kalmasn. Elbiseye demi olan meni ise kuru ise oularak, ya ise ykanarak temizlenir.

Mslman bir kimsenin namazdan nce namaz klaca temiz bir yer aratrmas icab eder. Yere necaset isabet ettii takdirde eer necasetin maddi bir varl varsa o maddi varln gitmesi ile yer temiz olur. Eer necaset slak ise zerine su dkmekle temiz olur. nk Ebu Hureyre Radyallahu anh yle demitir: Bedevi bir arab kalkp mescidde kk abdestini bozdu. nsanlar onu yakaladlar. Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem onlara: "Onu brakn, sidii zerine bir kova su dkn. Sizler kolaylatrclar olarak gnderildiniz. Zorlatrclar olarak gnderilmediniz." buyurdu.[109]

Bedende, elbisede, yerde srekli tahareti salamak, mslmann btn vakitlerinde ruhen ho, zevki itibariyle yksek, duygular yce olmasn salar. Eer eriat bu temizlikleri art komam olsayd, halimiz ne olacakt, bir dnelim?

Bundan dolay mslmann bedenini, elbisesini, namaz kld yeri temizledii gibi iini de temiz etmesi gerekir. Bylece yce Allah'a ynelirken, kalbinde kin, kskanlk ve riya kalmam olsun. Tevbe etmekte, Allah'tan mafiret dilemekte elini abuk tutmal, ruhu kirleten, yce Allah' gazablandran herhangi bir eye geri dnmemek hususunda kesin karar vermelidir.

phesiz ki her namazdan nce kalbin yeniden gzden geirilmesi ve ona bulaan kirlerden arndrlmas, kalbe huzur ve sknu yeniden kazandracak ve her zaman bu halde kalacaktr. te o vakit kul Rabbinin huzurunda dnyev herhangi bir ey kendisini megul etmeden durabilecek, Allah'n hayetini duyacak, ibadetin lezzetini alacaktr. Yce Allah yle buyurmaktadr: "Allah size glk karmak istemez; ama sizi iyice temizlemek ve zerinizdeki nimetini tamamlamak ister, ta ki kredesiniz." (el-Maide, 5/6)

 

2. Avreti Setretmek

 

Mslmann namaza balamadan nce en gzel elbiselerini giyinmesi uygundur. Bu elbiselerin de avreti rtecek ekilde olmalar arttr. Yce Allah: "Ey demoullar! Her mescidde zynetinizi aln." (el-Araf, 7/31) diye buyurmaktadr.

Zynetin asgar miktar, avreti rtecek kadardr. Mescid ise ibadet iin kurulmu Allah'n evidir. Geen yet-i kerime'de yce Allah'n emrini yerine getirmek iin mslmann mescide gidecei srada en gzel elbiselerini giyinmesi gerekir. nk o kendisinin ve btn yaratlmlarn Rabbine seslenecektir. Huzuruna kmak iin sslenilmeye en layk olan yce Allah'tr. Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem de ashab- kiram'a sslenmelerini emretmitir. bn mer Radyallahu anh'dan yle dedii rivayet edilmitir: Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem buyurdu ki: "Sizden herhangi biriniz namaz klacak olursa, en gzel elbisesini giyinsin. nk yce Allah kendisi iin sslenilmeye en layk olandr."[110]

bn Abdi'l-Berr dedi ki: Avreti rtmenin namazn farzlarndan olduunu syleyenler, elbisesiyle rtnmeye gc yetmekle birlikte plak olarak namaz klp, elbisesini zerine almayann namaznn fasid olaca zerinde icm olduunu delil gstermilerdir. Bu hususta btn fukah icm halindedir.[111]

Elbisenin avreti setretmesi arttr. Eer altndan tenin rengini gsterecek kadar ince olursa, o elbisede namaz caiz olmaz. eriat kendisiyle namazn sahih olaca elbiseyi belirlerken, zahirde ve batnda an yce Allah'n tazim edilmesi gerektiine dikkat eker. Bu da bedenin almas gzel olmayan yerlerini rtmekle olur. Bylelikle bu, mslmann renecei bir ders olur. Dardan sslenecei gibi, ierden de sslenir. Ruhta gzelliin manalarna halel getirecek herbir eyden uzak kalr.

 

Hr ve balia kadnn namazdaki avreti

 

Yz dnda bedeninin tamamn rter. yet boynunu yahut sann tamamn namazda aacak olursa, namazn iade eder. bn Abdi'l-Berr dedi ki: Fukah kadnn namazda ve ihramda yzn aacan icm ile kabul etmilerdir.[112]

Hatta baz fakihler kadnn namazda yzn rtmesinin mekruh olduunu aka ifade etmilerdir. Namazn dnda ise, bakmak noktasnda yz, avretlerin banda gelir.

Kadnn ellerinin ve ayaklarnn namazda rtlmeleri gerekip gerekmedii hususunda gr ayrl vardr. El ve ayaklarn rtlmesinin vcubuna dair ak deliller bulunmamakla birlikte ihtiyata uygun olan onlar rtmektir.

Namazda bulu ana gelmi erkein rtmekle ykml olduu avreti ise gbek ile diz kapa arasdr. Gbek ile diz kapaklar ise avrete dahil deildir.

n ve arka dnda gbek ile diz kapa arasnda kalan yerlerin rtlmesi gereken avret olmalar ile avret olmamalar hususunda bu husustaki rivayetlerin teruzu dolaysyla ihtilf edilmitir. nk Enes Radyallahu anh'dan gelen rivayete gre Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem Hayber gazasna katlm... Sonra belden aasn rten elbisesini (izar) uyluundan yukarya ekmiti. yle ki u anda ben Allah'n peygamberinin uyluunun beyazln grr gibiyim.[113]

Cerhed'den gelen bir dier rivayete gre de; Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem onun yanndan uyluunu amken gemi, Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem ona: "Uyluunu rt, nk o avrettendir demitir."[114]

Enes'in rivayet ettii hadis, uyluk avretten deildir diyen birinci kesimin ileri srd deliller arasndadr. nk eer avret olsayd, Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem avretini Enes b. Malik'in nnde de, bakas nnde de amazd.

Cerhed'in rivayet ettii hadis ise uyluun avret olduuna dair gsterilen deliller arasnda yer alr. Buhr -Allah'n rahmeti zerine olsun- yle demitir: "Enes'in hadisi sened bakmndan daha salam, Cerhed'in hadisi ise ihtiyata daha uygundur."[115]

Bu konudaki cevaba gelince, Enes'in rivayeti namazn dndaki durumlarla alakaldr. Sahih olan namazda erkein avretinin gbek ile diz kapa arasnda olduudur. Ayn ekilde bulu yana ermemi olan kzn ve kle cariyenin de avreti gbek ile dizkapa arasndadr. Yedi ila on ya arasndaki kk ocuun avreti ise sadece n ve arkadr. Yedi yandan kk ocuun ise hibir ekilde avreti yoktur.

Hanbeliler avreti ksma ayrmlardr:

1. Galiz Avret: Bu balia ve hr kadnn avretidir.

2. Vasat Avret: Bali erkek ile bulu yana gelmemi kadn ile cariyenin avretidir.

3. Hafif Avret: Yedi ila on ya arasndaki ocuun avretidir.

 

3. Ezan

 

Ezan ve ikametin anlam ve hkmleri

 

Ezan; szlkte bildirmek demektir. er' bir terim olarak; zel bir zikir eidi ile farz namazn vaktinin girdiini bildirmektir.

Yce Allah yle buyurmaktadr: "Ey iman edenler! Cuma gn namaz iin arda bulunulduu vakit, Allah'n zikrine koun ve alverii brakn." (el-Cumu, 62/9) Malik b. el-Huveyris Radyallahu anh'dan rivayete gre Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "...Namaz vakti girdi mi sizin iin biriniz ezan okuyuversin."[116]

kamet (kamet) ise zel bir zikir ekli ile farz olan namazn klnmak zere olduunu bildirmektir.

Ezan ve kametin hkm, erkekler topluluu iin farz- kifayedir. Bir grub bu ii yerine getirecek olursa, bu gnah dierlerinden der. nk Malik b. el-Huveyris'in naklettii rivayette "biriniz" lafz bunun farz- kifaye olduunun delilidir.

 

Sevimli bir nid (sesleni)

 

Ezan m'min herbir kiiye sevimli bir seslenitir. Temiz bir meknda en byk kavumaya, en hayrl amele arr. O namazdan nce yaplan bir ibadettir. Onun "Allahu ekber" sadas btn kinatta yanklanr. Byk olarak dnebildiiniz her ne varsa Allah daha da byktr. Herbir ey Allah karsnda hakirdir, nemsizdir. Ticaret, mallar, mlk, dnyalk herey. O ne byk bir seslenitir! Tevhide, irki ortadan kaldrmaya bir ardr. Muhammed Sallallahu aleyhi vesellem'in risaletini ispatlamaktadr. Onun anl yce Allah'n anl ile birlikte her ezanda ykselip durmakta, btn zamanlar boyunca tekrar edilmektedir.

Ezan slam mmetini namaz eda etmek iin yce Allah'a ynelmeye, O'nun rzas ile kurtulua ermeye, Allah'n evinde cemaatle namaz klarak itaat etmeye, dnya ve hirette felha armaktadr. Ezan dnyann kendisini megul ettii, oyalad herkese Allah'n en byk olduunu, Allah'tan baka hibir ilah bulunmadn ilan ederek sona erer ta ki bu gibi kimseler uyansnlar, hereyi terkederek yce Allah'la kavumaya kosunlar.

 

Ezann mer kln

 

Ezan hicretin birinci ylnda mer klnd. (er' bir delille ngrld). Meriyetinin delili Abdullah b. Zeyd Radyallahu anh'n rivayet ettii hadis-i eriftir. O dedi ki: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem namaza toplanmak zere insanlarn duymas iin alnsn diye an yaplmasn emrettii srada, ben uykuda iken elinde bir an bulunan bir adam grdm. Ey Allah'n kulu bu an satar msn diye sordum: Bunu ne yapacaksn? diye sordu. Ben: Bununla namaza aracam dedim. O: Ben sana bundan daha hayrlsn gstereyim mi, dedi. Ben ona gster dedim. yle dedi: unlar syle: "Allahu ekber, Allahu ekber, Allahu ekber, Allahu ekber, ehedu en l ilhe illallah, ehedu en l ilhe illallah, ehedu enne Muhammeder raslullah, ehedu enne Muhammeder raslullah, hayyale's-salh, hayyale's-salh, hayyale'l-felh, hayyale'l-felh, Allahu ekber, Allahu ekber, la ilahe illallah." Sonra benden fazla uzaklamadan bir para geri gitti, sonra dedi ki: Namaz iin kamet getirilecei vakit de "Allahu ekber, Allahu ekber, ehedu en l ilhe illallah, ehedu enne Muhammeder raslullah, hayyale's-salh, hayyale'l-felh, kad kameti's-salh, kad kameti's-salh, Allahu ekber Allahu ekber, l ilhe illallah" dersin, dedi. Sabah olunca Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'n yanna gittim. Ona grdm haber verdim. yle buyurdu: "phesiz ki bu Allah'n izniyle hak bir ryadr. Bilal ile birlikte kalk ve grdn ona telkin et, o da bunlar ezan diye okusun. nk o senden daha yksek seslidir." Bilal'in yannda durdum, ben ezan ona sylyor, o da onu yksek sesle okuyordu. mer b. el-Hattab evindeyken bunlar duydu. Elbisesini srkleyerek dar kt, bu arada yle diyordu: Seni hak ile gnderene yemin ederim ey Allah'n Rasl, ben de onun grdnn bir benzerini grdm. Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem: "Allah'a hamdolsun." diye buyurdu.[117]

 

Ezan ekilleri

 

Ezan meruiyeti itibariyle birka ekilde sabit olmutur. Bundan dolay bu ekillerin sadece birisine bal kalmamak gerekir; ta ki byle bir ballk olursa, snnette sahih olarak gelmi dier ekiller terkedilmi olmasn. Ezan ve ikamet bu hususta bir rnektir. Efdal olan eitli zamanlarda bunlarn birisini yapmaktr. nk bylesi kapsaml ve faydaldr.

 

Ezan emas:

 

1) Daha nce geen Abdullah b. Zeydin naklettii hadise gre Bilalin (r.a.) okuduu ezan:

Allahu Ekber (4 defa)

Ehedu en l ilhe illallah (2 defa)

Ehedu enne Muhammeder-Rasulullah (2 defa)

Hayya ales-salah (2 defa)

Hayya alel-felah (2 defa)

Allahu Ekber (2 defa)

L ilhe illallah (1 defa)

2) Ebu Mahzureden rivayet edilen: Peygamber (s.a.v.) kendisine ezan ondokuz kelime olarak retti hadisine binaen[118]:

Allahu Ekber (4 defa)

Ehedu en l ilhe illallah (2 defa yksek 2 defa alak sesle terci-tekrar)

Ehedu enne Muhammeder-Rasulullah (2 defa yksek 2 defa alak sesle terci-tekrar)

Hayya ales-salah (2 defa)

Hayya alel-felah (2 defa)

Allahu Ekber (2 defa)

L ilhe illallah (1 defa)

3) mam Mslimin Ebu Mahzureden naklettii rivayete gre Peygamber efendimizin ona ezan bylece rettiine dair rivayet[119]:

Allahu Ekber (2 defa)

Ehedu en l ilhe illallah (2 defa yksek 2 defa alak sesle terci-tekrar)

Ehedu enne Muhammeder-Rasulullah (2 defa yksek 2 defa alak sesle terci-tekrar)

Hayya ales-salah (2 defa)

Hayya alel-felah (2 defa)

Allahu Ekber (2 defa)

L ilhe illallah (1 defa)

4) Malike gre bn merin yle dedii rivayet: Ezan peygamber dneminde ikier ikier, kamet ise birer birer syleniyordu.[120]

 

Kamet emas:

 

1) Daha nce geen Abdullah b. Zeydin naklettii hadise gre Bilalin (r.a.) okuduu ekliyle kamet:

Allahu Ekber (2 defa)

Ehedu en l ilhe illallah (1 defa)

Ehedu enne Muhammeder-Rasulullah (1 defa)

Hayya ales-salah (1 defa)

Hayya alel-felah (1 defa)

Kad kametis-salah (2 defa)

Allahu Ekber (2 defa)

L ilhe illallah (1 defa)

2) Ebu Mahzureden rivayet edilen: Rasulullah (s.a.v.) kamet ise on yedi kelimedir diye buyurdu hadisine binaen[121]

Allahu Ekber (4 defa)

Ehedu en l ilhe illallah (2 defa)

Ehedu enne Muhammeder-Rasulullah (2 defa)

Hayya ales-salah (2 defa)

Hayya alel-felah (2 defa)

Kad kametis-salah (2 defa)

Allahu Ekber (2 defa)

L ilhe illallah (1 defa)

3) Ezanda tekbiri iki defa, kamet lafz bir defa eklindeki okuyuu mam Malik benimsemi bulunmaktadr. nk Medine halknn uygulamas budur.[122] 

Ancak bn Kayyimin belirttiine gre kad kametis-salah lafz kesinlikle takriri snnet olarak sabit deildir.[123]

bn Abdilberr der ki: Bu mbah olan bir ihtilaftr Kameti ikier de sylese, tmn teker teker de sylese ya da sadece Kad kameti bir defa sylese hepsi de caizdir.[124]

 

Ezan lafzlarnn ift, kamet lafzlarnn tek sylenmesindeki hikmet

 

bn Hacer dedi ki: Denildiine gre... ezan hazr olmayanlara bildirmek iindir. Bu sebeble tekrarlanr ki; onlara ulaabilme imkn daha ok olsun. Kamet ise byle deildir. O hazr bulunanlar iindir. Bundan tr ezann kametten farkl olarak ykseke bir yerde okunmas mstehabtr. Ayrca ezanda sesin kametten daha yksek olmas, ezann ar ar, tane tane okunmas, kametin ise hzlca okunmas mstehabtr.

Mezzinin sadece sabah ezannda "hayyeale's-salh... hayyaale'l-felh..." dedikten sonra iki defa "es-saltu hayru'm-mine'n-nevm: namaz uykudan hayrldr" demesi merudur. nk Ebu Mahzure yle demitir: Ey Allah'n Rasl bana ezan snnetini ret... Bu hadisde u ifadeler de yer almaktadr: "...Sabah namaz ise es-salatu hayru'm-mine'n-nevm, es-salatu hayru'm-mine'n-nevm, Allahu ekber, Allahu ekber, la ilahe illallah"[125] dersin.

kamet halinde de, yolculuk halinde de ezan okumak merdur. nk Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem byle yapm ve bunu Malik b. el-Huveyrise ve arkadalarna emretmitir: "...Namaz vakti girdi mi sizin iin biriniz ezan okusun..."[126]

(Peygamber bunu emrettiinde) Malik ve arkadalar bir yolculua kmak zere idiler.

Bir kimse uykudayken bir namaz geirir yahut unutursa onu hatrlad takdirde klmaldr. Ancak onu klmadan nce bu namaz iin ezan ve kamet getirmelidir. nk Amr b. Umeyye ed-Damr'den yle dedii rivayet edilmitir: Bir yolculukta Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem ile birlikte idik. Sabah namazna uyanamad. Nihayet gne dodu. Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem uyand ve: Kalknz buradan baka bir yere dedi. Sonra Bilal'e emir verdi. O da ezan okudu. Sonra abdest aldlar ve iki rekat snneti kldlar. Daha sonra Bilal'e emretti, o da kamet getirdi. Peygamber onlara sabah namazn kldrd."[127]

Kazaya kalm namazlar birden ok olursa, bir tek ezan ile fakat herbir namaz iin kamet getirerek onlar klar. nk Hendek gazvesinde mrikler Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'i uratrm ve drt vakit namaz klamam, gecenin bir blm geip gitmiti. Frsat bulunca Bilal'e emir verdi. O da bir tek ezan okudu. Sonra le namaz iin kamet getirdi, sonra ikindi iin, sonra akam iin, sonra yats iin ayr ayr kamet getirdi.

 

Ezann artlar

 

Ezan iin aadaki artlar aranr:

1. Vaktin girmesi. nk: "...Namaz vakti girdi mi sizin iin biriniz ezan okusun..." hadisi bunu gerektirir. (Hadisteki ifadesiyle:) namazn hazr olmas (tercmede gsterildii gibi) vaktinin girmesi demektir. Ezan ise vaktin girdiini bildirmektir. Byle bir i ise vakit girmeden nce olmaz.

bnu'l-Mnzir dedi ki: lim ehlinin icmna gre fecir (sabah) namaz dnda btn namazlar iin vakti girdikten sonra ezan okuma snnettendir. nk ezan vaktin girdiini bildirmek iin meru klnmtr. Dolaysyla ezandan gzetilen maksadn ortadan kalkmamas iin vaktinden nce meru olamaz.[128]

2. Mslman olmak.

3. Akil ve bali olmak. nk byle olmayanlara gven olmaz.

4. Erkek olmak. bn mer Radyallahu anh dedi ki: "Kadnlar iin ezan da, kamet de yoktur."[129] Dolaysyla kadn ezan okumaya ehil deildir.

bn Kudame dedi ki: Bu hususta bir gr ayrl bilmiyorum... mam Ahmed'den: Eer okurlarsa bir mahzur yoktur. Eer okumazlarsa bu da caizdir, dedii rivayet edilmitir.[130]

5. Nass ile vrid olandan eksik ya da fazla olmamas. nk ezan bir ibadettir. badetlerin esas ise ittibadr. nk ie Radyallahu anha yle demitir: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem buyurdu ki: "Her kim bizim bu iimize uygun olmayan bir amelde bulunursa, o merduttur."[131]

6. sterse lde tek bana olsun sesini ykseltmek. nk Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem: "Biriniz sizin iin ezan okusun."[132] diye buyurmutur. Onun "sizin iin" diye buyurmas bakalarna duyurmak iin sesi ykseltmeye bir iarettir. Sesini ksan bir kimsenin ezan sadece kendisi iin olur. Abdu'r-Rahman b. Abdullah b. Abdu'r-Rahman b. Ebi Sa'saa el-Ensari -el-Mazini-'nin babasndan rivayet ettiine gre babas ona unu haber vermi: Ebu Said el-Hudri Radyallahu anh ona dedi ki: "Ben senin koyunlar ve l sevdiini gryorum. Sen koyunlarn arasnda ya da lde olup da namaz iin ezan okuyacak olursan, yksek sesle ezan oku. nk mezzinin okuduu sesin vard yere kadar cin ya da insandan her kim onu iitirse mutlaka kyamet gnnde onun lehine ahitlik eder. Ebu Said dedi ki: "Ben bunu Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'den duydum."[133]

7. Manay deitirmeyecek ekilde ezann okunmas.

Mezzinin okuduu ezan ile Allah'n rzasn aramas. Kk ve byk hadesten thir olmas (abdestli bulunmas), Kbleye dnerek ayakta ezan okumas, hayyeale'-salah dediinde saa dnmesi, hayyeale'l-felh dediinde sola dnmesi, Bilal Radyallahu anh'n uygulamas dolaysyla parmaklarn kulaklarna sokmas mstehabtr.

Muaviye Radyallahu anh'dan dedi ki: Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'i yle buyururken dinledim: "Mezzinler kyamet gnnde en uzun boylu kimseler olacaktr."[134]

Ebu Hureyre Radyallahu anh'dan rivayete gre Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "nsanlar ezan okumakta ve birinci safta namaz klmakta neler olduunu bilselerdi, sonra da bu i iin (bu husustaki anlamazlklarn zmek zere) kur'a ekmekten baka bir yol bulamayacak olsalard, kur'a ekme yoluna bavururlard."[135]

Ezan duyan kimsenin sylenenleri tekrar ederek, mezzinin dedii gibi sylemesi snnettir. nk Ebu Said el-Hudri Radyallahu anh'dan gelen rivayete gre Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Ezan duyduunuz vakit mezzinin dedii gibi siz de syleyiniz."[136] Ancak hayyaale's-salah ile hayyaale'l-felah cmlelerinde: "L havle vel kuvvete ill billah: Allah ile olmadka hibir eye g ve kuvvet yetirilemez." der. Ayrca mer b. el-Hattab Radyallahu anh'dan yle dedii de rivayet edilmitir: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem buyurdu ki: "...Sonra hayyeale's-salah dedi. O: l havle ve l kuvvete ill billah buyurdu. Sonra (mezzin): hayyeale'l-felah dedi. O (Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem) l havle ve l kuvvete ill billah, dedi."[137]

Mezzine, mezzinin sesini duyana, mezzine karlk verene, bundan sonra Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'e salavt getirmesi, daha sonra Allah'tan ona "el-vesle"yi vermesini istemek snnettir. nk Abdullah b. Amr b. el-s Radyallahu anh'dan gelen rivayete gre o Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'i yle buyururken dinlemitir: "Mezzini duyduunuz vakit onun dedii gibi deyiniz. Sonra bana salt (ve selm) getiriniz. nk kim bana bir defa salt (ve selm) getirirse, Allah onun karlnda ona on defa salt getirir. Sonra benim iin Allah'tan "el-vesile"yi dileyiniz. Bu, cennette Allah'n kullarndan sadece bir kula verilecektir. Onun kendim olacam mit ederim. Her kim benim iin "el-vesile"yi isterse, benim de efaatim ona hell olur."[138]

Cbir b. Abdullah Radyallahu anh'dan rivayete gre Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Her kim ezan duyduktan sonra:

Ey bu eksiksiz davetin ve klnacak olan namazn Rabbi olan Allah'm! Sen Muhammed'e el-vesleyi (denilen o makam) ve "fazilet"i ver. Onu kendisine vaadettiin "Makam- Mahmud'a ykselt." derse kyamet gnnde benim efaatim ona hell olur."[139]

 

4. Kbleye Ynelmek (stikbal-i Kble)

 

"Kble"nin szlk ve er' anlam:

 

Szlkte kble, cihet demek olup, kendisine ynelinilen herbir ey demektir.

er' bir terim olarak kbleden kast, el-Beytu'l-Haram'dr yani Kabe'dir.

 

Kble'ye ynelmenin (istikblin) hkm

 

Namaz srasnda Beyt-i Haram'a ynelmek vacib (farz)dir. nk yce Allah yle buyurmaktadr: "Biz yzn ge doru evirip evirmeni elbette gryoruz. Onun iin andolsun seni honut olacan kbleye dndreceiz. Artk yzn Mescid-i Haram'a (Kabe'ye) doru evir! Siz de nerede bulunursanz, yzlerinizi o yne eviriniz." (el-Bakara, 2/144)

Buna gre kbleye ynelmek namazn shhati iin bir arttr. nk Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem namazn doru drst klamayan kiiye yle demiti: "...Namaz klmak iin kalkacak olursan, iyice abdest al! Sonra kbleye ynel ve tekbir getir..."[140]

el-Ber b. zib Radyallahu anh dan yle dedii rivayet edilmitir: "Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem ile birlikte Beytu'l-Makdis'e doru yaklak onalt ay ya da onyedi ay namaz kldk. Sonra Kabe'ye doru dndrldk."[141] Baz rivayetlerde belirtildiine gre Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem Mekke'de hicretten nce iki rkn arasnda Kabe nnde ve yz Beytu'l-Makdis'e doru namaz klard.

Kabe'yi grme imknn bulan bir kimse iin bizzat Kabe'ye ynelmek icab eder. Eer onun ile Kabe arasnda herhangi bir engel bulunursa, Kabe'nin bulunduu tarafa ynelir ve imkn olduu kadaryla bunu tetkik eder. nk yce Allah: "Allah hibir kimseye gcnn yeteceinden bakasn yklemez." (el-Bakara, 2/286) diye buyurduu gibi; bir baka yerde de: "O halde gcnzn yettii kadar Allah'tan korkun." (et-Tebun, 64/16) diye buyurmaktadr.

Ebu Hureyre Radyallahu anh'dan yle dedii rivayet edilmitir: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem bize bir hutbe irad etti ve yle dedi: "Ben size herhangi bir hususu emredecek olursam, ondan gcnz yettii kadarn yapnz."[142]

lim ehli de yle demitir: Az miktardaki bir sapmann zarar olmaz. nk Ebu Hureyre Radyallahu anh'dan rivayete gre Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Dou ile bat aras kbledir."[143] Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem bunu Medinelilere sylemiti. nk onlarn kblesi gneydedir.

 

Kble Nasl Bilinir?

 

Kble mescidlerde mihrablarla yahut pusula ile bilinebilir. yet bulut yahut karanlk gibi bir sebeple belli olmayacak olursa kbleyi gsterecek bir kimseye sorulur. Eer bunu da bulamazsa bu sefer kendisi ictihad eder (kanaatine gre tesbit eder) ve ictihad ettii tarafa doru namaz klar. Namaz sahih olur, ide etmesi de gerekmez. Hatta namazn bitirdikten sonra hata ettiini anlasa bile. Eer namaz klmakta iken kble tarafn tesbitte hata ettiini renirse, kbleye ynelir ve namazn kesmez. Buna delil de bn mer Radyallahu anh'n naklettii u rivayettir. O dedi ki: nsanlar Kuba mescidinde sabah namazn klmakta iken bir kii onlara gidip yle dedi: "Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'in zerine bu gece Kur'n indirildi ve ona Kabe'ye ynelmesi emrolundu. Onlar da Kabe'ye yneldiler. O srada yzleri am'a dnk idi, Kabe'ye dndler."[144]

Bu hadiste konumuza delil tekil eden taraf onlarn kble deiip, Kabe'ye doru dndklerinde namazlarn kesmedikleridir. Eer kble cihetinde ihtilf olursa, herkes inand tarafa doru namaz klar. Kblenin almetini bilmeyen kimse bu hususta bilene tabi olur.

 

Kble'ye ynelmek ykmll ne zaman kalkar?

 

Aadaki yerlerde kble'ye ynelme ykmll kalkar.

1. Kendisini ynlendirecek kimse bulamayan m, yannda kendisini ynlendirecek kimse olmayan hasta, kble cihetinden baka bir tarafa zincire vurulmu esir gibi, bundan aciz kalnmas hali. Bu gibi kimselerin kbleleri ynelebildikleri taraftr. nk yce Allah: "Allah hibir kimseye gcnn yeteceinden bakasn yklemez." (el-Bakara, 2/286) diye buyurmaktadr. Ayrca Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem de yle buyurmutur: "...Size bir eyi emredecek olursam, ondan gcnz yettii kadarn yapnz."[145]

2. nsan ya da baka bir varlktan canna ya da malna gelecek zarardan korkmas halinde korkan kii ynelebilecei tarafa ynelir. nk yce Allah yle buyurmaktadr, "yet korkarsanz o halde (namaz) yaya olarak veya binek stnde (kln)." (el-Bakara, 2/239) Burada "yaya olarak" ayaklarnzn zerinde yryerek demektir ve byle bir i kble cihetine olmayabilir. bn mer Radyallahu anh dedi ki: Kbleye ynelmi olanlar olarak ya da ona ynelmeksizin demektir. Malik dedi ki; Naf dedi ki: "Ben Abdullah b. mer'in bunu ancak Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'den diyerek zikrettii grndeyim."[146]

3. Yolcu kimse nafile namaz kld takdirde. nk Muslim'in Sahih'inde sabit olduuna gre bn mer Radyallahu anh'dan; Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem binein zerinde, binei onu hangi tarafa dndrrse, ylece namaz klard, diye rivayet etmektedir.[147]

Enes Radyallahu anh'n rivayet ettii hadise gre Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem yolculukta iken nafile namaz klmak istedi mi devesi ile kbleye ynelir, tekbir alr, sonra da binei kendisini hangi tarafa dndrrse, o tarafa doru namaz klard.[148]

Binek zerinde olan kii binei zerinde nafile klar. ftitah tekbirini ald vakit kbleye ynelmesi mstehabtr. Rk ve scdu ima ile yapar. Scd iin yapt ima rkdan daha ok eilerek yaplr ve binei hangi tarafa doru dnerse o tarafa doru namaz klar.

Namaz klan kimse kbleye ynelirken bu ynelmesi ile yce Allah'a ibadet ettii uurunda olmaldr. nk o bu haliyle O'nun emrini yerine getirmektedir. Yce Allah yle buyurmaktadr: "Artk yzn Mescid-i Haram'a doru evir. Siz de nerede bulunursanz, yzlerinizi o yne eviriniz." (el-Bakara, 2/144) Buna gre kalbiyle namaznda kendisini yaratana ynelmelidir.

Mslmanlar namazlarnda biraraya getiren birlik uuru ne kadar gzeldir! Onlar tek bir rabbe ibadet ederler, tek bir kbleye ynelirler. Akide ve yaaylar itibariyle din birlii etrafnda birlik olurlar. Bu gerekten insan ruhunu izzet ve gven ile g, yakn ve sebat ile dolduran bir duygudur.

 

5. Farz namaz iin vaktin girmesi

 

Namazn ncesindeki hususlardan birisi de vaktin girmesidir. Vakit girmeden nce namaz olmaz. nk namazn mutlaka sresi ierisinde ed edilmesi gereken ve kmadan nce muayyen olarak yerine getirilmesi gereken snrl vakitleri vardr. nk yce Allah: "nk namaz m'minler zerine vakitleri belli bir farzdr." (en-Nisa, 4/103) diye buyurmaktadr.

slam bir gece ve gndzde farz klnm namazlarn saylarn belirtmi bulunmaktadr. Yce Allah yle buyurmaktadr: "Gnein (batya doru) kaymasndan, gecenin karanlna kadar namaz dosdoru kl. Sabah namazn da nk sabah namaz tank olunan (bir namaz)dr." (el-sra, 17/78)

Gnein kaymas (dulku'-ems) semann ortasndan batya doru kaymas demek olup, le vaktinin balangcdr. "Gece karanl (gasaku'l-leyl)" ise gece karanlnn balama zamandr. Bunun kapsamna ikindi, akam ve yats namazlar girer. "Sabah namaz (Kur'nu'l-Fecr)" ise sabah namaznn klnmas gereine iarettir. te bu yet-i kerimede namaz vakitlerine topluca bir iaret vardr.

Enes Radyallahu anh'dan yle dedii rivayet edilmitir: Bir adam Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'e unu sordu: Ey Allah'n Rasl! Allah kullarna ka vakit namaz klmay farz kld? yle buyurdu: "Allah kullarna be vakit namaz farz kld." Adam: Ey Allah'n Rasl, bunlardan nce veya sonra bir ey var m? diye sordu. Peygamber yle buyurdu: "Allah kullarna be vakit namaz farz kld." Adam bunlara fazla bir ey katmayacana ve onlardan bir ey eksiltmeyeceine yemin etti. Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem: "Eer doru sylerse (dedii gibi yaparsa) kesinlikle cennete girecektir."[149]

Vakit namazn en nemli ve riayet edilmesi en ok gereken artdr. sterse bundan dolay baka artlar geecek olsun. Mesela vakit kar korkusuyla teyemmm etmek ya da yine vakit kar korkusu ile avretini setretmemesi gibi.

 

Namazlarn vakitleri

 

Sabah namaznn vakti: Fecr-i sdkn grlmesinden, gnein douuna kadardr.

le namaznn vakti: Gnein, semnn ortasndan batya doru kaymasndan itibaren balar, hereyin glgesi kendisinin bir kat oluncaya kadar devam eder.

kindinin vakti: lenin kndan itibaren balar. Gne sararmaya balayncaya kadar devam eder. Hereyin glgesi iki kat oluncaya kadar da sylenmitir.

Akamn vakti: Gnein batmndan balar. (Batdaki) krmz afan kayboluuna kadar devam eder.

Yats vakti: Krmz afan kayboluundan itibaren balar, gece yarsna kadar devam eder. Gecenin te birine kadar devam eder denildii gibi, fecrin kna kadar devam edecei de sylenmitir.

Snnet namaz vakitlerini snrlandrm bulunmaktadr. Cabir b. Abdullah Radyallahu anh'dan yle dedii rivayet edilmitir: "Cebrail Aleyhisselam Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'e gne zeval bulduu vakit geldi ve: Kalk ey Muhammed gne kayd zamanda len namazn kl, dedi. Sonra hereyin glgesi bir kat kadar olana kadar bekledi ve ikindi iin ona gelip: Kalk ey Muhammed ikindi namazn kl, dedi. Sonra gne batana kadar bekledi, yine ona gelerek: Kalk akam namazn kl, dedi. Peygamber de gne tam batnca kalkt, akam namazn kld. Sonra afak (batdaki kzllk) kayboluncaya kadar bekledi ve ona gelerek: Kalk yats namazn kl, dedi. Peygamber de kalkt yats namazn kld. Sonra sabah vakti fecr dounca ona geldi ve: Kalk ey Muhammed namaz kl, dedi. O da kalkt sabah namazn kld. Daha sonra ertesi gn ona bir adamn glgesi kendisi kadar olduu zaman geldi ve ona: Kalk ey Muhammed namaz kl, dedi. Peygamber de len namazn kld. Sonra Cebrail Aleyhisselam ona bir adamn glgesi iki kat olduu zaman geldi ve: Kalk ey Muhammed namaz kl, dedi. O da ikindi namazn kld. Sonra akam iin gne batnca -tek bir vakit olarak ve ondan sonraya kalmayarak- geldi ve: Kalk namaz kl, dedi. O da akam namazn kld. Sonra gecenin ilk te biri getiinde yats vakti ona geldi ve: Kalk namaz kl, dedi. O da yats namazn kld. Sonra ortalk iyice aydnland srada sabah iin ona geldi ve: Kalk namaz kl, dedi. O da sabah namazn kld. Sonra (Cebrail) dedi ki: Bu iki vakit arasndaki sre hepsi de (o namaz iin) vakittir, dedi."[150]

 

Namaz nasl vaktinde klnm olur?

 

Bilerek olsun, kasten olsun vaktinden nce klnan namaz yerini bulmaz. er' bir mazeret olmadan vaktinden sonraya brakmak da haramdr. Vakte yetimek ise, ancak (vakit iinde) tam bir rek'at klmak ile mmkn olabilir. nk Ebu Hureyre Radyallahu anh'dan rivayete gre Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Her kim namazn bir rek'atini yetiip klabilirse namazn tamamna yetimi demektir."[151]

Bu btn namazlar iin geerlidir. Ayrca Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem da yle buyurmutur: "Sizden herhangi bir kimse gne batmadan nce ikindi namazndan tek bir secdeye (rek'at klabilmeye) yetiirse, namazn tamamlasn ve eer gne domadan nce sabah namazndan tek bir secdeyi yetitirebilirse namazn tamamlasn."[152]

Hadisteki "secde" tabiri rek'at demek olup, bu ekilde klnabilinen bir namaz, vaktinde ed edilmi saylr.

Bir rek'atten daha azn yetitirebilen ise namaz yetimemi olur. Namaz bu vakte kadar kasten ertelemek ise caiz deildir.

 

Mazeretsiz olarak namaz geciktirmenin hkm

 

lim adamlar namaz mazeretsiz olarak vaktinden sonrasna erteleyen kimsenin hkm hakknda farkl grlere sahibtir. yle bir kimse namazn kaza etmeli midir? Yoksa klaca namaz onun iin yeterli midir? Bu hususta iki gr vardr:

1. Cumhrun (fukahann byk ounluunun) grne gre byle bir namaz geerlidir; fakat kazasn yapmas icab eder. nk Ebu Hureyre Radyallahu anh'n rivayetine gre Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Her kim uyuduu iin yahut unuttuundan tr bir namaz klamayacak olursa, onu hatrlayaca vakit klsn."[153]

Mazereti olann durumu bu olduuna gre; kasten bu duruma denin byle olmas ncelikle szkonusudur. Drt mezheb imam bu grtedir.

2. eyhu'l-slam (bn Teymiye'nin) kabul ettii ve ayn zamanda Zhir mezhebinin de gr ise, byle bir namaz kaza etmeyeceidir. Kaza etse bile namazn yerini bulamayacadr. Bunun iin de: "nk namaz m'minler zerine vakitleri belli bir farzdr." (en-Nisa, 4/103) buyruunu delil gsterirler. Buna gre namazn vaktinden nce ya da sonra klnmas Allah'n tesbit ettii zamandan bir bakasnda eda edilmeye allm olur. ie Radyallahu anha'dan yle dedii rivayet edilmitir: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem buyurdu ki: "Kim bizim u iimize uygun olmayan bir i yapacak olursa, o merduttur."[154]

"Her kim uyuduu iin yahut unuttuundan tr bir namaz geirecek olursa, onu hatrlayaca vakit klversin."[155] hadisi hakknda da u cevab verirler: Aslnda mazereti olan kimsenin bu ekilde klaca namaz kaza deildir, aksine bir edadr. Mazereti olmayan kimse iin de kaza etmesinin vacib olmadn sylemeleri, onun ykn hafifletmek maksad ile deildir. Aksine bu onun iin ibretli bir cezadr. Allah'tan namazn kabul etmemesi eklinde bir cezadr.

Bundan dolay farz olan namaz vaktinde eda etmek icab eder. Mazeretsiz olarak onu vaktinden sonraya brakan kimse pek byk bir gnah kazanm olur. Mazereti dolaysyla geciktiren byle deildir. Onun iin gnah yoktur. Hatta mazeret bazan namaz skat dahi edebilir (kaldrabilir). Ay hali ve lohusa olan kadnn durumu gibi. Bu durumda olanlarn ay hali ve lohusalk zaman ierisinde klmadklar namazlarn kaza etmeleri szkonusu deildir. Bazen de zr namaz vaktinden sonraya brakmak iin mbah bir sebeb de olabilir. Uyuya kalmak ve unutmak gibi.

Vaktinde klnmayan namazlarn ilk frsatta ve sralarna uygun olarak kaza edilmeleri gerekir. nk yce Allah yle buyurmaktadr: "Beni hatrlamak iin (ya da hatrlaynca) namaza kalk!" (Taha, 20/14) Ayrca Enes Radyallahu anh'dan rivayete gre Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Her kim bir namaz unutacak olursa, onu hatrlaynca klversin. Bunun daha baka bir keffreti yoktur."[156]

Klnamayan namazlar kaza ederken sraya (tertibe) riayet etmek gerekir. nk Hendek'te Ahzab (slama kar ortak cephe oluturan grhlar) Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'in gne batncaya kadar ikindi namazn klmasna imkn vermeyince, Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem nce ikindi namazn, sonra da akam namazn kld. Cabir b. Abdullah Radyallahu anh'dan u rivayet gelmitir: mer b. el-Hattab Hendek gn gne battktan sonra geldi. Kurey kfirlerine svp saymaya balad. Ey Allah'n Rasl dedi. Gnein batmasna az bir zaman kalncaya kadar ikindiyi neredeyse klamayacaktm. Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurdu: "Allah'a yemin olsun ben dahi klamadm." Bunun zerine Buthan denilen yerde kalkt, namaz iin abdest ald gibi biz de namaz iin abdest aldk. Gne battktan sonra ikindi namazn kld. Sonra da akam namazn kld.[157]

Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yolculuk halinde namaz cem ettii vakitte ilk namaz sonraki namazdan nce klard.

Eer namaz klan kii kazaya kalm olan klmaya balad takdirde vakit namaznn kacandan korkarsa, o zaman nce vakit namazn klar. Namaz geirdii hale bal olarak -rekatlerinin saylar, gizli ya da ak okunmas bakmndan- ve niteliklerine uygun ekilde namazn kaza etmesi gerekir. Eer yolculukta iken ikamet halinde klmad bir namaz hatrlayacak olursa, ikamet halinde klmas gereken nitelikleriyle eda eder. Aksi de byledir. nk Ebu Katade uyuyup, sabah namazna kalkamadklarn, gne douundan sonra uyandklarn naklettii bir hadiste unlar sylemektedir: "...Sonra Bilal namaz iin ezan okudu. Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem iki rekat namaz kld. Sonra sabahn farzn kld ve her gn ne yapyor idiyse onlar yapt..."[158]

el-Hattb dedi ki: "Bu hadiste eer namaz klnmas yasak olan bir vakitte geirdii namaz hatrlayacak olursa, o vakitte namazn klacana ve onu ertelemeyeceine delil vardr."[159]

 

NAMAZ NASIL KILINIR?

 

Malik b. el-Huveyris'in rivayet ettii hadiste Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmaktadr: "...Ve benim nasl namaz kldm grdyseniz, siz de ylece klnz..."[160] Cibril-i Emin Kabenin kaps yannda Peygamber Sallallahu aleyhi veselleme namaz kln eklini ve vakitlerini retmek zere imam olmutur. Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'in ashab da namaz ondan rendiler, onlardan sonra gelen mslmanlar da gnmze kadar nesilden nesile birbirinden aktarp durdular.

Namaz yce Allah'a ihlsla ve Rasle uyularak yaplmas art olan bir ibadettir. Kld namaz Allah iin ihlsla klmayan, irk komu olur, ibadeti sahih olmaz. nk yce Allah: "Eer irk koarsan andolsun ki amelin boa kar." (ez-Zmer, 39/65) diye buyurmutur. Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'e uymayan bir kimsenin de yapaca ibadet merduttur. nk Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem, ie Radyallahu anha'nn rivayet ettii hadiste yle buyurmutur: "Her kim bizim bu iimizde ondan olmayan bir eyi sonradan ortaya karrsa, o merduttur."[161]

Namaz slamn en byk rkndr. Onu red ve inkr ederek terkeden bir kimse kfir olur ve slamdan kar. Onu tembellikten ve baka ilerle megul olarak er' bir mazeret olmadan terkeden bir kimse de ayn ekilde kafirdir. Snnet bu hususta ok aktr. Cbir Radyallahu anh'dan yle dedii rivayet edilmitir: "Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'i yle buyururken dinledim: "Kii ile irk ve kfr arasndaki (ayrc izgi) namaz terketmektir."[162]

Namaz kraat ihtiva eden bir kyam, tesbih ihtiva eden bir rk, hamd ihtiva eden rkdan dorulmak, aralarnda bir oturma ve tesbih bulunan iki secdedir. Btn bunlara bir rekat denilir. Namaz ise birka rekatten oluur.

Farz olan namazlar be tanedir. Sabah namaznn farz, ikamet ve yolculuk halinde iki rekat, le, ikindi ve yatsnn herbirisinin farzlar, ikamet halinde drt, yolculuk halinde iki rekat, akam namaznn farz, ikamet ve yolculuk hallerinde rekattir.

Namaz mslman kii tek bana ya da cemaatle birlikte eda eder. Cemaatle birlikte namaz klacak olursa, mslman bir kimsenin evinde abdest alp, abdest azalarn gzelce ykamas, sonra cemaatle namaz klmak niyetiyle evinden kmas ne kadar gzeldir!. Byle yapacak olursa, att herbir adm dolaysyla mutlaka yce Allah onu bir derece ykseltir ve onun zerinden bir gnah kaldrr. nk Ebu Hureyre Radyallahu anh'dan yle dedii rivayet edilmitir: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem buyurdu ki: "... nk onlardan herhangi bir kimse abdest alr, abdestini gzelce yerine getirir, sonra mescide ancak namaz iin ve namazdan baka bir maksad olmadan kalkp giderse, att herbir adm dolaysyla mutlaka onun bir derecesi ykseltilir ve o adm dolaysyla bir gnah kaldrlr. Mescide girinceye kadar..."[163]

Namaza sknetle ve vakar ile yrmelidir. nk o yce Allah'n huzurunda duraca bir yere gitmektedir. Namaz karmaktan korksa dahi sratle yrmez. nk Ebu Hureyre Radyallahu anh, Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'den yle buyurduunu rivayet etmektedir: "Kamet getirildiini duyduunuz vakit namaza yryerek gidiniz. Sknetle ve vakarla gitmeye baknz. Acele etmeyiniz. Yetitiiniz kadarn klnz, yetiemediinizi tamamlaynz."[164] Bu yce Allah'a kar uyulmas gereken bir edebtir.

Mslman mescide girdi mi eer ezan okunmamsa klabildii kadar namaz klar. Eer ezan okunmusa (farzdan nceki) rtibeyi (snneti)'i klar. Eer farzdan nce klnan rtibe snnet yok ise iki ezan (ezan ile kamet) aras snnet namazn klar. nk Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Her iki ezan arasnda namaz vardr, her iki ezan arasnda namaz vardr." Sonra ncsnde: "Dileyen kimse iin" diye buyurdu.[165] Gerek bu namaz, gerekse ratibe snneti tahiyyetu'l-mescid yerini de tutar. nk Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Sizden herhangi bir kimse mescide girdii takdirde oturmadan nce iki rekat namaz (tahiyyetul-mescid) klversin."[166] Bu da ratibe snneti yahut iki ezan aras snneti klmakla tahakkuk eder.

Bundan sonra mslman namaz beklemek niyetiyle oturur. nk Ebu Hureyre Radyallahu anh'dan rivayete gre Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "phesiz sizden herhangi biriniz namaz klaca yerde kalmaya devam ettii srece melekler ona -abdestini bozacak bir hal yapmad srece- dua ederler: Allah'm, ona mafiret buyur (derler), Allah'm, ona merhamet buyur. Sizden herhangi bir kimseyi alkoyan namaz olduu ve ailesinin yanna gitmekten onu men eden tek ey namaz olduu srece, namazda gibi devam eder."[167]

mamn gecikmesinin namaz klacak olana zarar yoktur. nk o namaz bekledii srece namazda demektir. Kii namaz klaca yerde kalmaya devam ettii srece melekler ona dua ederler, onun iin mafiret dilerler.

Namaz iin kamet getirildi mi o da ayaa kalkar. Kametin banda ayaa kalkmann da, kamet getirilmekte iken de yahut sona erdii vakitte ayaa kalkmann bir sakncas yoktur, hepsi de caizdir. nk snnet nerede kalklacan belirlememitir. Ancak Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Namaz iin kamet getirildii vakit beni grmedike ayaa kalkmaynz."[168]

Maksat mslmann iftitah tekbirini karmayacak ekilde namaza balamak iin gerektii gibi hazrlanmasdr.

Saflarn dzgn tutulmas gerekir. nk en-Numan b. Beir'den yle dedii rivayet edilmitir: Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurdu: "Ya saflarnz dzgn tutarsnz, yahut yce Allah yzlerinizi muhalefete drr. (Aranzda ayrlk bagsterir)."[169]

Nevevi dedi ki: Yani aranzda dmanlk, kin ve kalblerin arasnda muhalefeti koyar.[170]

Saflar dzgn tutmay terketmeknin de gnah ve snnete muhalefet olduu aka ortadadr. Bundan dolay saflar dzgn tutmak vacib olmutur. Haram olacandan tr bu hususta kusurlu hareket etmek caiz olmaz. Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem saflarn dzgn tutulmasn emrederdi. Enes Radyallahu anh'dan rivayete gre Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Saflarnz dzgn tutunuz. nk saflar dzgn tutmak, namazn dosdoru klnmasnn bir parasdr."[171]

Fakat saflar dzgn tutmaya muhalif hareket etmek, tercih edilen gre gre namazn btl olaca anlamna gelmez. nk saflar dzgn tutmak namaz dolaysyla vacib olan bir farzdr. Namazn iinde vacib olan bir farz deildir. Namaz dolaysyla vacib olan bir farz terkeden kii gnahkr olmakla birlikte namaz batl deildir. Ezan okumak gibi.

Saflarn dzgn tutulmasnda muteber olan ayn hizada olmak ve saflarn paralelliidir. nk Enes Radyallahu anh'dan gelen rivayete gre Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Saflarnz dzgn tutunuz. Ben sizi arkamdan da gryorum. (Enes diyor ki: Bundan dolay) her bir arkadalarmz omuzunu yanndaki arkadann omuzuna, ayan onun ayana yaptrrd.[172]

en-Numan b. Beir de yle demitir: "Ben bizden her adamn topuunu arkadann topuuna yaptrdn grdm."[173] te muteber olan budur.

Ayn hizada olmakla birlikte safn, eytanlara girecek delik brakmayacak ekilde sk olmas gerekir. nk Abdullah b. mer Radyallahu anh'dan rivayete gre Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Saflar dzgn tutunuz, omuzlar ayn hizaya getirin, boluklar kapatn. Kardelerinizin ellerinde yumuayn (bir tarafa ekerlerse gidin) ve eytanlarn girebilecekleri boluklar brakmayn. Her kim bir saf bititirirse Allah da onu bititirir, kim bir saf koparrsa Allah da onu koparr."[174] Enes Radyallahu anh'dan rivayete gre Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Saflarnz ok sk tutunuz. Onlarn aralarndaki mesafeyi yaknlatrnz. Boyunlar ayn hizaya gelsin. Nefsim elinde olana yemin ederim ki, ben eytann siyah kk koyunlar andran ekliyle saflarn arasndaki boluklardan girdiini gryorum."[175]

kinci saf tutmadan nce birinci safn tamamlanmas gerekir ve bu bylece srp gitmelidir. Saflar aras ve imam arasndaki boluklarn yakn olmasna riayet edilmelidir. Kadn saflarnn, erkek saflarnn arkasnda ayrca dizilmesi gerekir. Kadnlarn tuttuklar saflarn, erkeklerin saflarndan sonra olmas icab eder. nk Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Erkeklerin saflarnn en hayrls, ilk olandr. En ktleri sonuncusudur. Kadnlarn saflarnn en erlisi ilki, en hayrls sonunculardr."[176]

Kbleye ynelik ve btn bedeniyle dzgn bir ekilde safta durduktan sonra, kalbinden farz ya da nafile klmak istedii namaz niyet eder; fakat bunu szl olarak telaffuz etmez. nk szl olarak niyeti telaffuz etmek meru deildir, bid'attir. Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'den olsun, ashabndan herhangi bir kimseden olsun szl niyet yapt nakledilmemitir.

Eer imam olarak namaz kldryor ya da tek bana namaz klyor ise namaz kld tarafa doru bir stre bulundurur. nk Ebu Zerr Radyallahu anh'dan yle dedii rivayet edilmitir: "Sizden herhangi bir kimse namaz klmak zere ayaa kalkt vakit yet nnde binein zerindeki ykn arka tarafnda bulunan ubuk gibi bir ey bulunursa, o onun iin stre olur. Eer nnde binek yknn arka tarafndaki ubuk gibi bir ey bulunmazsa eek, kadn, siyah kpek namazn keser."[177]

Daha sonra "Allahu ekber" diyerek iftitah tekbirini alr. Secde edecei yere bakar. Baka bir lafz sylemek olmaz, nk zikir lafzlar tevkifidir. (Bu hususta gelen rivayetlere baldr.) Bu konuda nassta varid olanlar yaplabilir. Bunlar bakalaryla deitirmek caiz deildir. yet arab diliyle syleyemediinden bunu telaffuz edemeyecek olursa, kendi diliyle tekbir getirir, onun iin bir saknca yoktur. nk yce Allah: "Allah hibir kimseye gcnn yeteceinden bakasn yklemez." (el-Bakara, 2/286) diye buyurmaktadr. ftitah tekbirini getirmedike namaza balanlm olmaz. nk Ali Radyallahu anh, Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'den yle buyurduunu rivayet etmektedir: "Namazn anahtar taharet, onun tahrimi (ona balamak suretiyle namaz dndaki eylerle uramann haram klnmas ve namaza gereken saygnn gsterilmesi) tekbir, tahlili (namaz dndaki fiilleri helal klmas) ise selam vermektir."[178]

Parmaklar bitiik olarak ve yumulmam vaziyette, omuzlarnn hizasna yahut kulan alt hizasna kadar -tekbirden nce, sonra ya da tekbirle beraber- kaldrr. Btn bu halleri yapan kimse snnete gre isabet etmi olur. nk bn mer Radyallahu anh'dan yle dedii rivayet edilmitir: "Ben Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'i yle grdm: Namaza kalkt m ellerini, omuzlarnn hizasna varncaya kadar kaldrrd. O bunu rk iin tekbir getirdii vakit de yapard, ban rkdan kaldrd vakit de yapar ve semiallahu limen hamideh derdi. Fakat secdelerde bunu (el kaldrmay) yapmazd."[179]

Malik b. el-Huveyris'den rivayete gre de Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Tekbir getirdii vakit ellerini kulaklarnn hizasna kadar kaldrrd. Rkya vard zaman yine kulaklarnn hizasna varncaya kadar ellerini kaldrrd. Ban rkdan kaldrd m "semiallahu limen hamideh" der ve yine byle yapard."[180]

eitli ekillerde vrid olmu ibadetlerin deiik zamanlarda (bu ekillerinden birisiyle) yaplmas gerekir. nk bylelikle kalb huzura kavuur, snnete uyulur ve snnet canlandrlm olur.

Ellerini (tekbir iin) kaldrdktan sonra gs zerinde sa el, sol elin dna gelecek ekilde yerletirir. Sa eliyle sol elinin bileini kavrar, yahutta elini tutmakszn kolunun zerine koyar. Her ikisi de snnettir.

stifth (namaza balama) duasn okumas snnettir. nk Buhr ve Muslim'de Ebu Hureyre Radyallahu anh'dan yle dedii sabittir: "Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem namazda tekbir getirdi mi kraate balamadan nce ksa bir sre susard. Ben: Ey Allah'n Rasl, anam babam sana feda olsun. Tekbir ile kraat arasndaki susman var ya o vakit ne diyorsun? dedim. yle buyurdu: Ben Allah'm benimle gnahlarm arasn dou ile bat arasn uzaklatrdn gibi uzaklatr. Allah'm, beyaz elbisenin kirden arnp temizlendii gibi sen de beni gnahlarmdan ylece temizle! Allah'm, beni gnahlarmdan karla, suyla, dolu ile ykayp temizle." derim diye buyurdu.[181]

Dilerse bunun yerine:

Allah'm, hamdinle seni tesbih ederim, ismin ne mbarektir, ann ne ycedir. Senden baka hibir ilah yoktur."[182]

Yahut:

Cebrail'in, Mikail'in, srafil'in Rabbi, gklerin ve yerin yaratcs, gizliyi ve a bilen Allah'm! Sen ihtilf edegeldikleri hususlarda kullarnn arasnda hkm verecek olansn. Hakka dair olup, hakknda ihtilfa dlen hususlarda -iznin ile- beni doruya ilet. nk phesiz ki sen dilediini dosdoru yola iletensin."[183] de diyebilir yahutta Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'den syledii sahih olarak rivayet edilen baka bir duay okuyabilir.

nsann bazan bu duay, bazan tekini okuyarak balamas gerekir. Bylelikle btn snnetleri yerine getirmi olur ve bu yolla snneti canlandrm, kalbi uyank tutmu olur. Fakat her ikisini birarada okumaz. nk Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem Ebu Hureyre'nin sorusuna verdii cevabda iki duay birarada zikretmemitir.

Daha sonra: "Ezu billahi mine'-eytani'r-racim. Bismillahirrahmanirrahim" diyerek Fatiha suresini okur. nk Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem: "Fatihatu'l-Kitab' okumayan kimsenin namaz olmaz."[184] diye buyurmutur.

Fatiha namazn rkunlerinden birisidir ve namazn shhati iin arttr. Fatiha'sz namaz sahih olmaz. Namaz klan kii her rekatte Fatiha'y okur. nk Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem namazn doru drst klamayan zata birinci rekati anlatrken: "Sonra bunlar namaznn tamamnda yap."[185] diye emir buyurmutur. Ruk, scd, kyam ve kud (oturmak) herbir rekatin rkn olduu gibi Fatiha okumak da ayn ekildedir. Hibir fark yoktur. Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem herbir rekatte bu sureyi okumaya devam etmitir. Onun herhangi bir rekatte Fatiha'y okumadna dair bir rivayet bilinmemektedir.

Fatiha'y okuma ykmll ancak imama rk halinde iken yahutta kyamda iken namaza balayp da Fatiha'y okumay bitirmeden nce rukyu karacandan korkan kimseden sakt olur. nk Ebu Bekre Radyallahu anh'n rivayet ettii hadise gre o Nebi Sallallahu aleyhi vesellem'e rkda iken yetimi, saffa varmadan nce rk yapm, daha sonra bunu Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'e anlatnca, Peygamber de ona: "Allah senin bu balln arttrsn, fakat bir daha byle yapma."[186] diye buyurmu, kraatine yetimeyip sadece rksuna yetitii rekti kaza etmesini emretmemitir. Eer kld o rekat sahih olmam olsayd, namazn doru drst klamayan kimseye -namaznn rkunlerini yerine getirmediinden tr- tekrar klmasn emrettii gibi, Ebu Bekre'ye de o rekatini yeniden klmasn emrederdi. Fatiha kyamda rkndr. Kendisinden nce namaza balanm olan byle bir kimse (mesbuk)den ise imama tabi oluundan dolay kyam skt olmutur. Onun zerinden Fatiha'nn okunaca yer olan kyam sakt olunca bu haldeyken yapaca kraat de skt olur. Fatiha'nn okunmas imama da me'muma (imama uyana) da, namaz tek bana klana da, gizli ve aktan okunan namazlarda da farzdr. Ancak szn ettiimiz mesbktan Fatiha'nn okunmas sakt olur.

Snnet sabah namaznda imama uyann Fatiha'y okumasnn vcubuna delildir. Sabah namaz ise aktan okunan bir namazdr. Ubde b. es-Smit Radyallahu anh dedi ki: Sabah namaznda Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'in arkasnda idik. Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem Kur'n okumak istedi, fakat Kur'n okumakta biraz zorluk ekti. Namazn bitirince: "Muhtemelen imamnzn arkasnda siz de okuyorsunuz." dedi. Bizler: Evet hzlca, ey Allah'n Rasl dedik. yle buyurdu: "Sadece Fatihatu'l-kitab' okuyunuz. nk Fatiha'y okumayan kimsenin namaz olmaz."[187]

mam Ahmed, Muhammed b. Ebi ie'den, o Muhammed ashabndan bir adamdan yle dediini rivayet etmektedir: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem buyurdu ki: "Galiba imam okurken siz de okuyorsunuz." Bunu defa syledi. Ashab: Evet biz bunu yapyoruz, deyince Peygamber yle buyurdu: "Sizler bunu yapmaynz. Ancak birinizin Fatihatu'l-kitab okumas mstesn."[188]

Tek bana namaz klan da, imama uyan da, imamn kendisi de Fatiha'dan sonra "mn" der. Bu sz aktan okunan namazda aka, gizliden okunan namazda da gizlice syler. mama uyan kimsenin imama uygun hareket etmesi, ondan nce dememesi ve ondan sonraya kalmamas gerekir. Bundan sonra ise Kur'n- Kerim'den kolayna geldii kadaryla okumas snnettir.

Daha sonra ellerini, omuzlarnn yahut kulaklarnn hizasna kaldrarak tekbir getirip rkya varr. Ellerini dizlerinin zerine onlara dayanarak parmaklar ak vaziyette, ba srtyla dz bir halde rkda durur, rksunda btn eklemleri yerine oturarak "subhane rabbiye'l-azm" der. Efdal olan bunu ya da daha fazla tekrarlamasdr. Bu zikri yaparak hem szl olarak yce Allah' tazim etmi olur, hem de fiili olarak rkya varmakla onu tazim etmi olur. "Subhane rabbiye'l-azm"den sonra "ve bi hamdihi" diye eklemesi mstehabtr. nk bu sahih snnette bylece varid olmutur. Ayn ekilde sahih hadiste zikredileni sylemesi de merudur. nk ie Radyallahu anha'dan yle dedii rivayet edilmitir: Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem rk ve sucudunda: "Subhanekellahumme Rabben ve bi hamdike. Allahummafirli" derdi."[189] Yine snnette sahih olarak gelen rivayetlerden birisi de ie Radyallahu anha'nn u rivayetidir. Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem rk ve scdunda: "Subbhun, kuddusun, Rabbu'l-meliketi ve'r-ruh" derdi.[190]

Pazularn -yanndakine eziyet vermeyecekse- amas snnettir. Eer yanndakine rahatszlk verecekse snnet yapmak iin mslmann hurmetini (sayg gstermesilmesi gereken hakkn) inemez.

Daha sonra ban rkdan kaldrrken ellerini de omuzlarnn yahut kulaklarnn alt hizasna kaldrp, "semiallahu limen hamideh" der.[191] ster imam olsun, ister tek bana klsn farketmez. Ayakta iken "Rabbena ve leke'l-hamd" ve ban kaldrdktan sonra da "hamden kesiran, tayyiben, mbareken fihi" "mile's-semavati ve mile'l-ardi ve mil'a m i'te min ey'in ba'du"[192] der. yet imama uyan bir kimse ise ban kaldrrken "Allahumme Rabben ve leke'l-hamd" der. Kyamda dzgn durunca da "hamden, kesiran, tayyiben..." diye duay az nce getii gibi sonuna kadar okur.

Rkdan kalkmak bir rkundr. nk Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem doru drst namazn klamayan zata yle demitir: "Sonra kalk ve ayakta itidal zere bekle."[193]

Elleri kaldrmak ise snnettir. rkdan kalktktan sonra unu da eklemek merudur: "...Ehlu's-seni ve'l-mecdi ehakku m kale'l-abdu ve klln leke abdun. Allahumme l mnia lim a'tayte ve l mu'tiye li m mena'te ve l yenfau ze'l-ceddi min ke'l-ceddu: Ey vlmeye ve annn yceltilmesine ehil olan. Kulun syledii en hak sz (budur). Hepimiz senin kulunuz. Allah'm, senin verdiini kimse engelleyemez, senin alkoyduunu kimse veremez. Gayret eden kimsenin gayretinin sana kar faydas olmaz."[194]

Namaz klan kiinin sa elini, sol elinin zerinde gsnn zerine koymas mstehabtr. Tpk rkdan nceki kyamda yapt gibi rkdan sonraki kyamda da ellerini gsnde balar. nk Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'in bunu yaptna dellet eden rivayetler sabit olmutur. Bu hususta Vail b. Hucr'un[195] ile Sehl b. Sad'n[196] rivayet ettii hadisler bunu gstermektedir.

Snnet-i seniyye rkdan sonra itidal miktarnn ne kadar olduuna dellet etmektedir. Ber b. zib Radyallahu anh dedi ki: "Muhammed Sallallahu aleyhi vesellem ile birlikte kldmz namaz dikkatlice takib ettim. Onun kyamn, rkya varn, rksundan sonra kalkn, secdesini, iki secde arasndaki oturuunu, sonra bir daha secde yapn, selm vermeden nceki oturuunu ve namazndan ayrln nerdeyse birbirine yakn buldum."[197]

Sonra eer imkn varsa dizlerini ellerinden nce koyacak ekilde tekbir getirip, secdeye varr. Eer dizlerini nce koymakta zorlanrsa, nce ellerini koyar. Ayak ve el parmaklarn kbleye doru tutar. El parmaklarn birbirine bitiik tutar. Secdesini yedi azas zerine yapar. Bunlar burun ile birlikte aln, iki eller, iki diz ve ayaklarn parmaklarnn ileridir. Bu srada "subhne rabbiye'l-a'l" der ve bunu veya daha fazla tekrarlar.

Bundan baka "subhanekellahumme Rabben ve bi hamdike Allahummafirl" demesi de mstehabtr. Ayrca" subbhun, kuddusun, Rabbu'l-melaiketi ve'r-ruh"der ve oka dua eder. nk Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Ruka gelince, orada aziz ve celil olan Rabbi tazim ediniz, secdelerde ise oka dua ediniz, orada duanzn kabul edilmesi umulur."[198] Rabbinden dnya ve hiret hayrlarndan ister. Namaz farz ya da nafile olsun farketmez.

Daha sonra secdeye gider. Pazularn yanlarndan, karnn baldrlarndan, baldrlarn bacaklarndan uzak tutar. Kollarn yerden kaldrr. Enes Radyallahu anh'dan yle dedii rivayet edilmitir: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem buyurdu ki: "Scd halinde mutedil olunuz. Sizden herhangi biriniz kpein yaymas gibi kollarn yere koymasn.[199]

Namaz klan (secdede iken) ellerini yerde, omuzlarn hizasnda tutabilir. Dilerse onlar daha ne gtrerek, alnnn yahutta kulak diplerinin hizasnda da tutabilir. Btn bu hususlarda snnetten rivyet gelmi bulunmaktadr.

Secdeye varmak yce Allah'a ibadetin ve O'nun nnde zilletle eilmenin en mkemmel hallerindendir. nsan vcudundaki en erefli azas olan alnn, onun en aada bulunan ve en alttaki azas olan ayann hizasnda yce Allah'a ibadet etmek ve O'na yaknlamak iin koyar.

te bundan dolay insan secde halinde iken yce Allah'a en yakndr. Yce Allah: "Secde et ve yakla!" (el-Alak, 96/19) diye buyurmaktadr. Bundan dolay azalarmzn secdeye varmasndan nce kalblerimizin secde edebilmesi gerekir. Taki insan Allah iin bu zillet ve tevazuunda secdenin tadn ve lezzetini idrk edebilsin. Ebu Hureyre Radyallahu anh'dan rivyete gre Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Kulun Rabbine en yakn olduu hal secdede olduu haldir. Bu sebeple secdede oka dua ediniz."[200]

Sonra tekbir getirerek ban kaldrr. Sol ayan yayarak zerinde oturur. Ayan st ksm yere, i ksm yukarya doru gelir. Sa ayan diker, ellerini parmak ular dizlerinin yannda olacak ekilde uyluklarna koyar. Yahutta sa elini sa dizi zerine koyar, sol eliyle ise sol dizini kavrar. Bu iki ekil Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'den rivyet edilmi olup, her ikisi de sahihtir. Bu esnada: "Allahum mafir l, verhamn ve fin, vehdin, verzukn: Allah'm bana mafiret buyur, merhamet eyle, afiyet ver, hidayete ilet, bana rzk ihsan et!" der.[201] Bu oturuunda da btn azalar yerli yerince oturur.

Daha sonra tekbir getirerek ikinci secdesini yapar. Birinci secdede yapt gibi hareket eder. Sonra tekbir getirerek ban kaldrr, hafife oturur. Buna "istirahat oturuu (celsetu'l-istiraha)" denilir ve bu oturu mstehabtr. Terkedecek olursa bir beis yoktur. Fakat bu oturuta herhangi bir zikir ve dua bulunmamaktadr.

Daha sonra ikinci rekat iin mmkn olursa dizlerine dayanarak kalkar. Bu zor gelirse (elleriyle) yere dayanr. Sonra Fatiha'y ve Fatiha'dan sonra Kur'n- Kerim'den kolayna geleni okur. Arkasndan ilk rekatte yaptklarn yapar. kinci rekat iin iftitah tekbiri de, istiftah duas (balama duas) da yapmaz, ezu de ekmez. nk namaz bandan sonuna kadar tek bir ibadettir. Birinci rektte ezu ekmek yeterlidir. Eer birincisinde unutmusa, ikinci rektte ezu eker.

Bundan dolay her iki rektte Fatiha'dan sonra okuyaca eylerde sraya muhalefet mekrhtur. nk namazdaki kraat birdir. Her rektte ezu ekmek caizdir fakat yeni bir niyet getirmez.

yet namaz iki rektli ise yani sabah, cuma ve bayram namaz gibi iki rekt olarak klnyor ise, ikinci secdeden ban kaldrdktan sonra sa ayan dikip, sol ayan yatrarak oturur.

Sa elini ehadet parma dnda dier btn parmaklarn kapatarak sa uyluu zerinde koyar. ehadet parma ile tevhide iaret eder.yet elinin sere parma ile yzk parman kapatr, ba parma ile orta parman halka yaparak, ehadet parmayla iaret ederse bu da gzeldir. nk her iki ekil de Nebi Sallallahu aleyhi vesellem'den sabit olmutur. Efdal olan ise kimi zaman bunu, kimi zaman tekisini yapmaktr. Sol elini sol baldr zerine parmaklar ak ve bitiik uzunlamasna yerletirir.

Sol eli ile diz kapan tutar, sa elini az nce parmaklar ile ilgili yaplan iki aklama eklinden birisi ile dizi zerinde koyar. nk snnet bu ekilde de varid olmutur.

Daha sonra bu oturuta teehhd duasn okur ki o da udur:

Btn yce vgler, dualar, gzellikler Allah'ndr. Ey Peygamber selam sana! Allah'n rahmeti ve bereketleri de (zerine olsun). Selam bizlere ve Allah'n salih kullarna. ehadet ederim ki Allah'tan baka hibir ilah yoktur ve yine ehadet ederim ki Muhammed Allah'n kulu ve Rasldr.[202] Allah'm, brahim'e ve brahim'in line salt (rahmet) eylediin gibi, Muhammed'e ve Muhammed'in line (mmetine) da salt (rahmet) eyle! nk sen her hamde layk olansn, an pek yce olansn. Allah'm brahim'e ve brahim'in line (ona iman edenlere) bereketler ihsan eylediin gibi, Muhammed'e ve Muhammed'in line (mmetine) de bereketler ihsan eyle. phesiz ki sen her hamde layk olansn. an pek yce olansn."[203]

Drt husustan Allah'a snmas snnettir. Bunun iin yle der: 

"Allah'm ben sana, cehennem azabndan, kabir azabndan, hayatn ve lmn fitnesinden ve Mesih Deccal'in fitnesinden snrm." Sonra dnya ve hiret hayrlarndan diledii ekilde dua eder. Annesine, babasna ve onlarn dndaki dier mslmanlara dua etmesinde bir saknca yoktur. Kld namaz farz ya da nafile olsun farketmez. Arkasndan sana ve soluna "es-selamu aleykum ve rahmetullah... es-selamu aleykum ve rahmetullah" diyerek selam verir. Bunlar diliyle sylerken, kalbiyle de dnr.

Dua esnasnda teehhd getirirken ehadet parma ile iaret eder. Dua ettike hareket ettirir. Bununla dua edilen yce Allah'n yceliine iaret eder. Buna gre "et-tahiyyatu lillahi ves-salavatu vet-Tayyibt" derken iaret etmez. "es-Selamu aleyke eyyuhe'n-nebiyyu" derken iaret eder. "es-Selamu aleyna ve ala ibadillahis-salihin derken iaret eder. Ehehu enla ilahe illallah okurken iaret etmez. Allahumme salli ala Muhammed..." okurken iaret eder. "Allahumme barik ala Muhammedin..." okurken iaret eder. "ezu billahi min azabi cehennem" okurken iaret eder. "Ve min azabi'l-kabr" okurken iaret eder. "Ve min fitneti'l-mahya ve'l-memat" okurken iaret eder. "Ve min fitneti'l-Mesihi'd-Deccal" derken iaret eder.

Teehhde dair birden ok ekli gsteren sahih hadisler vrid olmutur. Bundan dolay bizim snnete uyarak, snneti canlandrmak ve kalbin huzuru iin kimi zaman bunu, kimi zaman tekisini yapmamz gerekir.

yet namaz -akam gibi- rektli yahut -le, ikindi ve yats gibi- drt rektli ise teehhdn birinci blmn okur. Bu da az nce kaydettiimiz "ehedu en la ilahe illallah ve ehedu enne Muhammeden abduhu ve Rasluhu" blm ne kadardr. Baz ilim adamlarna gre o bununla birlikte Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'e salt da getirir.

Daha sonra dizlerine dayanarak ayaa kalkar, ellerini omuzlarnn hizasna yahut kulak diplerine kadar kaldrarak "Allahu ekber" der. Sonra ellerini az nce getii zere gsnn zerine koyar. Sadece Fatiha'y okur. le namaznn ve drdnc rektinde baz hallerde Fatiha'dan fazla bir ey okursa mahzuru yoktur. nk Nebi Sallallahu aleyhi vesellem'den gelen rivyetler arasnda buna dellet eden ifadeler sabit olmutur. Ebu Said Radyallahu anh'n rivyet ettii hadisten[204] bu anlalmaktadr. Daha sonra akamn nc rektinden, le, ikindi ve yatsnn da drdnc rektinden sonra -az nce iki rektli namazda getii zere- teehhdde bulunur. Sonra "es-selamu aleykum ve rahmetullah" diyerek sana, yine "es-selamu aleykum ve rahmetullah" diyerek soluna selam verir.

Baz ilim ehline gre birinci ve ikinci selam verite "ve berektuh" lafzn ilave eder. Buna delil Ebu Davud'un rivyet ettii bir hadis-i erif'tir.[205] Hafz bn Hacer dedi ki: bn Hibban'n Sahih'inde, bn Mesud'un rivyet ettii hadiste "ve berektuh" fazlal sabittir. Bu fazlalk bn Mce'de de vardr. Yine Ebu Davud'da Vil b. Hucr yoluyla gelen hadiste de bulunmaktadr. Bundan dolay, bu fazlaln hadis kitablarnda hibir yeri yoktur, diyen bnu's-Salh'a hayret dorusu."[206]

Akamn nc rekti ile le, ikindi ve yatsnn son iki rektinin sadece Fatiha okunmas ve aktan klnan namazlarda bile kraatin gizlice yaplmas gibi bir zellii vardr.

ya da drt rektli namazlarn son teehhdnde teverrk oturuu yaplmas snnet olup, bunun da meru ekli vardr:

Birinci ekil; Sa ayan diker sol ayan ise onun altndan dar doru karr ve makad zerine oturur.

kincisi, her iki ayan da yatrarak, her ikisini de sa tarafndan dar kartr.

ncs, sa ayan yayp, sol ayan, sa ayan uyluu ile baldr arasna sokar.

nsann kimi zaman birisini, kimi zaman tekisini yapmas gerekir.

Geen btn bu hkmlerde kadn da erkek gibidir. Ancak kadn, -elbisesi ile rtmesi gereken yerler ve kraat meselesi gibi maz meselelerde- erkekten farkldr. Erkek aktan klnan namazlarda kraati aktan okur. Kadn iin snnet olan ise gizli okumaktr.

Selam verdikten sonra mslman kimsenin Estafirullah diyerek defa Allah'tan mafiret dilemesi ve:

Allah'm selam (her trl kusurlardan eksik olan) sensin. Esenlik sendendir. Ey celal ve ikram sahibi, sen ne yce ve mbareksin! Allah'tan baka hibir ilah yoktur. O bir ve tektir, O'nun orta yoktur. Egemenlik yalnz O'nun, hamd yalnz O'nadr. O hereye g yetirendir. Allah'n verdiini hi kimse engelleyemez, vermediini kimse veremez. tibar sahiplerine itibar senin yannda fayda vermez. Allah g vermedike hibir eye g yetirilemez, takat getirilemez. Allah'tan baka hibir ilah yoktur. O'ndan bakasna ibadet etmeyiz. Nimet yalnz O'nundur, ltuf sadece O'ndandr, gzel vgler yalnz O'na aittir. Allah'tan baka hibir ilah yoktur. Dinimizi yalnz O'na halis klanlar olarak (bunlar sylyoruz) varsn kfirler holanmasnlar."

Sonra otuz defa "subhanallah", yine o kadar "elhamdulillah", yine o kadar "Allahuekber" der. Yz tamamlamak zere de: "

Allah'tan baka hibir ilh yoktur. O bir ve tektir. O'nun orta yoktur. Mlk/Egemenlik yalnz O'nundur. Hamd yalnz O'nadr. O hereye g yetirendir." der, yete'l-krsi'yi, hls Sresini ve Felak ile Nas srelerini okur ve bunlar her namazdan sonra yapar.

Sabah ve akam namazlarndan sonra bu sureleri er defa tekrarlamas mstehabtr. nk bu husus Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'den gelen bir hadis-i erifte varid olmutur.

Btn bu zikirler snnet olup, farz deildir.

 

Namaz Doru Drst Klamayan Kimse le lgili Hadis-i erif

 

Ebu Hureyre, Radyallahu anh'dan gelen rivyete gre Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem mescide girdi. Bir adam da mescide girdi, namaz kld, sonra Peygamber Sallallahu aleyhi veselleme selam verdi. Peygamber selamn alp yle buyurdu: "Geri dn, namaz kl. nk sen namaz klm deilsin." Adam geri dnd, az nce kld ekilde bir namaz kld. Sonra geldi. Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'e selam verdi. Peygamber: "Geri dn, namaz kl. nk sen namaz klm deilsin." diye buyurdu ve bu defa tekrarland.

Adam: Seni hak ile gnderene yemin ederim ki, bundan daha gzel klmasn bilmiyorum, bana ret. Peygamber yle buyurdu: "Namaz iin durduun vakit tekbir getir. Sonra Kur'n'dan ezbere bildiklerinden kolayna gelen kadarn oku. Sonra azalarn, eklemlerin iyice yerine oturuncaya kadar rkya var. Sonra ayakta mutedil duruncaya kadar ban kaldr. Sonra secde halinde btn azalarn, mafsallarn yerli yerince oturuncaya kadar secde et. Sonra ban kaldr ve yine btn aza ve mafsallarn yerli yerince oturuncaya kadar dur ve bunu namaznn tamamnda bylece yap!"[207]

Muslim'in rivyetinde de yle denilmektedir: "Namaz klmak iin kalktnda iyice abdest al, sonra kbleye dn ve tekbir getir."[208]

Namazn kln eklini gsterdikten sonra imdi namazn rkunlerine, artlarna, vciblerine, snnetlerine ve bunlar ile ilgili olan hkmlere deinmemiz gerekmektedir.

 

NAMAZIN RKUNLER

 

Rukn, bir eyin paras olup, kendisi olmakszn o eyin var olmasna imkn bulunmayan paraya denir. Buna gre scd namazn bir rkndr, nk namazn bir parasdr ve scd da olmadan namaz diye bir ey olmaz.

ster kasten, ister yanlarak olsun namazn Rkunleri asla dmez. Aksine Rkun terkedildii iin namaz batl olur. Sahih gre gre namazn Rkunleri ondrttr. Bunlar aadaki ekilde aklayabiliriz:

1. Kyam -g yetirmek halinde- nk yce Allah: "Namazlar ve zellikle orta namaz koruyunuz, gnlden gelerek sayg ve itaat ile Allah'n huzurunda ayakta durunuz." (el-Bakara, 2/238) diye buyurmaktadr. Ayrca mran b. Husayn Radyallahu anh rivyet ettii hadiste yle demektedir: Benim basurlarm vard. Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'e namaza dair soru sordum da yle buyurdu: "Ayakta namaz kl, gcn yetmezse oturarak, gcn yetmezse yann zere yatarak (kl)" diye buyurdu.[209]

2. hram (iftith) tekbiri: nk yce Allah: "Ve Rabbinin adn anarak namaz klan." (el-A'l, 87/15) diye buyurmaktadr. Ali Radyallahu anh'n rivyet ettii hadise gre de Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Namazn anahtar abdestli olmak, onun haram klnmas (namazn dndaki ilerle uramann haram klnmas) tekbir getirmek, helal klnmas (namazn dndaki ileri yapmann helal olmas) de selm vermektir."[210]

"Allahu ekber" lafzn muayyen olarak sylemek gerekir. nk yce Allah: "Ve Rabbini tekbir et" (el-Mddessir, 74/3) diye buyurmaktadr. Namazn doru drst klamayan kii ile ilgili hadisin Tabern'deki rivyetinde: "...Sonra Allahu ekber dersin..."[211] denilmektedir. Ayrca Ebu Humeyd es-Sid'nin rivyet ettii hadise gre Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem namaz klmak iin ayaa kalkt m evvela dimdik ayakta durur, ellerini omuzlarnn hizasna kadar kaldrr, sonra da: "Allahu ekber" derdi."[212]

3. Her rektte Fatiha suresini okumak: Sahih ve sarh (apak) snnet buna delil tekil etmektedir. Ubde b. es-Smit Radyallahu anh'dan rivyete gre Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Kitabn bandaki Fatiha suresini okumayan kimsenin namaz olmaz."[213] Ebu Hureyre Radyallahu anh'dan da yle dedii rivyet edilmitir: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem buyurdu ki: "Kitabn balangcn tekil eden Fatiha suresinin iinde okunmad hibir namaz yerini bulmaz..."[214] Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'den sabit olan rivyetlere gre de o farz ve nafile namazlarn herbir rektinde Fatiha suresini okurdu. Ondan buna muhalif bir rivyet sabit olmamtr. badetlerde esas olan ise ittibdr. Ayrca hadis-i erifte: "...Benim nasl namaz kldm gryorsanz, siz de ylece namaz klnz."[215] diye buyurulmaktadr.

4. Ruk: Buna delil yce Allah'n u buyruudur: "Ey iman edenler! ruk ediniz, secde yapnz!" (el-Hac, 22/77) Namazn doru drst klamayan zatn durumunu anlatan hadis-i erifte de Nebi Sallallahu aleyhi vesellem'in u buyruu da buna delildir: "...Sonra ruk halinde iken mutmain oluncaya (azalarn ve eklemlerin o halde yerli yerine gelinceye kadar) rukda kal..."[216]

5. Rukdan dorulmak: Bunun delili namazn doru drst klamayan zata ait rivyettir. Orada: "...Sonra ayakta mutedil bir ekilde duruncaya kadar rkdan kalk..." denilmektedir. Ayrca Ebu Humeyd'in Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'n namazn anlatrken syledikleri u ifadeler de buna delildir: "Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem ban kaldrd ve herbir omuru yerine geri dnnceye kadar doruldu."[217] M'minlerin annesi ie Radyallahu anha Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'in namazn anlatrken unlar sylemektedir: "...Ban rkdan kaldrd m ayakta bsbtn dorulmadka secdeye gitmezdi..."[218] Ebu Mesud el-Ensari el-Bedr (Bedir savana katlm olan) dedi ki: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem buyurdu ki: "Rk ve scdda omurlarn doru drst hizaya getirmeyen kimsenin namaz yerini bulmaz."[219]

6. Yedi aza zerine secde etmek: Buna delil yce Allah'n: "Ey iman edenler! Ruk ediniz, secde yapnz." (el-Hac, 22/77) buyruu ile Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'in namazn doru drst klamayan ahsa syledii u szlerdir: "...Sonra secde halinde itminan buluncaya (herbir aza ve eklem yerli yerine oturuncaya) kadar secde et..." bn Abbas Radyallahu anh'dan rivyete gre de Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Ben yedi kemik zere secde etmekle emrolundum. Alnm zere -bu arada burnuna da iaret etti-, iki ellerim, iki dizim ve ayaklarn parmak ular (zerine)..."[220]

7. Scddan dorulmak: Buna delil Peygamber efendimizin namazn doru drst klamayan kimseye syledii: "...Sonra mutmain (azalarn ve eklemlerin yerli yerine oturuncaya) oluncaya kadar oturacak ekilde ban kaldr..."

8. ki secde arasnda oturu: nk peygamber Sallallahu aleyhi vesellem doru drst namaz klamayan kiiye yle demitir: "Sonra ban (secdeden) kaldr ve mutmain oluncaya kadar otur"[221]

9. Btn Rkunlerde tuma'nine (yani herbir Rkunde btn organ ve eklemlerin yerli yerine oturmas): Yce Allah yle buyurmaktadr: "M'minler gerekten felh bulmulardr. Onlar ki namazlarnda hu iindedirler." (el-Mu'minn, 23/1-2); "man edenlerin kalblerinin Allah'n zikrine ve inen hakka kar yumuayarak sayg ile boyun eecekleri zaman... gelmedi mi?" (el-Hadid, 57/16)

Ebu Hureyre Radyallahu anh'dan rivyete gre Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Siz benim u kbleye doru yneliimi gryor musunuz? Allah'a yemin olsun ki rknuz da, huunuz da bana gizli kalmyor. phesiz ki ben sizleri srtmn arkasndanda gryorum."[222]

Enes b. Malik Radyallahu anh'dan rivyete gre Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Rku ve scdu dosdoru yapnz. Allah'a yemin ederim phesiz ki ben sizleri ardmdan -rivyetlerde: srtmn arkasndan- ruk ve secde ettiiniz vakit gryorum."[223]

Ayrca Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem namazn doru drst klamayan kimseye ruk, sucd, dorulmalar ve oturmalarda tuma'nineyi yerine getirmesini (her bir hareketinde btn aza ve eklemlerinin yerli yerince oturuncaya kadar beklemesini) sylemitir.

10. Son teehhd: bn Mesud'dan yle dedii rivyet edilmitir: Bizler Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'in arkasnda namaz kldk m es-selmu al Cibril ve Mikil es-selmu al fulan ve fulan (Cebrail'e, Mikail'e selam olsun, filan ve filana selam olsun) derdik. Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem bize ynelerek dedi ki: "phesiz (es-selam) Allah'tr. Dolaysyla sizden biriniz namaz kld m: et-tahiyyatu lillahi..." desin.[224] te bu daha nceleri farz deilken, sonradan (son teehhdn) farz klndnn delilidir.

11. Son teehhd iin oturmak: nk Nebi Sallallahu aleyhi vesellem'in byle yapt tevtr ile sabit olmutur. O son oturuu oturur ve orada teehhd okurdu. Bize de Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem kendisine uymay emrederek: "...Ve benim nasl namaz kldm grdyseniz, siz de ylece klnz..." diye buyurmutur.[225]

12. Peygamber Muhammed Sallallahu aleyhi vesellem'e salt getirmek: Buna delil yce Allah'n u buyruudur: "phesiz Allah ve melekleri Peygambere salt ederler. Ey m'minler, siz de ona salt ve selm edin." (el-Ahzb, 33/56)

Ebu Mesud el-Bedri'den yle dedii rivyet edilmitir: Beir b. Sad dedi ki: Yce Allah bize sana salt getirmemizi emretti. Ey Allah'n Rasl, sana nasl salt getirelim? Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem sustu, sonra yle buyurdu:

: Allah'm brahim'e ve brahim'in line (mmetine) salt (rahmet) eylediin gibi, Muhammed'e ve Muhammed'in line de salt eyle! lemler arasnda brahim'e ve brahim'in line bereketler ihsan eylediin gibi, Muhammed'e ve Muhammed'in line de bereketler ihsan eyle. phesiz ki sen Hamidsin, Mecidsin deyiniz. Selam ise bildiiniz gibidir."[226]

13. Btn bu Rkunlerde -namazn doru drst klamayan zatn hadisinde getii zere- tertibe riayet etmek.

14. Selm vermek. nk Ali Radyallahu anh'dan yle dedii rivyet edilmitir: Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem buyurdu ki: "Namazn anahtar taharet, onun tahrimi (namazn dndaki fiillerin haram klnmas) tekbir, tahlili (namazn dndaki fiilleri yapmann helal olmas) da selm vermektir."[227]

mir b. Sad da babasndan yle dediini rivyet etmektedir: "Ben Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'in yanann beyazn (sakalsz ksmn) grnceye kadar sana ve soluna selam verdiini gryordum."[228]

Alkame b. Val de babasndan yle dediini rivyet etmektedir: Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem ile birlikte namaz kldm. Sana es-selamu aleykum ve rahmetullahi ve berektuh diyerek selm veriyordu, soluna da; es-selmu aleykum ve rahmetullahi ve berektuh diyerek selm veriyordu."[229]

 

Namazda Bir Rukn Terkeden Kimsenin Hkm

 

Terkedilen rkun ya iftitah tekbiridir yahutta ondan bakasdr. ftitah tekbirini kasten ya da yanlarak terkeden kimsenin namaz balam olmaz.

ftitah tekbiri dndaki bir rkn kasten terkeden kimsenin namaz btl olur. Yanlarak terkeden kimsenin durumu ile ilgili aklamalar da aadaki gibidir:

1. Namaz klan kii bir sonraki rektinde bir nceki rektte terkettii yere gelecek olursa, o rkn unuttuu rekti saylmaz, kld bir sonraki rekt onun yerine geer, selam verdikten sonra sehv secdesi yapar, sonra da secdenin akabinde selam verir.

2. Eer yanlarak terkedilen rknn yerine varmam ise, o terkettii rkne geri dner, o rkn ve ondan sonra yaplmas gerekenleri dnp yapmas vcuben gerekir. Selamdan sonra sehv secdesi yapar ve secdesinin akabinde de selam verir.

3. yet namazdan sonra hatrlayacak olursa, onun hakknda u iki durumdan birisi szkonusu olur.

a- Aradan uzun bir zaman gememi, namaz az nce bitirmi ise tekbir getirmeden ayakta durur ve son teehhd ve selam ile birlikte bir rekt klar, sonra da sehv secdesi yapp selam verir.

b- Eer aradan uzunca bir zaman gemi ise Rkunlerinden birisini terkettiinden tr namaz batl olduundan namazn tamamen iade eder.

 

NAMAZIN ARTLARI

 

art: Kendisi olmazsa var olmas iin art koulan eyin bulunmasna imkn olmayan, bununla birlikte namazn fiillerinden ve szlerinden de olmayan fakat vakit, meknn uygunluu ve taharet gibi namazdan nce tamamlanmas gereken hazrlklardr.

Namazn artlar dokuz tanedir. Bunlar aadaki ekilde aklayabiliriz:

1. Mslman olmak. Namaz kfir olana farz deildir. Yce Allah yle buyurmaktadr: "Harcamalarnn onlardan kabul edilmesini engelleyen sadece udur: Onlar Allah'a ve Raslne kfir olmulardr. Namaza ancak ene ene gelirler. nfaklarn da mutlaka isteksiz yaparlar." (et-Tevbe, 9/54)

Kii kfir iken namaz klarsa sahih olmaz. nk bn Abbas Radyallahu anh'dan rivyete gre Muz yle demitir: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem beni gnderdi ve yle buyurdu: "Sen kitab ehli bir kavmin yanna gidiyorsun, onlar Allah'tan baka hibir ilh olmadna ve benim Allah'n Rasl olduuma ehadet getirmeye ar. Eer bu hususta sana itaat ederlerse, onlara Allah'n kendilerine... farz kldn bildir."[230]

Kur'n- Kerim birok yet-i kerimede bu arta aklk getirmitir. Yce Allah yle buyurmaktadr: "Kim slmdan baka bir din ararsa, ondan asla kabul olunmaz ve o hirette zarara urayanlardan olur." (Ali mran, 3/85); "nk namaz m'minler zerine vakitleri belli bir farzdr." (en-Nisa, 4/103); "Ey iman edenler! Sarhoken ne syleyeceinizi bilinceye kadar... namaza yaklamaynz." (en-Nisa, 4/43)

2. Akl. nk ie Radyallahu anha Nebi Sallallahu aleyhi vesellem'den yle buyurduunu rivyet etmektedir: "Kalem (sorumluluk) kiiden kaldrlmtr: Uyanncaya kadar uyuyandan, byynceye kadar kkten, akl bana gelinceye, yahut, kendisine gelinceye- kadar deliden"[231] Ayrca akl banda olmayan kimse mkellef olma ehliyetine de sahip deildir.

3. Temyz: Amr b. uayb'den, o babasndan, o dedesinden rivyetle dedi ki: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem buyurdu ki: "ocuklarnza yedi yanda iken namaz klmalarn emrediniz. On yanda iken (klmazlarsa) dvnz ve (erkek-kz) yataklarn ayrnz."[232]

Yukardaki art dier ibadetlerde de szkonusudur.

4. Vaktin girmesi. nk yce Allah yle buyurmaktadr: "nk namaz m'minler zerine vakitleri belli bir farzdr." (en-Nis, 4/103) Bir baka yerde de yle buyurmaktadr: "Gnein (batya doru) kaymasndan, gecenin karanlna kadar namaz dosdoru kl. Sabah namazn da. nk sabah namaz tank olunan (bir namaz)dr." (el-sra, 17/78) Bu yet-i kerimede be vakit namazn vakitlerine iaret vardr.

5. Hadesten taharet: nk yce Allah yle buyurmaktadr: "Ey iman edenler! Namaza kalkacanz zaman yzlerinizi ve dirseklere kadar ellerinizi ykayn. Balarnza meshedin. Her iki topuunuza kadar ayaklarnz da (ykayn). Eer cnub iseniz ykanp temizlenin." (el-Mide, 5/6)

Abdullah b. mer Radyallahu anh da yle demitir: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'i yle buyururken dinledim: "Abdestsiz hibir namaz ve hrszlktan elde edilmi maldan hibir sadaka kabul olunmaz."[233]

6. Necasetlerden uzak olmak. Yce Allah: "Elbiseni temizle." (el-Mddessir, 74/4) diye buyurmaktadr. Cabir b. Semura'dan yle dedii rivyet edilmitir: Bir adam Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'e hanmna yaklat elbise zerinde iken namaz klabilir mi? diye sordu. Peygamber yle buyurdu: "Evet, (klabilir, ancak) onda (necasetten) bir eser grmesi hali mstesn, o takdirde onu ykar."[234]

Enes Radyallahu anh'dan rivyete gre Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Kendinizi sidikten koruyunuz. nk kabir azab genellikle ondan dolaydr."[235]

Ebu Hureyre Radyallahu anh'dan dedi ki: Bir bedevi ayaa kalkp, mescidde kk abdestini bozdu. nsanlar onu yakaladlar. Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem onlara yle dedi: "Onu brakn ve onun sidiinin zerine bir kova su dknz. Sizler kolaylatrc kimseler olarak gnderildiniz. Zorlatranlar olarak gnderilmediniz."[236]

7. Setr-i Avret (avret olan yerlerin rtlmesi). nk yce Allah yle buyurmaktadr: "Ey Ademoullar her mescidde ziynetinizi aln." (el-Araf, 7/31) Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem de Cabir Radyallahu anh'a yle demitir: "...Eer rtn geni ise vcudunun her tarafn sar. Eer dar ise onunla belden aasn rt."[237]

Cerhed Radyallahu anh'dan rivyete gre Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem onun yanndan uyluunu am bir halde geti. Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem ona: "Uyluunu rt! nk o avrettendir." diye buyurdu.[238]

ie Radyallahu anha'dan rivyete gre de Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Allah ay hali olmu bir kadnn namazn bartsz kabul etmez."[239]

8. Kbleye ynelmek: nk yce Allah yle buyurmaktadr: "Evet, hangi yerden karsan, yzn Mescid-i Haram'a dndr. Siz de her nerede olursanz, yzlerinizi o yne dndrn." (el-Bakara, 2/150) Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem de yle buyurmaktadr: "Namaza duracan vakit iyice abdest al, sonra kbleye ynelerek tekbir getir..."[240]

9. Niyet: nk yce Allah yle buyurmaktadr: "Halbuki onlar onun dininde ihls sahibleri ve hanifler olarak Allah'a ibadet etmelerinden... bakas ile emrolunmadlar." (el-Beyyine, 98/5) Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem de yle buyurmutur: "Ameller ancak niyetler iledir. Her kii iin ancak niyet ettii ey ne ise o vardr..."[241]

Bu artlardan herhangi birisi yerine getirilmeyecek olursa, namaz btl olur.

 

NAMAZIN VACBLER

 

Vcib: riin balayc ekilde verdii emirdir. Kasten terkedilmesi halinde namaz batl olur. Yanlma halinde ise sehv secdesi ile telfi edilir. Vacibler sekiz tane olup, aklamalar yledir:

1. Btn Tekbirler: ftitah tekbiri bunun dndadr nk o daha nce de getii zere rkundur. nk Ebu Hureyre Radyallahu anh'n yle dedii rivyet edilmitir: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem namaz klmak iin kalkt m kyama durunca tekbir getirir, sonra rka varnca tekbir getirir, sonra ban rkdan kaldrnca da "semiallahu limen hamideh" der, sonra ayakta iken "Rabben ve leke'l-hamd" der, sonra scuda giderken tekbir getirir, sonra ban kaldrdnda tekbir getir, sonra secdeye giderken tekbir getirir, sonra ban secdeden kaldrnca tekbir getirirdi. Sonra bunun bir benzerini namazn btnnde bitirinceye kadar yapard. Ayrca ikinci rektin sonundaki oturutan kalknca da tekbir getirirdi. Sonra Ebu Hureyre yle derdi: Aranzda kld namaz Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'e en ok benzeyeniniz benim.[242]

2. Tesm: Yani "semiallahu limen hamideh" demek. mam da, tek bana namaz klan da rkdan balarn kaldrdklar vakit byle derler. Az nce zikrettiimiz Ebu Hureyre hadisi bunu gstermektedir: "Sonra rkdan kalknca semiallahu limen hamideh, der."

3. Tahmd: Yani "Rabben ve leke'l-hamdu" demek. Hem imam, hem de imama uyann, hem de tek bana namaz klann bunu sylemesi gerekir. nk az nce kaydettiimiz Ebu Hureyre hadisi bunu gerektirmektedir: "Sonra ayakta iken Rabben ve leke'l-hamd, der..."

4. Rukda Subhane rabbiyel-azm demek. nk Ukbe b. mir Radyallahu anh'den yle dedii rivyet edilmitir: "O halde Rabbini byk adyla tesbih et." (el-Vka, 56/96) buyruu nzil olunca, Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem: "Bunu rknuzda syleyiniz." diye buyurdu.[243]

5. Sucudda "subhne Rabbiye'l-a'l" demek. nk Ukbe b. mir Radyallahu anh'n yle dedii rivyet edilmitir: "O en yce Rabbinin ismini tesbih et!" (el-A'la, 87/1) buyruu nzil olunca "bunu da sucdunuzda syleyin" diye buyurdu.[244]

6. ki secde arasndaki oturu srasnda "Rabbifirl: Rabbim bana mafiret buyur" diyerek Allah'tan mafiret istemek. nk Huzeyfe Radyallahu anh'dan rivyete gre Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem iki secde arasnda: "Rabbifirl, Rabbifirl: Rabbim bana mafiret buyur, Rabbim bana mafiret buyur" derdi.[245]

7. Birinci teehhd. nk Abdullah b. Buhayne'den rivyete gre Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem bir le namaznda oturmas gerekiyorken ayaa kalkt. Namazn tamamlaynca oturduu halde selam vermeden nce herbirisinde tekbir getirerek iki secde yapt. Onunla beraber cemaat de bu secdeleri yapt. Bu secdeleri unuttuu oturma yerine yapmt."

8. Birinci teehhd iin oturmak. nk az nce kaydettiimiz Abdullah b. Buhayne hadisi ile "oturmas gerekiyorken..." ifadesi bunu gerektirmektedir.

Bir kimse bu vaciblerden kasti olarak herhangi birisini namazda terkedecek olursa, namaz batl olur. Unutarak terkeden iin de aadaki haller ve hkmler szkonusudur:

1. Eer bu vacibi namazdaki yerinden ayrlmadan nce hatrlayacak olursa, namazdaki o hali ile onu yerine getirir, baka bir ykmll yoktur.

2. Eer o vacibin yeri getikten sonra ve fakat ondan bir sonraki rukne ulamadan nce hatrlarsa geri dner, o vacibi yapar, sonra namazn tamamlar, selam verir, sonra da sehv iin secde yapar ve selam verir.

3. Eer o vacibten sonraki rukne vardktan sonra o vacibi hatrlayacak olursa, zerinden kalkar; tekrar onu yapmak iin geri dnmez, namazn devam ettirir ve fakat selam vermeden nce sehv secdesi yapar.

 

NAMAZIN SNNETLER

 

Kasten veya sehven terkedilmesi dolaysyla namazn btl olmad fiillerdir. Bundan dolay sehv secdesinin mstehab olup olmad konusu ise ilim ehli arasnda tartmaldr.

Namazn snnetleri Rkunlerin, vaciblerin ve artlarn dnda kalan fiillerdir. Bazlar bunlar otuziki snnet olarak saymtr. Bunlar aadaki ekilde aklayabiliriz:

1. hram (iftitah) tekbiri halinde elleri kaldrmak.

2. Rkya giderken elleri kaldrmak.

3. Rkdan kalkarken elleri kaldrmak.

nk bn mer Radyallahu anh yle demitir: "Ben Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'i namaza dururken omuzlarnn hizasna gelinceye kadar ellerini kaldrdn grdm. O bunu rk iin tekbir getirirken, rkdan ban kaldrrken de yapyordu."[246]

4. Sa eli sol elin zerinde gsn zerine koymak. nk Vil b. Hucr yle demitir: "Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem ile birlikte namaz kldm. Sa elini sol elinin zerinde gsnn zerine koydu."[247]

5. Secde edecei yere bakmak. nk Enes Radyallahu anh'dan yle dedii rivyet edilmitir: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem buyurdu ki: "Bir takm kimselere ne oluyor ki, namazlar srasnda gzlerini semaya kaldryorlar... Bu hususta syledikleri o kadar ar ifadeler tad ki sonunda unlar syledi: "Bunlar ya bu iten vazgeerler yahutta gzleri kr ediliverecek."[248]

6. stifth (namaza balama) duasn okumak. Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'in namaza balarken okuduu pekok dua vrid olmutur. Bunlardan birisi Ebu Hureyre Radyallahu anh'dan gelen rivyettir. O dedi ki: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem namaza balamak zere tekbir getirdikten sonra Kur'n okumadan nce ksa bir sre susard. Ben: Ey Allah'n Rasl annem-babam sana feda olsun dedim. Tekbir ile kraat arasnda bir susuun var. Orada ne diyorsun? Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurdu: "Diyorum ki: "

Allah'm, dou ile bat arasn uzaklatrdn gibi, benimle gnahlarmn arasn uzaklatr. Allah'm beyaz bir elbise kirli elbiseden nasl ayrdedilebiliyorsa beni de gnahlarmdan ylece temizle. Allah'm gnahlarm karla, suyla, dolu ile ykayarak beni temizle. "[249]

7. "Ezu billahi mine'-eytani'r-racim" diyerek istiaze ekmek. nk yce Allah yle buyurmaktadr: "Kur'n' okuyaca zaman o koulmu eytandan Allah'a sn." (en-Nahl, 16/98) Yahutta "ezu billahi semii'l-aliymi mine'-eytani'r-racm" da diyebilir. nk Ebu Said el-Hudri Radyallahu anh'dan yle dedii rivyet edilmitir: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem geceleyin (namaza) kalkt m tekbir getirir. Sonra yle buyururdu: "

Allah'm seni hamdinle tesbih ederim, ismin pek mbarektir, ann ok ycedir. Senden baka hibir ilh yoktur." Sonra defa "l ilhe illallah" der, sonra defa "Allahu ekber kebir" der, daha sonra;

Kovulmu eytann drtmesinden, frmesinden flemesinden hereyi duyan, hereyi bilen Allah'a snrm" der. Sonra Kur'n okumaya balard."[250]

8. "Bismillahirrahmanirrahim"i okumak. nk Nuaym el-Mcemmir rivyet ettii hadisinde yle demektedir: "Ebu Hureyre'nin arkasnda namaz kldm. "Bismillahirrahmanirrahim"i okuduktan sonra Fatiha'y okudu." Hadisin sonunda da yle dedi: "...Nefsim elinde olana yemin ederim k,i aranzda namaz Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'e en ok benzeyeniniz benim."[251] bn Hacer dedi ki: Bu, bu hususta varid olmu en sahih hadistir.[252] Kastettii besmeleyi aktan okumaktr.

9. Fatiha'y okuduktan sonra "mn" demek. Aktan okunan namazlarda bunu aka syler, gizli okunan namazlarda bunu yavaa syler. nk Vil b. Hucr'un yle dedii rivyet edilmitir: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem "vele'd-dllin" (el-Fatiha, 1/7)'i okudumu "mn" der ve bunu yksek sesle sylerdi."[253]

10. Fatiha'dan sonra (zamm) sre okumak. nk Ebu Katade'nin rivyetine gre Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem le namaznda ilk iki rektte Fatiha ile iki sre okurdu. Son iki rektte ise Fatiha'y okur ve bize baz yetleri iittirirdi. Birinci rektte ikinci rektten daha ok uzun okurdu. kindide de byleydi, sabahta da byle yapard.[254]

11. Aktan klnan namazlarda yksek sesle okumak. nk Muhammed b. Cubeyr b. Mut'im'in babasndan rivyetine gre o yle demitir: "Ben Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'i akam namaznda Tur suresini okurken dinledim."[255] Ayrca el-Ber Radyallahu anh'dan yle dedii rivyet edilmitir: "Ben Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'i yats namaznda; "Andolsun incire ve zeytine..." (et-Tin, 95/1) suresini okurken dinledim. Ondan daha gzel seslisini ya da gzel okuyan hi kimse duymadm."[256]

bn Abbas Radyallahu anh'dan da yle dedii rivyet edilmitir: "...Tihme tarafna giden o kimseler (cinler) Ukaz panayrna doru giderken o srada (Batn-) Nahle'de bulunan Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'in yanndan getiler. O srada o ashabna sabah namazn kldryordu. Kur'n' duyunca, ona kulak verdiler ve yle dediler: te sizin ile semadan haber almanz arasndaki engel Allah'a andolsun ki budur."[257]

12. Gizli okunan namazlarda yksek sesle okumamak: Ebu Ma'mer'den yle dedii rivyet edildi: Biz Habbab'a unu sorduk: Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem le ve ikindi namazlarnda (Kur'n) okur muydu? O: Evet dedi. Biz: Bunu nereden anlyordunuz diye sorduk. O: Sakalnn hareket etmesinden; diye cevab verdi.[258]

13. Ruk esnasnda elleri parmak aralar ak ekilde dizleri zerine koymak. Ukbe b. Amir'dan yle dedii rivyet edilmitir: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'i namaz klarken grdm gibi size de bir namaz klaym m? Biz: Evet dedik. Bunun zerine ayaa kalkt. Rka varnca avu ilerini diz kapaklarnn zerine koydu ve parmaklarn diz kapann arkasna koyu verdi... Sonra dedi ki: Ben Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'i bylece namaz klarken grdm ve o bize de bylece namaz kldryordu."[259]

14. Rk ve sucudda srt uzatmak ve eilmek.[260] Ebu Humeyd arkadalar arasnda yle dedi: "Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem rukya vard, sonra da srtn kamburlatrmadan dmdz bkt."[261] Ali Radyallahu anh'dan da yle dedii rivyet edilmitir: "Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem rkya vardnda eer srt zerine bir su barda konulmu olsa dklmezdi."[262]

Ebu Humeyd es-Sid'den rivyete gre "Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem secdeye vardnda burun ve alnn yere iyice yaptrr, ellerini brlerinden uzaklatrr, avularn omuzlarnn hizasna koyard."[263]

15. Ruk ve sucdda bir defadan ok tesbih yapmak. Cumhurun kabul ettii gre gre ruk ve sucdda yeterli olan asgar miktar tek bir defa tesbihte bulunmaktr. nk bn Abbas'tan rivyete gre Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "...Rukya gelince, orada aziz ve celil olan Rabbi tazim ediniz. Sucda gelince oka dua etmeye alnz, orada duanzn kabul edilecei umulur."[264]

16. ki secde arasnda yce Allah'tan bir defadan fazla mafiret dilemek. Huzeyfe Radyallahu anh'dan rivyete gre Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem iki secde arasnda: "Rabbifirl, Rabbifirl: Rabbim bana mafiret buyur, Rabbim bana mafiret buyur" derdi.[265] bn Abbas Radyallahu anh'dan rivyete gre de Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem iki secde arasnda unlar sylerdi:

Allah'm mafiret buyur, bana merhamet eyle, bana afiyet ver, bana doruyu gster, beni rzklandr."[266]

17. (Rukdan kalkarken) "Rabben leke'l-hamd" dedikten sonra;

Gkler ve yer dolusu ve bundan sonra her ne dilersen o kadar... (sana hamd olsun)" demek. nk Ebu Said el-Hudri Radyallahu anh'dan rivyete gre o yle demitir: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem ban rkdan kaldrdktan sonra unlar sylerdi:

Rabbimiz gkler ve yer dolusu ve bundan sonra her ne dilersen onun kadar sana hamd olsun. Ey her trl vg ve yceltici ifadelere layk olan Rabbimiz! Bir kulun -ki hepimiz senin kulunuz- syleyecei en doru sz udur. Allah'm verdiini engelleyecek hibir kimse olmad gibi, engellediini de kimse veremez. Gayret sahibi kimseye gayretinin sana kar hibir faydas olmaz."[267]

18. Secdeye giderken ellerden nce diz kapaklarn koymak ve ayaa kalkarken diz kapaklarndan nce elleri kaldrmak. nk Vil b. Hucr'dan yle dedii rivyet edilmitir: "Ben Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'i secde ettii zaman ellerinden nce dizlerini koyduunu, ayaa kalkt vakitte dizlerinden nce ellerini kaldrdn grdm."[268] Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'in fiili uygulamasnda buna muhalif bir rivyet nakledilmemitir.

19. Secde srasnda dizlerini birbirinden ayrmak. bn Hacer dedi ki: Baz haberlerde nakledildiine gre Nebi Sallallahu aleyhi vesellem secdede diz kapaklarn birbirinden ayrrd. Ebu Davud'un, Ebu Humeyd yoluyla naklettii hadiste; secde ettii vakit uyluklarn ak tutard, denilmektedir. Beyhaki'de el-Ber yoluyla gelen hadiste de yle denilmektedir: Secde ettii vakit parmaklarn kbleye doru bulundurur ve ayaklarn birbirinden aard."[269]

20. Elleri parmaklar bitiik olduu halde omuzlarn ya da kulaklarn hizasna kaldrmak. bn mer Radyallahu anh'dan rivyete gre "Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem namaza durduunda ellerini omuzlarnn hizasna varncaya kadar kaldrrd."[270] Malik b. el-Huveyris'ten gelen rivyete gre de Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem tekbir getirdi mi ellerini kulaklarnn hizasna varncaya kadar kaldrrd."[271]

21. Scd halinde ayak parmaklarn kbleye doru yneltmek. nk Ebu Humeyd'in Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'in namaz ekline dair hadisinde yle demektedir: "...Secdeye vard m ellerini -kollarn yere deidirmeksizin ve brne ekmeksizin- yere koyar, ayak parmaklarnn ularn da kbleye evirirdi."[272]

22. Birinci teehhdde ve iki secde arasnda sol ayak zerinde oturmak. nk Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'in namaz ekli ile ilgili Ebu Humeyd'in hadisinde yle denilmektedir: "...ki rekt(in sonun)da oturdu mu sol aya zerinde oturur, sa ayan dikerdi."[273] Ayrca unlar sylemektedir: "...Sonra sol ayan bkp, onun zerine oturur, sonra da her kemik yerli yerine gelinceye kadar oturur, sonra secdeye varrd."[274]

23. kinci teehhdde teverrk: nk Ebu Humeyd'in Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'in namaz ekline dair hadisinde yle denilmektedir: "...Son rektte oturdu mu sol ayan ne alr ve makad zerine otururdu."

24. Sa eli sa uyluun, sol eli sol uyluun zerine koymak. nk Abdullah b. ez-Zbeyr Radyallahu anh yle demitir: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem dua etmek zere oturduunda sa elini sa uyluunun zerine, sol elini sol uyluunun zerine koyar. ehadet parmayla iaret eder, ba parman orta parma zerinde tutar ve sol eli ile de sol dizini tutard."[275]

25. Zikir esnasnda ehadet parmayla iaret etmek. nk az nce geen Abdullah b. ez-Zbeyr'in naklettii hadis bunu ifade etmektedir. Ayrca Vil b. Hucr'un Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'in namaz ekline dair rivyet ettii hadiste de yle denilmektedir: "...Sonra iki parman bkt ve bir halka yapt. Sonra parman kaldrd. Ben o parman hareket ettirip, onunla dua ettiini grdm."[276]

26. Burnu zerinde secde etmek ve yedi secde azasn yere iyice yaptrmak. nk Ebu Humeyd es-Sid'nin rivyet ettii hadise gre; Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem secde ettii vakit burnunu, alnn yere iyice koyar, kollarn brlerinden uzaklatrr, avularn omuzlarnn hizasna koyard."[277]

27. Selam verirken saa ve sola dnmek. nk mir b. Sad babasndan, yle dediini rivyet etmektedir: "Ben Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'i yanann beyazn (kl bulunmayan yerini) grnceye kadar sana ve soluna selam verdiini gryordum."[278]

28. stirahat oturuu. nk Ebu Humeyd es-Sid Radyallahu anh'dan Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'in namaz ekline dair rivyet edilen hadiste iki secdeyi szkonusu ettikten sonra unlar sylemektedir: "...Sonra Allahu ekber dedi, sonra ayan bkp oturdu ve oturuunda herbir kemik yerli yerine gelinceye kadar doruldu, sonra kalkt ve ikinci rektte de bunun gibi yapt."[279]

29. Selam verirken namazdan kma niyeti.[280]

 

NAMAZDA HARAM OLAN EYLER

 

Namaz niyetin yalnzca yce Allah iin halis klnmas icab eden ve Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'e uyularak yaplmas gereken bir ibadettir. Malik b. el-Huveyris Radyallahu anh'n Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'den rivyet ettii hadiste yle buyurulmaktadr: "...Ve benim nasl namaz kldm grdyseniz, siz de ylece namaz klnz..."[281]

badetinde Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'e uymayan bir kimsenin ibadeti merduttur. nk Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Her kim bizim bu iimize uygun olmayan bir amel ileyecek olursa, o merduttur."[282]

Bundan dolay namazda sylenmesi ya da yaplmas haram olan aadaki hususlardan tr namaz btl olur, ondan gzetilen maksad gerekletirilemez ve ide edilmesi gerekir:

1. NAMAZI TAMAMLAMADAN NCE NAMAZDA KASTEN SELM VERMEK. nk bu durumda namazda konumu olur. Yanlarak selm verip, arada uzun bir sre geerse de byledir. nk geri kalan ksmnn, o zamana kadar klnan ksm zerine bina edilmesine imkn kalmaz. Ancak yanlma halinde gnahkr olmaz.

2. NAMAZ ESNASINDA NAMAZIN MASLAHATINDAN OLMAYARAK KAST OLARAK KONUMA. Bu namaz batl klar. nk Zeyd b. Erkam Radyallahu anh'dan yle dedii rivyet edilmitir: "Bizler namazda iken konuurduk. Bir adam namazda iken yanndaki arkada ile konuabiliyordu. Nihayet "Gnlden gelerek sayg ve itaat ile Allah'n huzurunda durun." (el-Bakara, 2/238) buyruu nzil olunca, susmakla emrolunduk ve konumak bize yasakland."[283]

Ayrca Abdullah (b. Mesud) Radyallahu anh'dan yle dedii rivyet edilmitir: Bizler Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'e o namazda bulunuyorken selam veriyor, o da selammz alyordu. Necai'nin yanndan dndmzde yine ona selam verdik. Fakat o bizim selammz almad. Ey Allah'n Rasl! dedik. Daha nce namazda iken biz sana selam veriyorduk, sen de bizim selammz alyordun. yle buyurdu: "phesiz ki namazda (baka eyle uramaya imkn vermeyecek kadar) bir meguliyet vardr."[284]

Yine Muaviye b. el-Hakem es-Slem'nin rivyetine gre Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "phesiz ki bu namazda insan sznden hibir ey sylemek uygun deildir. Onda sylenecekler tesbih, tekbir ve Kur'n okumaktan ibarettir."[285]

Kasten olmayarak, bilmeden ve namazn maslahatndan olmayan bir sz sylemekten tr namaz btl olmaz. nk yce Allah yle buyurmaktadr: "Hata etmenizden dolay size bir gnah yoktur ama kalblerinizin kastettii mstesnadr." (el-Ahzab, 33/5) Ayrca Muaviye b. el-Hakem es-Slemi'den yle dedii rivyet edilmitir: Ben Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem ile birlikte namaz klarken hazr bulunanlardan bir adam haprd. Ben yerhamukellah dedim. Herkes bana bakt, ben de: Hay anasz kalsaydm, bu haliniz nedir? Niin bana byle bakyorsunuz? Bu sefer elleriyle uyluklarna vurmaya koyuldular. Onlarn beni susturmak istediklerini grdm, ben de sustum. Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem namaz bitirince -anam, babam ona feda olsun, ne ondan nce, ne ondan sonra, ondan daha gzel reten bir retici grmedim- Allah'a yemin ederim, ne bana sesini ykseltti, ne beni dvd, ne de svd. Sadece yle buyurdu: "phesiz ki bu namazda insan sznden hibir ey sylemek uygun deildir. Onda sylenecekler sadece tesbihtir, tekbirdir ve Kur'n okumaktr.[286]

Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem kasten konumasna ramen Muaviye'ye tekrar namazn klmasn emretmedi. nk bu hususu bilmiyordu.

Namaz klanda grlebilen hapurmak, ksrmek, geirmek gibi eylerden tr namaz batl olmaz. nk bunlar kiinin iradesi dnda olur. Fakat hapuran kimseye yerhamukellah denilirse, namaz btl olur. nk Muaviye'nin rivyet ettii hadis bunu gerektirir. Ayn ekilde cehalet szkonusu olmakszn verilen selam almak yahut selam vermek suretiyle de -hapurana yerhamukellah deme haline kyas ile- yine namaz batl olur.

htiya duymadan flemek yahutta boazn temizlemekle de namaz batl olur. nk abes ilerle uramak namaza aykrdr. Ancak bunlara ihtiya duyulursa, namaz btl olmaz. Ali b. Ebi Talib Radyallahu anh dedi ki: "Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'in huzuruna birisi gece vakti, birisi gndz vakti, iki defa girme zamanm vard. Namaz klarken onun yanna gittiimde benim iin ksrr gibi yapard."[287]

3. Namaz klan kimsenin kendisinin ya da bakasnn duyaca bir sesle KAHKAHA LE GLMEKLE de namaz btl olur. Az yahut ok farketmez. nk byle bir i btnyle namaza aykrdr ve stelik bu oyun ve elenceye daha bir yakndr. Ancak kii kendisini tutamayarak glerse, tercih edilen gre gre -kasten byle bir i yaplmadndan tr- bundan dolay namaz btl olmaz.

Kahkahasz olarak tebessm etmekten tr ise -herhangi bir ses kmayacandan- namaz btl olmaz. Cbir Radyallahu anh'dan rivyete gre Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Kahkaha namaz iptal eder. Fakat abdesti bozmaz."[288]

bnu'l-Mnzir dedi ki: Glmenin namaz bozduunu icm ile kabul etmilerdir. lim ehlinin ounluunun kanaatine gre de tebessm (glmsemek) namaz bozmaz.[289]

4, 5. KASTEN YA DA YANILARAK OK MKTARDA YYP MEK. nk byle bir ile farzda olsun, nafilede olsun namaz eklinin dna kar. Farz ve nafilede yanlarak az bir ey yiyip imekten tr namaz batl olmaz. Yine nafilede kasten az bir ey imek te namaz iptal etmez. nk rivyette sabit olduuna gre Abdullah b. ez-Zbeyr Radyallahu anh nafile namazlarn uzunca klar, bazan susard. Bunun iin de az miktarda su ierdi. bn Kudame dedi ki: bn ez-Zbeyr ile Said b. Cbeyr'den rivyet edildiine gre onlar nafile namazlarda su imilerdir. Tavus'tan bunda bir saknca olmad gr nakledilmitir.[290]

Nafile farzdan daha hafiftir. Bunun delili de nafilede baz vaciblerin yerine getirilmesi derken, farzda olduklar gibi sabit kalmalardr. Yolculuk halinde nafile namaz klarken ayakta durmann ve kbleye ynelmenin (dmesi) gibi. Klnan nafile namazn uzunca klnma ihtimali bulunduundan tr az miktarda su imeye msamaha edilmitir. Azlk ve okluk ise rfe bavurarak bilinir.

lim ehlinin ounluunun grne gre ise nafilede kasten az miktarda su imek farz da imek gibidir. nk aslolan farzn ve nafilenin (hkmleri itibariyle) eit olmalardr. Buna gre ister farzda, ister nafilede olsun, az ya da ok miktarda su imek haramdr, ihtiyata daha uygun olan da budur.

6. Zaruret bulunmad halde ard arkasna namaz trnden olmayan OK MKTARDA (AMEL- KESR)DE BULUNMAK. okluk rf ile bilinir. Bu da ona bakan kimsenin kendisinin namazda olmadn zannedecei kadardr. Eer insanlar; bu namaza aykr bir itir, diyecek olurlarsa ve byle bir adamn hareketlerini izleyen bir kimse bu kii namaz klmyor diyecek olursa, ite bu, namaz batl klan ok ameldir. Az amel ise byle deildir. Namaz klan bir kimsenin namaz srasnda kk ocuu tamas, sada, solda yahut ndeki bir kapy namaz klarken ve kbleye ynelii devam ederken amas yahut kanan bir tarafn kantsn gidermesi gibi. Btn bu iler az iler olup, namaz iptal etmez. Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'in (namazda) baz fiillerine benzer. nk Ebu Katade'nin rivyetine gre Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem kz Zeyneb ile Ebul-s b. Rabia b. Abd-i ems'in kzlar olan mme'yi tayarak namaz klard. Secde ettii vakit onu yere brakrd, kalkt m onu tard.[291]

Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'den namazda iken ie Radyallahu anha'ya kapy at da rivyet edilmitir. ie Radyallahu anha dedi ki: "Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem evin iinde namaz klarken geldi, kap zerine kapal idi. Kapy bana ancaya kadar yrd, sonra yerine geri dnd."[292] ie kapnn kble tarafnda olduunu belirtmektedir.

Ebu Hureyre Radyallahu anh'dan rivyete gre; "Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem iki siyah yani akreb ile ylan namazda iken dahi ldrmeyi emretti."[293]

Yaplan amel-i kesir namazn cinsinden olup, kasten yaplmsa namaz batl olur. Eer kasten deilse, sehv secdesi yaplr. Namazn cinsinden olmamakla birlikte bir ihtiyatan tr yaplrsa, ok olsa dahi namaz btl olmaz. nk yce Allah yle buyurmaktadr: "ayet korkarsanz o halde (namaz) yaya olarak veya binek stnde (kln)." (el-Bakara, 2/239)

Ayaklar zerine yryen kimselerin yaptklar i, phesiz ki amel-i kesirdir. Eer amel-i kesir namazn cinsinden olmayp, pepee yaplmyor ise -birinci rektte fazla olmayan bir harekette bulunmas gibi; her rektte de byle hareket edip, bu hareketlerin toplanmas halinde ok saylrlarsa bile- fiil blmlere ayrld iin namaz batl olmaz.

htiya olmadan ve kasti olarak ard arkasna namazn cinsinden olmayan amel-i kesir dolaysyla namaz btl olur. Fakat sehven olursa, btl olmaz. Elverir ki namazn heyetini deitirmesin ve onu namaz olmaktan karmasn. O takdirde yanlmak da kasten yapmak gibidir ve bu takdirde bu ile namaz batl olur. yet namaza aka aykr dmeyen, amel-i kesiri yanlarak yaparsa namaz batl olmaz. nk yanlarak yasak olan bir fiilin ilenmesi halinde bile gnah ve namazn fsid olmas szkonusu deildir. Bu ii yapan kimse ilgisizlik ve unutmak halinde mazur grlr.

7. Fazladan bir i yapmas yahut namazn fiillerinden bir fiili eksiltmesi dolaysyla gvenilir iki kii ona (yanldn hatrlatmak zere) subhanallah dese yahutta iki hanm el rparak onu uyarsa o da hatasndan dnmeyip srar etse bununla birlikte kendisinin doruluundan da kesinlikle emin deilse, kasti olarak vacibi terketmi olacandan namaz batl olur. Ona uyan cemaatin namaz batl olacandan uymalarn srdrmemeleri gerekir. yet ona uymaya devam ederlerse -bu ii bilmeyen kimseler olmalar hali dnda- onlarn da namazlar batl olur.

8. Namazn cinsinden bir fiili kasten fazladan yapmak namaz iptal eder. Bu fiil ister kyam, ister kud (oturmak), ister ruk, ister scd olsun. nk bu fiiller namazn eklini deitirir. Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem da yle buyurmutur: "Bizim bu iimize uygun olmayan bir i yapan kimsenin bu ii merduttur."[294] Bir rektte kasti olarak -Kusf namaz dnda- iki defa rk yapmas yine bir rektte defa secde yapmas, yahutta kasti olarak ayaa kalkmas gerekiyorken oturmas, ya da oturmas gerekiyorken kasten kalkmas gibi.

Namaz klan kimsenin el kaldrmann szkonusu olmad bir yerde ellerini omuzlarnn hizasna kaldrmas halinde olduu gibi, namazn heyetini deitirmeyen ilerden tr namaz batl olmaz.

9. NAMAZDA KR SECDES namaz iptal eder. nk o secdeyi gerektiren sebep namazdan deildir. Bir baka namazdaki yanlmas dolaysyla sehv secdesi yapmak da byledir.

10. NAMAZIN RKNLERNDEN YAHUT ARTLARINDAN BRSN ER BR MAZERET OLMADAN, KASTEN TERKETMEK. nk Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem doru drst namaz klamayan kimseye yle buyurmutur: "Dn ve namaz kl! nk sen namaz klmadn."[295] Buna gre mazeretsiz olarak kasten rk yada scdu terkeden bir kimsenin namaz batl olur. Yine namaz esnasnda kbleden baka tarafa ynelen yahut abdestini bozan kimsenin de namaz batl olur.

 

NAMAZDA MEKRUH OLAN EYLER

 

Namaz kulun Allah'a yaknlamasdr. Kul, namazda yce Rabbine seslenir. nk Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem bize unu haber vermektedir: "Sizden herhangi bir kimse namaznda ayakta durdu mu (bilsin ki) Rabbine seslenmekte, yahutta Rabbi onun ile kble arasndadr."[296]

Allah'n huzuruna kmak hu duymay, ondan korkmay, evk ve istek duymay gerektirir. Bundan dolay byle bir konumda gerekli edebi taknmak ve bu huzura varmann azameti ile badamayan hususlardan uzak kalmak gerekir.

Namazda yaplmas mekrh olan eylerden tr namaz bozulmaz; fakat mkemmel bir edeb taknmak aadaki hususlardan uzak kalmay gerektirmektedir:

1. GEREKSZ YERE SAA VE SOLA BAKMAK. nk insan namaz klmak zere ayaa kalkt vakit an yce Allah da onun yznn bakt kble tarafndadr. Baka yere dnp bakmak ise an yce Allah'tan yz evirmek anlamna geldiinden edebe aykrdr. ie Radyallahu anha'dan yle dedii rivyet edilmitir: Ben Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'e namazda baka tarafa dnp bakmaya dair soru sordum da yle buyurdu: "Bu eytann kulun namazndan gizlice ald bir eydir."[297]

Ancak ihtiya duyulacak olursa mekrh olmaz. nk bn Abbas'tan rivyet edildiine gre Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem namazda saa ve sola bakar, arkasna doru boynunu bkerdi."[298]

Ayrca Sehl b. el-Hanzaliyye yle demitir: "...Peygamber -ona ve aile halkna salt ve selam olsun- namaz klarken, yola doru bakyordu..."[299] nk Enes b. Ebi Mersed el-anev'yi gzc olarak gndermiti. Ve onun yolunu gzlyordu.

ltift (baka tarafa dnp bakmak) birisi beden ile olan madd, dieri ise kalb ile olan manevi olmak zere iki trldr. Mslman namaz srasnda bedenine hakim olabilir. Manevi olann tedavisi iin de Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'in rettii gibi sol tarafna defa tkrr gibi yaparak koulmu eytandan Allah'a snmak (ezu billahi mine'-eytani'r-racim demek) ile olur.

2. ster kraat, ister ruk, ister rkdan kalkarken ya da namazdaki herhangi bir halde SEMAYA BAINI KALDIRIP BAKMAK. nk Enes b. Malik Radyallahu anh'n rivyetine gre Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Bir takm kimselere ne oluyor ki, namaz kldklarnda balarn semaya kaldrp bakyorlar? Sonra szleri bu hususta o kadar arlat ki, sonunda yle buyurdu: "Bunlar ya bu ii yapmaktan vazgeerler yahutta gzleri kr edilecek."[300]

Ba kaldrp bakmann Allah'a kar bir saygszlk olduu, buna karlk namaz klann hud iinde (mtevazi ve saygl) olmas gerektii aktr.

3. ZORUNLULUK OLMAKSIZIN GZLER KAPAMAK. nk bn Abbas yle demektedir: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem buyurdu ki: "Sizden herhangi bir kimse namaz kldnda gzlerini yummasn."[301] Bu mecusilerin atee taptklar srada yaptklar ie benzer. nk onlar da gzlerini yumarlar. Bunun yahudilerin namazda yaptklar bir uygulama olduu da sylenmitir. slm ise kendisinden nceki btn dinleri ve bu dinlerin ibadet ekillerini neshetmitir. Yahudi veya baka dine mensub btn kfirlere benzemek ise bize yasaktr. zellikle din ibadetlerinde. mamn nnde kendisini megul edecek ve huunu bozacak -kbledeki ssler ve boyal eyler gibi- bulunacak olursa, sadece ihtiya kadar gzlerin yumulmas mstehabtr, fakat bu -mekrh oluundan tr- srekli bir adet haline getirilmemelidir.

4. OYALAYICI EYLERE BAKMAK. nk ie Radyallahu anha'dan rivyete gre Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem nakl, zerinde birtakm almetler bulunan ynl bir elbisede namaz kld da yle buyurdu: "Bu elbisenin naklar beni megul etti. Bunu alp Ebu Cehm'e gtrn de onun yerine bana zerinde nak bulunmayan deve tynden bir elbise getirin."[302]

5. NAMAZ KILANIN NNDE OYALAYICI BREY BULUNURKEN NAMAZ KILMAK. nk Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem ie Radyallahu anha'ya yle demitir: "Sen bizim nmzden u renkli rtn al. nk benim namazmda birtakm suretler gzmn nne gelip duruyor."[303]

Bundan dolay namaz klan kimsenin namaz kld yerde kendisini megul edip artacak herbir eyi kaldrmas gerekir.

6. SECDE HALNDE KEN KA (KPEK OTURUU) LE KOLLARIN YERE YAPITIRILMASI. nk ie Radyallahu anha Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'in namazn anlatrken yle demektedir: "...O eytann arkas zerine (makad) oturmasn ve adamn kollarn yrtc hayvanlar gibi yere yaptrmasn yasaklard..."[304]

Enes b. Malik Radyallahu anh Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'den yle buyurduunu rivyet etmektedir: "Secde halinde azalarnz itidalli olsun. Sizden herhangi bir kimse kollarn kpek gibi yere yaymasn."[305]

k'a (kpek oturuu)nun birka ekli vardr. Bunlardan bazlar yledir: Ayaklarnn st taraflarn yere doru yaptrmas, sonra topuklar zerine ya da topuklarnn arasna oturmas. Bu kpein ik'asna benzer. nsan bu ekilde oturduu vakit salam oturamaz. Bir dier ekil yledir: Uyluklarn ve bacaklarn dikerken topuklar zerine oturmas eklidir. Hele ellerini de yere dayamsa Kpek oturuuna en ok uyan ekil budur. Bir dier ekil ise ayaklarn dikip, kabalar zerinde oturma eklidir.

Ali Radyallahu anh'dan yle dedii rivyet edilmitir: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem buyurdu ki: "ki secde arasnda ik'a yapma"[306]

nsann hayvana benzememesi iin, kollarn yere yaptrlmas mekrhtur. Onlar uzaklatrmak ve yerden kaldrmak mstehabtr. Elverirki uzun secde yaptndan tr bu hal ona zor gelmesin. yet bu durum ona ar gelirse, dirseklerini dizlerine dayar.

7. NAMAZ KILAN KMSENN ELBSESYLE, BEDENYLE YAHUT BULUNDUU YERLE; HTYA DUYMAKSIZIN AZALARIYLA URAMASI. nk Ebu Zerr Radyallahu anh'dan yle dedii rivyet edilmitir: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem buyurdu ki: "Sizden herhangi bir kimse namaza durdu mu phesiz ki rahmet onun karsndadr. Bundan tr secdeden sonra sakn alnna yapan talar eliyle silmeye yeltenmesin."[307]

Oynayarak beden hareket eder, bylelikle kalb karsndaki rahmete ynelmekten baka bir ile megul olur ve bu rahmetten payn elde edemez. Ayrca bu namaz esnasnda istenen ciddiyete de aykrdr. stelik bu ekilde hareket ettii vakit namazn iine namazdan olmayan hareketleri de sokmu olur.

8. ELLER BELNN ZERNE KOYMAK SURETYLE NAMAZDA TEHASUR YAPMAK. nk Ebu Hureyre Radyallahu anh'dan yle dedii rivyet edilmitir: "Adamn tehassur halinde (ellerini belinin zerinde balayarak) namaz klmas yasakland."[308]

el-Hsira, kalann st tarafndaki karnn ince yerine (bel) denir. Bu yasan illeti de ie Radyallahu anha'n rivyet ettii hadiste belirtildii zere, bu iin yahudilerin yaptklar ilerden oluundan trdr.

9. YELN KENDSNE DORU GELMESN SALAMAK AMACIYLA NAMAZ KILANIN ELNDE TUTTUU BR YELPAZE LE NAMAZ ESNASINDA RZGAR YAPMASI. nk byle bir davran oka hareket etmeyi ve namazdan baka ilerle megul olmay gerektirir. Eer ihtiya bunu gerektirirse, bunda mekrhluk kalmaz. nk mekrh olan bir i, ihtiya halinde mbah olur.

10. NAMAZDA PARMAKLARI BRBRNE KENETLEMEK VE ONLARI ITLATMAK. nk Kab b. Ucre'den rivyete gre Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem namazda iken parmaklarn birbirine geirmi bir adam grd, Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem parmaklarn birbirinden ayrd.[309] Dier taraftan Ali b. Ebi Talib Radyallahu anh'n rivyetine gre Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Namazda iken parmaklarn tlatma."[310]

Parmaklar birbirine kenetlemek (tebiku'l-esabi); onlar birbirine geirmek demektir. tlatmak (ka'kaa) ise ses kartncaya kadar parmaklar ekmekle olur. Bu da evresindeki cemaati artr ve abes bir itir. Bu iin mekrh olduu yer namazdr. Hatta namaza karken ve mescidde namaz beklerken de parmaklar birbirine geirmek mekrhtur. Namazda mekrh olmas ise ncelikle szkonusudur. nk Kab b. Ucre'den rivyete gre Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Sizden bir kimse gzel bir ekilde abdest alr, sonra mescide gitmek zere dar karsa sakn parmaklarn birbirine kenetlemesin. nk bu kimse (bu haliyle) namazdadr."[311]

11. YEMEK HAZIRKEN NAMAZ KILMAK. nk ie Radyallahu anha'dan rivyete gre Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Yemek konulmu ve namaz iin kamet getirilmi ise nce yemeinizi yiyiniz."[312] Yine ondan yle dedii rivyet edilmitir: Ben Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem yle buyururken dinledim: "Yemek hazrken de, kii kk ve byk abdestini zorla tutmaya alrken de namaz klnamaz."[313]

Ancak bu yasak iin art aranr:

1- Yemek hazr olmaldr.

2- Namaz klann cannn o yemei ekmesi gerekir.

3- Namaz klacak olan kimsenin hem maddi bakmdan, hem er' bakmdan o yemei yiyebilecek durumda olmas gerekir.

A olmakla birlikte yemek hazr deilse, namaz geciktirmez. Eer yemek hazr olup ona aldr etmeyecek ekilde tok ise namazn herhangi bir mekrhluk szkonusu olmakszn klar. Yine yemek hazr olmakla, can da ekmekle birlikte, ikindi namaz esnasnda iftarda yiyecekleri hazrlanan orulu kimsenin durumunda olduu gibi o an er'an onu yemekten men edilmise, kerahet szkonusu olmakszn namazn klar. nk bu ekilde namaz bekletmenin hibir faydas yoktur.

Yiyemeyecek kadar scak bir yemek nne getirilen kimsenin durumu da byledir. Byle bir kimse kerahet szkonusu olmakszn namazn klar. nk (namaz) bekletmenin bir faydas olmaz. Yine bir kimsenin yannda bakasna ait bir yemek hazrlanr, onun da can o yemei ekiyorsa ayn ekilde kerahet szkonusu olmakszn namazn klar. nk er'an byle bir yemei yiyemez. Eer kendisinin sahib olduu yemek hazrlanr fakat, bir zalim o yemei yemesine engel tekil ediyorsa, yine kerahet szkonusu olmakszn namazn klar. Zira namaz klmamasnn bir faydas yoktur, nk maddi olarak o yemei yemesi engellenmektedir.

12. NAMAZ HALNDE KK, BYK ABDESTN ZORLA TUTMAK. nk ie Radyallahu anha'dan rivyete gre Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Yemein hazr olmas halinde de kii kk byk abdestini tutmaya almas halinde de namaz olmaz."[314]

Bunda pek byk bir hikmet vardr. nk byle bir skkl gidermekle bedeni bir zarar nlendii gibi, namaz ile ilgili bir zarar da nlenmi olur. Kk ya da byk abdesti yahutta gaz tutmak salk bakmndan sindirim cihazlarn olumsuz etkiler. Ayrca kii bu halde iken kk ya da byk abdestini yahut gazn tutmakla megul olacandan huzurlu bir kalb ile, rahat bir gnl ile namaz klmasna imkn bulunmaz.

Bundan dolay insann namaza yce Allah'n huzurunda durmann azametine yakan bir ekilde hazrlanmas gerekir. Hatta yannda su yok, teyemmm yapmak zorunda kalacak olsa dahi bu byledir. nk teyemmm ile namaz klmak, icma ile mekrh deildir. Halbuki kk ve byk abdestini zorlayarak namaz klmas mekrhtur ve byle bir ekilde namaz nehyedilmitir.

Cemaati karacak olsa dahi ihtiyacn grmesi ve abdest almas gerekir. nk bu bir mazerettir. Hatta namaz esnasnda bile byle bir hal zuhur edecek olursa imamdan ayrlabilir.

Eer ihtiyacn karlamak ve abdest almak halinde vaktin kacandan korkarsa, bu halde namaz ya le ve akam gibi cem edilebilen bir vakit namazdr, o takdirde gider ihtiyacn grr ve namazlar cem ile klmay niyet eder. nk byle bir durumda cem etmek caizdir. Yahutta ikindi, yats veya sabah namaz olabilir. Bu halde de ilim ehlinin iki gr vardr:

1- Abdestini zorla tutmakta olsa dahi, vakti karmamak iin namaz klar.

2- Vakit kacak olsa dahi ihtiyacn giderir ve yle namaz klar. htiva ettii kolaylk zarar gidermesi, namazda kalb huzurunu salamas bakmndan bu grn doru olma ihtimali daha gzeldir.

13. UYKU BASTIRMASI HALNDE NAMAZ KILMAK. nk ie Radyallahu anha'dan rivyete gre Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Sizden herhangi bir kimsenin uyuklamas gelirse, uykusu gidinceye kadar yatversin. nk sizden bir kimse uyuklamakta iken namaz klacak olursa, muhtemeldir ki mafiret dilemek isterken bu sefer kendisine beddua eder."[315]

Hemmam b. Mnebbih'den yle dedii nakledilmitir: Bu Ebu Hureyre'nin bize Raslullah Muhammed Sallallahu aleyhi vesellem'den naklettii hadislerdir deyip, birtakm hadisler zikretti. Bunlardan birisi de udur: Ve Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem buyurdu ki: "Eer Kur'n diline dolanr da ne sylediini anlayamyor ise yatversin."[316]

14. MAM DIINDAK KMSELER N MESCDN MUAYYEN BR YERN ORADA NAMAZ KILMAK N TAHSS ETMEK. nk Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'den gelen rivyete gre o; kargann gagalamas(gibi sratli namaz klnmas)n, yrtc hayvann oturuu(gibi oturulmasn)nu ve kiinin namazda devenin yerini hazrlamas gibi bir yer edinip bellemesini yasaklamtr.[317]

15. FATHAYI NAMAZDA K YA DA DAHA FAZLA TEKRARLAMAK. nk bu Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'den nakledilmemitir. Zira bu bir hayr olsayd, elbetteki o bunu yapard. Bundan dolay (ayn rektte) tekrar -kard meru bir ii telafi etmek iin olmas hali dnda- bid'atlerden saylr. Telafi iin olursa sakncas yoktur. Mesela bir kimse unutarak aktan okumas gerekirken, gizlice okursa Fatiha'y tekrar okumasnda bir saknca yoktur. nk meru olan sesli okumay karm bulunmaktadr. Ayn ekilde kalbi gafil iken Fatiha'y okuyan kimse de kalbinin uyanmas iin tekrarlamas da byledir. nk bu er' bir maksad iin bir tekrardr.

16. NAMAZDA AZI RTMEK VE ELBSEY YERE SALMAK (SEDL). nk Ebu Hureyre Radyallahu anh'dan rivyete gre Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem namazda elbiseyi sarktmay (sedli)[318] ve kiinin azn rtmesini yasaklamtr.[319]

17. NAMAZ ESNASINDA ARKADA SAI TOPLAMAK VE ELBSENN KOLLARINI KIVIRMAK. nk bn Abbas Radyallahu anh'n rivyetine gre Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Ben yedi aza zerinde secde etmekle ve ne sa ne de elbiseyi toplamamakla emrolundum."[320]

18. KNN SALARINI BAINDA TOPUZ (AT KUYRUU) YAPMI BR HALDE YAHUTTA KOLLARI BALI OLARAK NAMAZ KILMASI. nk Abdullah b. Abbas'tan rivyetine gre o Abdullah b. el-Hris'i salar bann arkasnda toplanm olarak namaz klarken grm, kalkp salarn zmeye balam, Abdullah namazn bitirince bn Abbas'a ynelerek: Bamdan sana ne? diye sorunca bn Abbas u cevab vermi: Ben Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'i yle buyururken dinledim: "phesiz bunun misali tpk elleri bal iken namaz klan kimsenin haline benzer."[321]

19. OTURUTA ELE DAYANMAK. nk bn mer Radyallahu anh'dan yle dedii rivyet edilmitir: "Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem kiinin namazda iken eline dayanarak oturmasn nehyetti..."[322]

20. ALNI OKA SLMEK. nk Ebu Hureyre'nin rivyetine gre Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Kiinin namazn bitirmeden nce alnn oka silmesi bedbahtlktandr."[323]

21. SAA SOLA OKA MEYLETMEK. nk At yle demitir: Ben namazda az hareket etmeyi ve ayaklar zerinde mutedil bir ekilde durmay severim. Ancak buna g yetiremeyen yal bir kii olmas mstesn. Nafile namaz uzayabilir. Bu durumda kimi zaman bu tarafa, kimi zaman br tarafa dayanmak kanlmaz olur. bn mer ayaklarnn arasn fazla amaz, fakat biri de dierine yapmazd. kisi arasnda bir ekilde dururdu.

22. PLK, MEZBAHA, YOL AIZI, HAMAM, DEVE AILLARI VE KABRSTANLARDA NAMAZ KILMAK. nk bn mer Radyallahu anh'dan rivyete gre Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem yedi yerde namaz klnmasn yasaklamtr: "plkte, mezbahada, kabristanda, yol aznda, hamamda, develerin allarnda ve Beytullah'n dam zerinde."[324]

23. NAMAZDA ESNEMEK. nk Eb Said el-Hudr'den yle dedii rivyet edilmitir: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem buyurdu ki: "Namazda birinizin esnemesi gelirse, gc yettiince onu nlesin. nk eytan (azndan) ieri girer."[325] Esneme halinde elin aza konulmas mendubtur. nk Eb Said el-Hudr'den yle dedii rivyet edilmitir: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem buyurdu ki: "Sizden herhangi bir kimse esnedii takdirde eliyle azn kapatsn. nk eytan (azndan) ieri girer."[326]

nsanlarn altklar, esneme halinde eytandan Allah'a snmann ise asl yoktur.

24. NDEK SAFTA BOLUK VARKEN ARKA SAFTA NAMAZ KILMAK. nk Ebu Bekre Radyallahu anh; Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem rkda iken namaza yetiti de safa ulamadan nce rkya vard. Durumu Nebi Sallallahu aleyhi vesellem'e anlatnca, Peygamber: "Allah gayretini arttrsn, fakat bir daha yapma." diye buyurdu.[327]

25. NAMAZDA KIRAAT ESNASINDA KURANIN SRE VE YETLERNN SIRALAMASINA RVAYET ETMEMEK. Bu ie "tenks (altst etme)" denilir. nk ashab- kiram (Allah onlardan raz olsun) m'minlerin emiri Osman b. Affan dneminde hemen hemen icm denilebilecek ekilde imam mushaf tertib ettiler ve onu bu ekilde tertiplediler. Dolaysyla onlarn icmnn yahutta onlardan icm gibi olan bir halin dna kmamak gerekir. nk onlar bizim selefimiz ve bizim uyduumuz nderlerimizdir. Namaz ise bandan sonuna kadar bir tek ibadettir. Bundan dolay tertibe muhalefet mekrhtur.

26. ZERNE SECDE YAPMAK N ALNINA HAS BREY EDNMEK. nk bu fiil Rfiz'lerin davranna benzer. Onlar bu ii dine ballk kabul ediyorlar ve seramik gibi bir para zerinde (secde ederek) namaz klarlar, bunu Necef-i Eref dedikleri yerde imal ederler.

27. HTYA OLMADAN GZLE, KAI YA DA EL HAREKET ETTRMEKL YA DA BENZER BR EKLDE ARETTE BULUNMAK. Eer selam almak gibi bir ihtiya sebebiyle olursa, bunda kerhet olmaz.

 

NAMAZDA MBAH OLAN EYLER

 

1. Namaz klan kimsenin Fatiha ile birlikte iki ya da daha fazla sure okumas mbahtr. nk Huzeyfe Radyallahu anh yle demitir: Bir gece Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem ile birlikte namaz kldm. Bakara suresini okumaya balad. Ben yz yeti bitirince rkya varacak dedim, sonra devam etti. Ben Bakara sresini bir rektte bitirecek dedim, devam etti. Ben sureyi bitirince rk edecek derken, Nisa suresine balad, onu okudu. Sonra Al-i mran suresine balad, onu okudu..."[328]

2. Namaz klan kimsenin okuduu yetleri saymas mbahtr. Fatiha'y bilmeyip, onun yetleri saysnca Kur'n'dan okumak isteyen kimse gibi yahut tesbihleri saymak, yahut oka unutmak sebebiyle zellikle rektleri saymak gibi. nk bu bir ihtiyatr. Ancak sayarken telaffuz etmez ki, konumak dolaysyla namaz btl olmasn. Aksine bunlar parmaklar ya da kalbiyle sayar. Kalbin ameli dolaysyla namaz batl olmad gibi, zaruret bulunmadan ok olmadka yahut arka arkaya yaplmadka azalarn ameli ile de batl olmaz.

3. mama uyan kimsenin mkemmel halin karlmas ihtimali dolaysyla imama hatrlatmas da mbahtr. Mesela, imam Fatiha suresi ile birlikte bir zamm- sure okumay unutursa onu uyarmak. nk Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Ben ancak sizin gibi bir beerim, sizin unuttuunuz gibi ben de unuturum. O halde unutacak olursam bana hatrlatnz..."[329] Bu buyruuyla kendisine hatrlatlmasn emretmektedir. Kasten yaplmas halinde namazn batl olduu durumlarda imama hatrlatmak vacib dahi olabilir. Fazladan bir rekt klmak yahut manay deitirecek ekilde Fatiha'da lahn ile okumak buna rnektir.

4. Namaz esnasnda ihtiya dolaysyla elbise giymek mubahtr. Namaz klan kimsenin namaza baladktan sonra dn hissederken elbisenin de yaknnda duvarda asl durma hali gibi. Bu durumda bu elbiseyi alp, giyinebilir. Eer elbiseyi giymek namaznda onu daha bir huzura kavuturuyor ve rahatlatyorsa meru dahi olur.

Bazan elbiseyi giyinmek vcib de olabilir. Elbise bulamad iin plak namaz klan kimsenin namaza baladktan sonra ona bir elbise getirilmesi halinde o elbiseyi giymesi onun iin vacibtir. Cebrail, Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'e ayakkablarnda eza (necaset) bulunduunu haber verince, onlar karm ve namazna devam etmiti.

5. Namazda sar sarmak, bandaki tlbentin yan tarafn arkaya itmek yahut boyun etrafna sarp dierini sarktmak da mbahtr. nk bunlar ihtiyad haline gelmi giyeceklerdendir. Vil b. Hucr'un hadisi de bunu gstermektedir. O Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'i namaz klarken grd. Namaza balaynca ellerini kaldrp, tekbir getirdi -(hadisin ravilerinden) Hemmam kulaklarnn hizasna diye syledi- sonra elbisesine brnd, sonra sa elini sol elinin zerine koydu. Rkya varmak isteyince, ellerini elbisesinin iinden kartt, sonra ellerini kaldrd..."[330]

6. Namazda bir ylan ya da bir akreb ldrmek mbahtr. nk Ebu Hureyre Radyallahu anh'dan yle dedii rivyet edilmitir: "Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem namaz esnasnda iki siyah (yani) ylan ve akrebi ldrmeyi emretti."[331]

7. Namazda surelerin sonlarndan, ortalarndan, balarndan okumak mbahtr. nk yce Allah'n: "Artk Kur'n'dan (size) kolay geleni okuyun." (el-Mzzemmil, 73/20) buyruu geneldir. Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem de yle buyurmutur: "Namaz klmak zere kalktnda iyice abdest al, sonra kbleye ynel, tekbir getir ve Kur'n'dan ezbere bildiinden kolayna geleni oku..."[332]

Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem de nafile namazlarnda srelerin ortalarndan okumutur. Daha faziletli ve kmil olan ise insann herbir rektte tam bir sre okumasdr. nk asl olan budur.

8. Namazla alakal bir husus sebebiyle erkeklerin (subhanallah) diyerek tesbih getirmeleri, kadnlarn da el rpmalar mbahtr. Hata ettii zaman imam uyarmak gibi. eri girmek isteyene izin vermek ve buna benzer namaz ile ilgili olmayan bir husus iin de byledir. Bu durumda erkek: "Subhanallah" der. Bu da bir sebeb dolaysyla meru olan bir zikirdir. Sebebin ortadan kalkmasyla meruiyeti de kalkar. Eer bununla uyanmayacak olursa, uyanncaya kadar tekrarlar. Kadn da el rpar. Hkmde bir farkllk olduu dikkat ekicidir. nk kadnn erkeklerin nnde zellikle onlar namazda iken sesini karmamas gerekir. Ebu Hureyre Radyallahu anh'dan dedi ki: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurdu: "Tesbih (subhanallah) demek erkekler iin, el rpmak kadnlar iindir."[333]

nsann namazda syledii eylerle sesini ykselterek dikkat ekmek caiz olduu gibi, ksrr gibi yapmakla da dikkat ekmesi caizdir. Fakat en faziletlisi tesbih getirmektir. nk Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem onu emretmitir.

9. Kii namazda iken mescidde olmayp tkrmek ihtiyacn duyarsa, sol tarafna ya da ayann altna tkrmesi mbahtr. yet mescidde ise elbisesine (mendiline) tkrr, sonra onu birbirine srter. nk Ebu Hureyre Radyallahu anh'dan rivyet edildiine gre Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem mescidin kble tarafnda bir balgam grd. nsanlara ynelerek yle buyurdu: "Sizden herhangi bir kimseye ne oluyor ki Rabbine doru ynelmiken nnde balgam tkryor? Sizden herhangi bir kimse kendisine dnlerek yzne balgam kartlmasn kabul eder mi? Sizden herhangi bir kimse eer balgam karacak olursa, sol tarafna ayann altna karsn. Eer buna imkn olmazsa ylece tkrsn." (Ravilerden) el-Kasm bunu ylece anlatt: Elbisesine tkrd, sonra onu birbirine srtt."[334]

10. Namaz klan kimsenin nnde deve yknn arka tarafndaki para byklnde bir stre koymas mbahtr. nk Musa b. Talha babasndan yle dediini rivyet etmitir: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem buyurdu ki: "Sizden herhangi bir kimse nnde deve yknn arka tarafndaki para gibi bir ey dikerse namaz klversin ve onun arka tarafndan kim geerse aldrmasn."[335] bn mer Radyallahu anh'dan rivyete gre Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem harbeyi yere diker ve ona doru namaz klard.[336]

Grld kadaryla stre edinmenin hikmeti bir kimsenin strenin arkasndan gemesi halinde kiinin namazndaki eksiklii nlemesi, bilhassa strenin grnen bir maddi varl varsa, namaz klann bakn snrlandrmasdr. Stre, namaz klan kimsenin kalbinin huzur bulmasnda ve gzn saa sola bakmaktan nlemekte kiiye yardmc olur. Btn bunlardan nce stre edinmek Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'n emrine uymak, onun gsterdii hidayet yolunu izlemektir. Bu ise pek byk bir hayrdr.

yet stre edinmek iin bir cisim bulamayacak olursa yere bir izgi izer. nk Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem: "Kim (stre edinecek bir ey) bulamazsa (yere) bir izgi izsin."[337] diye buyurmutur.

Stre tek bana namaz klan iin ve cemaatle namaz klnmas halinde yalnzca imam iin szkonusudur. nk cemaate uyan kimsenin stresi imamn stresidir ya da imam cemaate stre tekil eder. nk bn Abbas Radyallahu anh yle demitir: Dii bir eek zerinde binmi geliyordum. O gnlerde ergenlik yana yaklamtm. Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem ise mslmanlara Mina'da nnde duvar bulunmayan bir yerde namaz kldryordu. Safn nnden geecek oldum, eekten indim ve onu otlamak zere serbest braktktan sonra safa girdim. Kimse benim bu yaptma tepki gstermedi.[338]

11. mamn da, tek bana namaz klann da tehdit yeti geldiinde Allah'a snmalar, rahmet yeti geldiinde onu Allah'tan dilemeleri mbahtr. nk Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'in gece namaz klarken, Kur'n okuyuunu anlatan Huzeyfe Radyallahu anh unlar sylemektedir: "...Ar ar okurdu. Tesbihin szkonusu olduu bir yet-i kerime okudu mu kendisi de tesbih getirirdi, bir dua yeti okudu mu dilekte bulunurdu. Allah'a snmay ihtiva eden bir yet-i kerime okudu mu o da Allah'a snrd."[339]

yet imama uyan kimsenin Allah'a snmas yahut dilekte bulunmas imam dinlememesi sonucunu verecek olursa, byle bir ey yapmamas gerekir. Eer imam dinlememe sonucunu vermiyorsa yapabilir. Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem imam Fatiha'y okurken ona uyann Kur'n okumasn yasaklamtr.

12. Bir zr sebebiyle namaz esnasnda namaz klann kendi elbisesi yahutta sar zerine secde etmesi mbahtr. nk Enes Radyallahu anh'dan yle dedii rivyet edilmitir: "Biz Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem ile birlikte namaz klardk, bizden herhangi bir kimse ar scaktan tr elbisesinin bir ucunu secde edecei yere koyard."[340]

13. Namazda haprma yada herhangi bir nimetin ortaya kmas halinde Allah'a hamdetmek mbahtr. nk Rifa b. Rfi'den yle dedii rivyet edilmitir: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'in arkasnda namaz kldm haprdm. Bunun zerine ben.

Allah'a pek ok, pek ho, mbarek klnm, bereketi arttrlm, Rabbimizin sevip raz olaca ekilde hamdolsun." dedim. Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem namaz klnca yle buyurdu: "Namazda konuan kimdi?" Kimse sesini karmad, sonra ikinci defa: "Namazda konuan kimdi?" diye buyurdu. Yine kimse ses karmad, sonra nc defa: "Namazda konuan kimdi?" diye sordu. Bu sefer Rifa b. Rafi b. Afra: Ben ey Allah'n Rasl dedi. Peygamber: "Nasl dedin" diye sorunca, Rifa dedi ki: Allah'a pek ok, pek ho, mbarek klnm, bereketi arttrlm, Rabbimizin sevip raz olaca ekilde hamdolsun, dedim. Bunun zerine Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurdu: "Nefsim elinde olana yemin ederim ki; otuz ksur melek hangileri bu szleri alp ykseltecek diye birbiriyle adeta yart."[341]

14. Namaz klan kimsenin iaret yoluyla selam almas mbahtr. nk Cbir Radyallahu anh'dan yle dedii rivyet edilmitir: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem bir i iin beni gnderdi. Sonra namaz klarken kendisine yetitim. Ona selam verdim, o da bana iaret etti. Namaz bitirince beni ard ve yle dedi: "Az nce ben namaz klarken sen bana selam verdin."[342]

aret parmakla ya da btn bir el ile yahut bala iaret etmekle olabilir, bunlarn hepsi snnette vrid olmu hususlardr.

15. Namaz klan kimsenin nnden geen kimseleri nlemek maksadyla streye yaklamak iin yrmesi mbahtr. nk Amr b. uayb babasndan yle dediini rivyet etmektedir. Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem ile Ezhir tepesinden aa indik. Namaz vakti geldi. -Bir duvara doru namaz kld, demek istiyor- Biz arkasnda durduk, o da oray kblesine ald. Bir karart nnden gemek istedi. Karn duvara yapncaya kadar onu geirmemek iin alt. Sonunda arkasndan geip gitti.[343]

Yine namaz klann nnden geen kimseyi itmesi de mbahtr. nk Ebu Said el-Hudr'den rivyete gre Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Sizden herhangi bir kimse namaz klmakta iken kimsenin nnden gemesine msde etmesin. Elinden geldii kadar onu bertaraf etsin. Eer illa gemek isterse onunla arpsn. nk o bir eytandr."[344]

16. Namaz klan kimsenin tahir iki ayakkab ile namaz klmas mbahtr. nk Ebu Seleme Said b. Zeyd'den yle dedii rivyet edilmitir: Ben Enes b. Malik'e: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem nalnlaryla namaz klyor muydu diye sordum, o: Evet dedi.[345]

17. Namazda eytana lanet okumak, ondan Allah'a snmak ve az miktarda amel mbahtr. nk Ebu'd-Derd Radyallahu anh'dan yle dedii rivyet edilmitir: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem namaza durdu. Onun, "senden Allah'a snrm" dediini duyduk, sonra yle buyurdu: "Seni Allah'n lanetiyle lanetliyorum." Bu szlerini defa tekrarlad. Bir ey alacakm gibi elini uzatt. Namaz bitirince: Ey Allah'n Rasl senin namazda bundan nce sylediini duymadmz bir ey sylediini duyduk. Ayrca elini ileri doru uzattn da grdk. Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurdu: "Allah'n dman blis ateten bir alevli para getirip onu yzme atmak istedi. Ben defa: senden Allah'a snrm dedim. Sonra: Seni Allah'n eksiksiz lanetiyle lanetliyorum dedim. Fakat geri ekilmedi. Bunu defa syledim, sonra da onu yakalamak istedim. Allah'a yemin ederim eer kardeimiz Sleyman'n duas olmam olsayd, sabah zincire vurulmu olarak edecekti, Medine ocuklar onunla oynayacakt."[346]

 

NAMAZ VAKTLER

 

an yce Allah namaz Kur'n- Kerim'de kullarna farz klmtr. Yce Allah: "nk namaz m'minler zerine vakitleri belli bir farzdr." (en-Nisa, 4/3) diye buyurmaktadr. Onun gvenilir peygamberi, gvenilir melek Cebrail (salt ve selam ona)'den renerek namazn nasl klnacan bize aklam, Muhammed Mustafa Sallallahu aleyhi vesellem de bize kendisine uymay emretmitir. Mlik b. el-Huveyris'in rivyet ettii hadiste yle buyurmaktadr: "Ve benim nasl namaz kldm grdyseniz, siz de ylece namaz klnz."[347]

Kullara farz klnan namazlar gece ve gndzde be vakittir. Ebu Muhayrz'den rivyete gre Muhdec diye arlan Kinane oullarndan bir adam am'da Ebu Muhammed diye anlan bir adam: Vitir vacibtir (farzdr) dediini dinlemi. Muhdec dedi ki: Ben de Ubade b. es-Smit'e gidip ona durumu haber verdim, Ubade yle dedi: Ebu Muhammed hata etmitir. Ben Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'i yle buyururken dinledim: "Be vakit namaz Allah kullar zerine farz yazmtr. Kim bunlar onlarn haklarn hafife al(mayp), onlardan herhangi bir eyi zayi etmeksizin (eksiksiz) yerine getirerek gelirse, onun Allah yannda kendisini cennete girdireceine dair bir ahdi olur. Kim de bunlar yerine getirmeyecek olursa, onun Allah yannda herhangi bir ahdi olmaz. Dilerse onu azablandrr, dilerse ona mafiret buyurur."[348]

Namazn vakitleri be tanedir. Kur'n- Kerim bunlara toplu bir ekilde iaret etmi, snnet de bunlarla ilgili gerekli tafsilt vermitir. Yce Allah yle buyurmaktadr: "Gnein (batya doru) kaymasndan, gecenin karanlna kadar namaz dosdoru kl. Sabah namazn da. nk sabah namaz tank olunan (bir namaz)dr." (el-sr, 17/78)

"Gnein kaymas" zevli demektir. "Gecenin karanlna kadar" gecenin yarsna kadar demektir. nk karanln tamam gece yarsnda ortaya kar. te gndzn ortasndan gecenin yarsna kadar olan bu vakitte bir namaz iin vakit olmayan bir an dahi yoktur. Buna dair geni aklamalar da snnet yapmtr.

le namaznn vakti zevalden itibaren hereyin glgesi kendisi kadar olana kadar devam eder.

kindi namaz bu vakitten balar, normal hallerde gnein sararmas vaktine kadar, zorunlu hallerde ise batna kadar devam eder.

Akam namaznn vakti gnein batndan afan (batdaki krmzln) kayboluuna kadar devam eder. afak denilen ey, gnein bat akabinde grlen krmzlktr.

Yats vakti ise afan kayboluundan balar, gece yarsna kadar devam eder.

Birbirine bitiik olan bu drt vakite Abdullah b. Amr b. el-s'n rivyet ettii ve Sahih-i Muslim'de sabit hadis delil tekil etmektedir. Buna gre Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "le namaznn vakti gnein zevalinden sonra (batya kayd vakit) balar, adamn glgesi kendi boyu kadar oluncaya dek -ikindi girinceye- kadar devam eder. kindinin vakti ise gne sararncaya kadar devam eder. Akamn vakti afak batmad srece devam eder. Yatsnn vakti ise gecenin orta yarsna kadar devam eder. Sabah namaznn vakti ise tan yerinin aarmasndan balayp, gne domadka devam eder. Gne doduu takdirde namaz klma! nk o bir eytann iki boynuzu arasnda doar."[349]

Beinci vakit ile ilgili olarak da yce Allah: "Sabah Kur'n'n (namazn) da" (el-sra, 17/78) diye buyurmakta ve bu buyruu kendisinden nceki buyruklardan ayrmaktadr. nk sabah namaznn vakti kendisinden nceki vakitlerden de, kendisinden sonraki vakitlerden de ayrdr. Zira gece yarsndan tan yeri aarncaya kadar farz namaz iin bir vakit yoktur. Tan yeri aardndan, gnein douuna kadar ise sabah namaznn vaktidir. Gnein douundan zevaline kadar olan zaman iin de farz namaz vakti yoktur. te bundan dolay Kur'n- Kerim sabah namazn tek bana szkonusu ederek: "Ve sabah Kur'n'n (namazn)" diye buyurmutur. Yce Allah'n sabah namazndan "Kur'n" diye szetmesi sabah namaznda okunan Kur'n'n nisbeten uzun tutulmasndan dolaydr.[350]

Bu be vakit namazda kii herhangi bir namaz vaktinden nce bir iftitah tekbiri sresi kadar dahi erken klacak olursa, namaz sahih olmaz. nk o namazna vaktinin giriinden nce balam olmaktadr. Eer namaz er' bir mazeret olmakszn vaktinden sonraya brakacak olursa, yine namaz sahih olmaz. Mesela bir adam kasten sabah namazn ancak gnein douundan sonra klsa ve bylece sabah namazn eda etmek istese bu namaz ondan kabul olunmaz ve onun iin namazn kazasn yapmas meru deildir. nk namaz kaza etmekten onun bir faydas yoktur.

Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem de yle buyurmutur: "Her kim bizim bu iimize uygun olmayan bir amel ileyecek olursa, o merduttur."[351] eyhu'l-slam bn Teymiye'nin -Allah'n rahmeti zerine olsun- tercihi budur. Buna gre insan kasten namaz vaktinden sonraya geciktirecek olursa, ondan kabul olunmaz. sterse bin defa o namaz klsn. Halbuki herhangi bir mazeret sebebiyle namaz vaktinden sonraya brakann durumu byle deildir.[352] nk Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Her kim bir namaz unutur yahut uykuda iken geirecek olursa, bunun keffareti onun hatrlad vakit klmasdr."[353]

le namaz snnet-i seniyye'den bilindii zere ikamet halinde drt rekt, yolculuk halinde iki rekttir. kindi de le namaz gibidir. Akam namaz ise yolculukta da, ikamet halinde de er rekttir. Yats namaz ise mukimken drt rekt, yolculukta iki rekttir. Sabah namaz ise ikamet halinde de, yolculuk halinde de iki rekttir.

Mslman bu namazlar Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'den sabit olmu er' ekle uygun olarak eda eder. Namazn nasl klnacan etrafl bir ekilde daha nceden anlatm bulunuyoruz.

 

Gndzn Olduka Uzad Yahut Gecenin oka Ksald Yahut Senenin Baz Gnlerinde Gece Yahut Gndzn Hi Grlmedii lkelerde Namaz Klmak

 

lim ehli gndzleri uzun, geceleri ksa olan yahut gndzleri ksa olup, geceleri uzun olan lkelerde vakit takdiri meselesinde farkl grlere sahiptirler. Ayn ekilde kuzey kutbunda gecenin alt ay devam ettii kutub blgelerinde de durum byledir. Gney kutbunda ise bu uzun sre gndz olmaktadr. Kimi ilim adam sre takdirinde bulunulaca grn kabul ederken, kimisi bu lkeleri kendilerine en yakn olan lke gibi deerlendirmek grndedir.

Birinci gr: Baz ilim ehli kimseler yle demilerdir:

Btn bunlarn tek bir hkm vardr. O da onlar iin namaz ve oru vakitlerinin takdir edileceidir. Fakat bunlar hangi lkeler gre takdirde bulunulaca hususunda iki ayr gre sahiptirler:

a. Gndzlerini gecelerini aylarn; vakitlerin birbirinden ayrdedildii ve herbirisinin gecesi ve gndznde Allah'n farz kld namazn klnabildii, orucun tutulabildii, kendilerine en yakn bulunan mutedil lke vakitleri hesabna gre takdir cihetine gideceklerdir.

b. Bazlarnn grne gre de bunlar vakitlerini teriin nazil olduu Mekke veya Medine ehirlerine gre takdir edeceklerdir. nk bylesi onlar iin daha kolaydr. zellikle onlar gece gndz namazlarnda Kabe'ye ynelmektedirler.

Muhammed Reid Rza Tefsiru'l-Menar'da unlar sylemektedir: "Takdirin hangi lkeye gre yaplaca hususunda ihtilaf etmilerdir. Terin gerekletii Mekke ve Medine mutedil lkelerine gre yaplacaktr, denildii gibi; onlara en yakn lkeye gre yaplacaktr da denilir. Her ikisi de caizdir. nk bu grler ictihadidir. Bu hususta bir nass yoktur."[354]

kinci gre gelince, kimi ilim adam da yle demitir:

Eer bu lkelerde gece ve gndz bulunuyor ise gndz ne kadar uzun, gece ne kadar ksa olursa ya da aksi olursa, bunlara namaz ve oru farzdr.

Benim grme gre tercihe deer olan udur: Hkm gece ve gndz bulunan lkeler ile gece ya da gndz bulunmayan lkeler arasnda farkldr. Gece ve gndz bulunan lkelerde yayanlar gndz ne kadar uzasa ya da ksalsa bile namaz klmakla, oru tutmakla ykmldrler. nk yce Allah hkm gece ve gndze bal olarak vermitir. Yce Allah yle buyurmaktadr: "Gndzn iki tarafnda, gecenin de birbirine yakn saatlerinde dosdoru namaz kl! nk iyilikler ktlkleri giderir. Bu iyi dnenler iin bir ttr." (Hud, 11/114)

Hibir ekilde gece ve gndz bulunmayan -kutub blgeleri gibi- lkelere gelince, bunlar vakitlerini kendilerine en yakn lkelere gre takdir ederler. Gnlk yaantlarnn baz halleri iin belli bir takdirlerinin bulunmas kanlmazdr. Dnyalarnda gereince amel ettikleri hususlarda, ibadetlerinde de gereince amel etmeleri gerekir. Bylesi de onlar iin daha kolaydr.[355]

Muhterem ilim adam faziletli eyh Abdu'l-Aziz b. Bza -Allah'n rahmeti zerine olsun-  aadaki sual sorulmutur: Baz lkelerde gece ya da gndz uzunca bir sre devam etmektedir. Bazan da olduka ksalmaktadr. Hatta be vakit namaz klmaya elverili olmamaktadr. Burada yaayan insanlar namazlarn nasl eda edeceklerdir?

Muhterem mft aadaki cevab vermitir:

Gecenin yahut gndzn olduka uzun olduu bu blgelerde yaayanlara den, eer lkelerinde yirmidrt saat zaman zarfnda zeval ya da gne batm szkonusu olmuyorsa be vakit namaz takdire gre klmalardr. Nitekim Sahih-i Muslim'de yer alan en-Nevvas b. Sem'ann rivyet ettii ve Peygamber efendimizden sahih olarak gelen hadiste Deccal'in bir sene kadar uzun olacak bir gn hakknda (bu kadar sre boyunca be vakit namaz klmann yeterli gelip gelmeyecei hususuna dair) soru sormalar zerine o: "Ona miktarna gre takdirde bulunulur." diye buyurmutur. te Deccal'in bir ay gibi olacak ikinci gnnn hkm de byledir, bir hafta gibi olacak gnnn hkm de byledir.

Gecenin ksalp, gndzn uzad yahutta aksinin grld yirmidrt saatlik srelerin hkm aka anlalmaktadr. Bu sre iinde dier gnler gibi namaz klarlar. Gece ya da gndz istedii kadar ksa olsun. nk delillerin genellii bunu gerektirmektedir.[356]

 

YOLCULUK HALNDE NAMAZ

 

Yolculuk halinde namaz ile ilgili slamn ter buyurduu hkmler, onun msamaha ve kolaylk gstermesinin bir sonucudur. Zorluk szkonusu oldu mu orada kolaylatrma da szkonusudur. Yce Allah yle buyurmaktadr: "Allah size kolaylk diler, glk istemez." (el-Bakara, 2/185); "Allah hibir kimseye gcnn yeteceinden bakasn yklemez." (el-Bakara, 2/286)

Yolculukta namaz ikamet halindeki namazdan farkldr. nk yolculukta namazn ksaltlmas, Ramazan aynda oru amann mbah olmas, mestler zerine mesh sresinin uzamas, sabah snneti dnda cuma ve nafilelerin dmesi ile bayram namazlar ve kurban kesme ykmllnn kalkmas gibi birtakm farkl hkmler vardr.

Yolculuk (sefer), ikamet olunan yerden ayrlmak demektir. Kiinin yolculuu ister kara, ister deniz, ister havada olsun drt rektli olan len, ikindi ve yats farzlarn kasretmesi gerekir. Sabah ve akam namaznn kasr icma ile caiz deildir. nk bunlar da kasredilecek olursa bu namazlardan gzetilen maksat ortadan kalkm olur. Sabah namaznn kasredilmesi azlndan tr onu tamamen ortadan kaldrabilir ve onu tek bir rekt haline drr. Akam namaznn kasr ise onu tek rektli namaz olmaktan kartr. stelik aslolan, nassa ittiba etmektir.

Drt rektli namazlarn iki rekte kasredilmesi sadece yolculuk halinde szkonusu olur ve bu mekked bir snnettir. Herhangi bir sebep olmadan tamam klmak mekrhtur. Hasta ve benzeri bir kimsenin ise namazlar cem etmesi mmkn olduu halde kasretmesi caiz deildir. Buna dair delil kitab, snnet ve icma ile sabittir.

Kitabtan delil yce Allah'n u buyruklardr: "Yeryznde sefere ktnz zaman, eer kfirlerin size bir fenalk yapmasndan korkarsanz, namaz ksaltmanzda zerinize bir vebal yoktur." (en-Nisa, 4/101) nsan kald yerden dar kmadka yeryznde yolculuk yapan bir kii olmaz. Vebalin szkonusu olmamas, sadece gnahn szkonusu olmamas anlamna gelmez. Aksine engelin de szkonusu olmad manasnadr. Namaz ksaltmanza bir engel yoktur, demektir.

yet-i Kerime grld zere kfirlerin fitnesinden (fenalk yapmasndan) korkulmas hali ile kaytldr. Yani onlarn namaznz tamamlamanz engelleyeceklerinden korkmanzla ilgilidir. Fakat bu kayt, Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'in bize Rabbinden haber verdii zere snnet ile kaldrlmtr. Ya'l b. meyye'den yle dedii rivyet edilmitir: Ben mer b. el-Hattab'a: "Yeryznde sefere ktnz zaman eer kfirlerin size bir fenalk yapmasndan korkarsanz, namaz ksaltmanzda zerinize bir vebal yoktur." (en-Nis, 4/101) buyruu ile ilgili olarak insanlar artk iman etmi (ve gvenlie kavumu) bulunuyorlar, dedim. Bana u cevab verdi: Senin hayret ettiin eye ben de hayret ettim, bunun zerine Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'e buna dair soru sordum, yle buyurdu: "Bu Allah'n size verdii bir sadakadr. O'nun sadakasn kabul ediniz."[357]

Bylelikle gvenlik halinde namaz ksaltarak klmak (kasr) Allah'n bize bir tasaddukudur.

Snnete gelince[358] Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'in ister hacca gitmek, ister umre yapmak, isterse de gaza yapmak zere btn seferlerinde namazlarn kasr ile kldna dair haberler tevatr derecesindedir. bn mer dedi ki: Ben Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem ile birlikte yolculuklarda bulundum. Yce Allah vefat ettirinceye kadar iki raketten fazla klmad. Ebu Bekir ile de yolculuklarda bulundum, o da Allah vefat ettirinceye kadar iki rektten fazlasn klmad. mer ile de birlikte oldum, o da Allah vefat ettirinceye kadar iki rektten fazla klmad. Daha sonra Osman ile birlikte yolculuklarda bulundum. O da Allah vefat ettirinceye kadar iki rektten fazla klmad. Yce Allah da: "Andolsun ki sizin iin... Raslullahda gzel bir rnek vardr." (el-Ahzab, 33/21) diye buyurmaktadr.[359]

Abdullah b. Mesud dedi ki: "Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem ile birlikte Min'da (farz) iki rekt olarak kldm. Ebu Bekir es-Sddk ile birlikte Min'da iki rekt kldm, mer ile birlikte Min'da iki rekt kldm. Drt rekt klmak yerine, keke kabul olunan iki rekt nasib olsa."[360]

Enes b. Malik dedi ki: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem ile birlikte Mekke'ye gitmek zere Medine'den ktk. O dnnceye kadar (drt rektli namazlar) ikier rekt, ikier rekt olarak kldm. (Enes b. Malik'ten rivyette bulunan dedi ki:) Ben Mekke'de ka gn kald? diye sordum, o: On gn, dedi.[361]

cma gelince, bn Kudame yle demektedir: lim ehli hac, umre ya da cihad gibi namazn ksaltlabilecei bir mesafeye yolculuk yapan kimsenin drt rektlik namaz ksaltarak iki rekt olarak klabileceini icm ile kabul etmilerdir.[362]

 

Namaz Ksaltmann artlar

 

1. Yolculuk mesafesinin namaz ksaltmay mbah klacak kadar olmas.[363] Hikmeti sonsuz eriat koyucu namaz ksaltp, oru amann mbah olmasn herhangi bir snr szkonusu olmakszn mutlak olarak yolculua balamtr. u kadar var ki, yolculukta zorluk ekme ihtimali bulunduundan zorluk da ounlukla ancak uzun yolculuk halinde szkonusu olduundan fukah -Allah'n rahmeti zerlerine olsun- namaz ksaltmay ve oru amay mbah klan sefer uzakln snrlandrmakta farkl grlere sahib olmulardr.

Onlardan kimisi namaz ksaltp, oru amann caiz olaca uzakln tam iki gn ve daha fazla yolculuk mesafesi olduu kanaatindedir ki; bu da yaklak seksen kilometreye denk der.

Kimisi namaz ksaltmay ve oru amay mbah klan uzakln gnlk mesafe olduu grndedir.

Bazlarnn grne gre namaz ksaltmay ve oru amay mbah klan uzaklk sadece bir gnlk mesafedir.

Kimisinin grne gre de namaz ksaltmay ve oru amay mbah klan yolculuk mesafesinin snr yoktur. Aksine rfen yolculuk diye adlandrlabilecek herbir yolculukta oru amak caizdir.

Tercihe deer olan gr ise birincisidir. nk iki gnlk mesafe bir hazrl gerektirir ve byle bir yolculukta aka grlebilecek bir zorluk vardr. te ashab- kiram ve tabiinden bir topluluk bu gr kabul etmitir. mezhebin imam Malik, afi ve Ahmed (Allah'n rahmeti zerlerine olsun)'in gr de budur.

eyhu'l-slam bn Teymiye -Allah'n rahmeti zerine olsun- unlar sylemektedir: "...Namazn ksaltlp, oru alabilecek yolculuk miktarna gelince, Malik, afi ve Ahmed'in grne gre bu iki gnlk mesafedir. Bununla deve ve piyade yryn kastederler ki bu da onalt fersahtr.[364] Mekke ile Usfan ve Mekke ile Cidde aras gibidir. Ebu Hanife der ki; bu gnlk mesafedir. Selef ve haleften bir kesim de yle demitir: Hatta iki gnden daha az bir mesafe iin de namazn ksaltr ve orucunu aar. Bu da kuvvetli bir grtr..."[365]

bn Kudame dedi ki: Eer yolculuun miktar hususunda pheye derse namaz ksaltmas mbah olmaz. nk aslolan tamamlamaktr. Bu asl, phe ile ortadan kalkmaz. Muteber olan da niyettir. Seferin hakikati deildir. yet uzunca bir yolculuk niyet edip de namazn ksaltr, sonra yerinde kalmay ya da dnmeyi uygun grrse, kld namaz sahih olur. yet kaan bir kleyi yakalamak yahutta yamur yaan bir yeri bulmak maksadyla kacak olup da ne zaman bulursa geri dner yahut ikamet eder niyetinde ise; isterse bir aylk sre yolculuk yapsn namazn ksaltmaz.

Belli bir yere gtrlmek maksadyla zorla alnp gtrlen esir gibi kimseler, namazlarn ksaltabilirler. nk bunlar namaz ksaltma mesafesi kadar yolculuk yapmay kasteden kimselere tabidirler. Onlarn ehirlerine ulat m o vakit namazn tamam klar. yet ehrin biri uzun, biri ksa iki yolu var ve kasretmek iin uzak yolu takip ederse bu hakkn kullanabilir. nk bylesi, benzerinde namazn ksaltld bir yolculuktur, onun iin de namaz ksaltmak caiz olur. Tpk baka izleyecek yolu olmayan kimse durumundadr.[366]

2. Yolculuun mbah olmas gerekir. nk yolculuklar be ksma ayrlrlar:

a- Haram yolculuklar. Kfr lkesine, plaklk, uyuturucu ve gnah peine taklmak kastyla yolculuk yapmak gibi haram bir i iin sefere kmak. Yol kesicilerin, hrszlarn ve onlarn hkmnde olup, yeryznde fesad yayp m'minlere eziyet verenlerin yolculuklar gibi, mahremsiz kadnn yolculua kmas da bu trdendir.

b- Mekrh yolculuk. Tek bana yola kmak buna rnektir.

c- Mbah yolculuk. Kr gezintisi yapmak kastyla yola kmak.

d- Vacib yolculuk. Hac, umre ya da cihad farizas iin yolculuk yapmak gibi.

e- Mstehab yolculuk. kinci defa haccetmek iin yaplan yolculuk gibi.

Haram ve mekrh olmayan yolculua da mbah yolculuk denilir.

bn Kudame dedi ki: Kaan kle gibi masiyet olan, yol kesmek yahut arab ticareti gibi bir maksatla yolculuk yapanlar, namazlarn ksaltmazlar. Bunlara yolculuk ruhsatlarndan hibir ruhsat yoktur. nk ruhsatlarn masiyetler ile alakal klnmalar caiz deildir. Zira bu durumda masiyetlerin ilenmesine bir yardm ve onlara bir propaganda olur. eriatte de byle bir ey gelmez.[367]

Masiyet iin yolculua kan kimsenin yolculuk ruhsatlarndan faydalanmas engellenir. Namazn ksaltmas, gn sreyle mestlerine mesh etmesi, ramazan aynda oru amas men olunur. Eer haram yolculuu -yolculuundan tevbe ve istifar ederek dnmesi halinde olduu gibi- mbah yolculua dnecek olursa, artlarna uymak suretiyle namazn kasretmesi caiz olur.

3. Yolculua balamas ve kasabasnn mamur yerlerinden ayrlmas. nk yce Allah yle buyurmaktadr: "Yeryznde sefere ktnz zaman... namaz ksaltmanzda zerinize bir vebal yoktur." (en-Nisa, 4/101) nk byle bir kimse yolculua balamakszn yeryznde yolculua km saylmaz. Kendi ehrinde kalmaya devam ettii srece kasretmesi caiz deildir. sterse yolculuk yapmay kesin kararlatrm yahut ykn yklemi ya da evler arasnda binei zerinde gitmekte olsun, farketmez.

bn Kudame dedi ki: Yolculuk yapmaya niyet eden kimsenin kasabasnn evlerinden ayrlp onlar geride brakmad srece namazn ksaltma imkn yoktur. Malik, afi, Evza, shak ve Ebu Sevr byle dedikleri gibi; bu gr tabiinden bir topluluktan da nakledilmitir.[368]

bnu'l-Mnzir dedi ki: Kendisinden ilim bellediimiz herkes icma ile unu ifade etmitir. Yolculua kmak isteyen bir kimse ancak yolculua kaca kasabann evlerinin dna kt vakit namazn kasredebilir.[369]

Enes Radyallahu anh'dan yle dedii rivyet edilmitir: "Ben Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem ile birlikte len namazn Medine'de drt rekt, Zu'l-Huleyfe'de iki rekt olarak kldm."[370]

Seleften bazlarnn grne gre yolculuk yapmaya niyet eden bir kimse, evinde dahi olsa kasretmeye balayabilir.

Ancak sahih olan gr udur: Kasretmek sadece yolculuk iin meru klnmtr. Dolaysyla bir kimse yolculua balayp, ehir ya da kyde ikamet ettii yeri brakp, ayrld m kasretmesi de caizdir.

4. Namaza balamak niyeti ile birlikte kasretmeyi niyet etmelidir. nk mutlak olarak niyet edecek olursa, bu niyeti asl olan iin muteberdir ki; o da namaz tamam klmaktr. Eer tamam klmay da niyet ederse, bu niyetin gereini yerine getirmelidir.

5. Klaca namazn mukimken klnmas farz olan bir namaz olmamas gerekir. yet mukimken bir namaz terkedip de yolculukta onu kaza edecek olursa, onu kasr ile klmas caiz deildir. nk o namaz drt rekt olarak klmas artk teayyn etmi (kesinlik kazanm)dr. Onu eksiltmesi caiz deildir. Tpk drt rekt klmay niyet etmi gibidir. Ayrca kaza edaya gre nazar- itibara alnr, eda da byle bir durumda drt rekttir.[371]

6. Mukim bir imama uymamaldr. Eer mukim bir imama uyarsa, namazn tamamlamas gerekir. Namazn tmnde ya da bir blmnde o imama uymas farketmez. Musa b. Seleme'den yle dedii rivyet edilmitir: Mekke'de bn Abbas ile birlikteydik, ben: Sizinle birlikte klnca drt rekt klyoruz, kendi eyamzn olduu yere geri dnnce iki rekt klyoruz (olur mu?) dedim. O, ite Ebu'l-Kasm'n Sallallahu aleyhi vesellem snneti budur, dedi.[372]

te bu durum Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'in snneti ile alakaldr. Ksaltlan namaz asl itibariyle drt rektlidir. Dolaysyla onu (ksa olarak) drt rektli klann arkasnda ksaltarak klamaz.[373]

lim ehlinin byk ounluu kasrn sresi ierisinde yaplmas artn komulardr. Bu da gittii yerde ikamet etmeyi kararlatran bir kimse iin drt gn veya daha az bir sredir.

 

Kasr (Yolculukta Namaz Ksaltmak) le lgili Baz Meseleler

 

1. Bir kimse namaza mukim olduu beldede baladktan sonra yolculua balayacak olursa, namazn tamamlamas vacibtir. nk o namaz tamam klmas gereken bir halde namaza balamtr. rnei udur: Bir adam bir ehri boydan boya geer, bir nehirde demirlemi bulunan bir gemide bulunuyorken namaza balayarak tekbir alr, bu srada gemi harekete geer ve bulunduu ehirden o henz namazda iken ayrlr. Byle bir kimse ikamet ettii yerde namaza baladktan sonra yolculuk baladndan tr namazn tamamlamas gerekir.

2. Yolcu olan bir kimse ehrine girmeden nce namaza baladktan sonra namazda iken ehre girerse, namazn tamamlamas gerekir. Buna da yle bir rnek verilebilir: Bir adam bir gemide iken ehrine girmeden nce namaza balar, sonra namaz klmakta iken ehre girerse namazn tamamlamas gerekir.

Bu iki meselenin herbirisinde (birincisinde de, ikincisinde de) iki sebep birarada bulunmaktadr. Sebeplerin birisi namaz ksa klmay mbah klarken, ikincisi engel tekil etmektedir. Bundan dolay engel taraf ar basmtr. Zira fukahnn kabul ettii ilkeye gre; mbah klan bir sebep ile yasak klan bir sebeb bir araya gelecek olursa, hkm yasak klan sebepe gre verilir. nk Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Sen, seni pheye dreni brakarak, seni pheye drmeyene ynel."[374] Yine Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "... Her kim phelerden saknrsa o dini, eref ve haysiyeti lehine ktlklerden uzak kalm olur..."[375]

bn Kudame bu iki meseleyle ilgili olarak unlar sylemektedir: nk bu, sefer ve ikamet halinde farkllk arzeden bir ibadettir. Bu ibadetin iki tarafndan birisi ikamet halindedir. Bundan dolay -mesh meselesinde olduu gibi- ikamet halinin hkm daha galib grlmtr.[376]

3. Mukimken klmay unuttuu bir namaz yolcu iken hatrlayan bir kimse (namazn tam klar); nk byle bir namaz tam klmakla ykml olmutur. Dolaysyla bunu tam olarak kaza etmelidir. Ebu Katade'den yle dedii rivyet edilmitir: Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'e uykuda kalp, namaza uyanmamak haline dair soru sordular da yle buyurdu: "...Sizden herhangi bir kimse bir namaz unutur yahut uykuda olup uyanamazsa onu hatrlad vakit klversin."[377] Yani namaz hatrlad vakit olduu gibi klsn.

4. Yolculukta klmay unuttuu bir namaz ikamet halinde hatrlayan bir kimseyle ilgili olarak Nevev unlar sylemektedir: Yolculuk halinde klamad bir namaz bulunan kimse hakknda iki gr vardr. (afi) kadim grnde unlar sylemektedir: Bu kimse namazn ksa klabilir. nk bu yolda klnmas gereken bir namazdr. Dolaysyla kazas (rekt) say(s) itibariyle edas gibidir. Tpk mukim iken kard namaz yolculukta klmak istemesi halinde olduu gibi. Cedid (yeni) grnde de yle demitir: Byle bir kimsenin namazn kasr ile klmas caiz deildir. Daha sahih olan da budur. nk bu bir zre bal olarak ngrlen bir hafifletmedir. Hasta namaznda (ayakta duramayann) oturmas gibi.

yet namazn yolcu iken geirmi de yolculukta kaza etmeye kalkrsa, bu hususta iki gr vardr: Birincisine gre namazn ksaltarak klamaz, nk bu drtken iki rekte indirilmi bir namazdr. O halde cuma namaz gibi vakit de bu namazn artlar arasndadr.

kincisi namazn ksaltabilir, grdr. Daha sahih olan budur. nk bu bir zre bal olarak szkonusu olan bir hafifletmedir. zr de devam etmektedir. O halde hafifletme hkm de kalcln srdrr. Hasta namaznda oturmak gibi.[378]

yet mukimken klmas gereken bir namaz yine mukimken karm ve bunu hatrlarsa, onu tam olarak klar.

5. Yolcu mukim olan bir kimseye uyacak olursa namazn tamam klmaldr. nk Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem in "... Yetiebildiiniz kadarn klnz, yetiemediinizi tamamlaynz."[379] buyruunun umumi oluu bunu gerektirmektedir. yet le namaznn bir rektine yetiirse, kendisi rekt klar. Eer son teehhde yetiirse drt rekt klar. Eer yolcu bir kimse cuma namazndan bir rektten daha az bir blm yetiecek olursa mukim olan bir kimseye uyduundan tr onu drt rekte tamamlamas gerekir.[380] Bir tek rekt yetiirse, cuma namaz olarak tamamlar.

6. Yolcu bir kimse mukim olduunu zannettii yahutta misafir mi, mukim mi olduunda phe ettii birisine uyacak olursa, imam kasr ile klsa dahi niyete itibar edilerek namazn tamamlamas gerekir. nk kasrn artlarndan birisi de tereddt szkonusu olmakszn kat'i bir ekilde kasra niyet etmektir.

Eer niyetini: Benim imamm tamamlarsa tamamlarm, kasrederse ben de kasrederim diye imamna bal olarak yaparsa, imamna uyabilir. Eer imam kasr ile klarsa onun iin de kasretmek farz olur. yet tamamlarsa onun da tamamlamas farz olur. Bu pheye girmez. Aksine bu bir fiilin bal olduu sebeplerine taliki (ona bal klnmas) kabilindendir.

yet hava alannda yolculuk eyalarn tayan bir kimse olmas gibi, yolcu olduuna delil tekil edecek belirtiler bulunduundan tr arlkl olarak yolcu olduunu zannederse, kasr ile klmay niyet edebilir. Fakat imamna uymakla grevlidir. Eer imam kasr ile klarsa ona uyar, tamamlarsa yine ona uyar.

7. bn Kudame yolcudan bahsederken unlar sylemektedir: yet namazn tamamlamay niyet eder yahut mukim olan bir kimseye uyup namaz fasid olur ve kendisi bu namaz iade etmek isterse yine namazn tamamlamas gerekir. nk mukim olan bir kimsenin arkasnda namaza durmak ve tamamlamak niyeti olduundan tr namaz tam olarak klmas vacib olur. afi'nin gr budur. es-Sevri ile Ebu Hanife yle demilerdir: mamn namaz fasid olursa misafir normal kendi haline dner.[381]

Tercih edilen gr de misafirin eski haline dneceidir. Tek bana yahutta kasr ile klan bir cemaat ile birlikte namaz klacak olursa namazn kasredebilir. nk onun balad namaz asl itibariyle tamam deildir. Bir imama tabi olarak tamamlamas meru klnm bir namazdr. Bu namaz fasid olduktan sonra tabi olu ta ortadan kalkm olur, geriye sadece namaz kasr ile klma ykmll kalr.

Ayn ekilde yolcu bir kimse ikamet halinde olan birisine ve namaza baladktan sonra uyacak olursa, kendisinin abdestsiz olduunu hatrlarsa gider abdest alr. Geri dndnde insanlarn namazlarn bitirdiklerini grecek olursa, namazn tamamlama ykmll yoktur. nk klmak iin balad namaz esasen akdolmu deildir.

8. Yolcu bir kimse yolculuunda iken namazn vakti girmekle birlikte daha sonra (vakit kmadan) ehrine girerse, namazn fiilen klnmas gereken halini nazar- itibara alarak namazn tam klar. yet kendisi ehrinde bulunuyorken namaz vakti girer, sonra yolculua karsa bu sefer de namazn kasr ile klar.

bn Kudame der ki: bnu'l-Mnzir dedi ki: Kendisinden ilim bellediimiz her bir ilim adam byle bir kimsenin namazn kasr ile klabileceini icma ile kabul etmilerdir. Malik, Evzai, afi ve Re'y ashabnn gr budur. nk bu kii namazn vakti kmadan nce yolculua kmtr, namaz vacib olmadan yolculua km bir kimseye ok benzer.

9. Misafir kasr da, tamam klmay da niyet etmeksizin drt rektli bir namaz klmaya balayacak olursa, bn Kudame der ki: "Bizim lehimize delil, asln tamam klnmasdr. Niyet mutlak klnd takdirde buna gre deerlendirilir.[382]

Dier taraftan asln kasr olmas dolaysyla kasr ile klaca grndedir. Ancak daha ihtiyatl olan tamam klmaktr. Niyet edecek olursa, niyetine gre amel eder. Kasr niyet ederse kasr ile, tamamlamay niyet ederse tamamlayarak namazn klar.

10. Misafir bir kimse namaza baladktan sonra kasra niyet edip, etmediini bilemeyip niyetinde pheye derse bn Kudame der ki: Eer kasr niyetinde phe ederse tamamlamas gerekir.

Dier taraftan kasredecei ve tamamlamakla ykml olmad grnde olanlar da vardr. nk yolcu namaznda aslolan, kasrdr. Ayrca bir eyin varlk ya da yokluunda phe eden kimse hakknda aslolan byle bir eyin olmamasdr. Bu durumda bu kii niyeti olmayan bir kimseye benzer, bununla birlikte daha ihtiyatl olan, namazn tamam klmasdr.

11. Yolcu bir kimse drt gnden fazla ikamet etmeyi niyet edecek olursa, namazn tamamlamas gerekir. Buna delil Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'in uygulamasdr. O Mekke'ye Veda haccnda zulhiccenin pazara tesadf eden drdnc gn geldiinde pazar, pazartesi, sal ve aramba gnleri Mekke'de ikamet edip, perembe gn Medine'ye knca Mekke'de kald drt gn sresince namazn kasr ile klmtr.

lim ehli bu mesele hakknda olduka geni apta ihtilf etmilerdir. Sahih olan udur: Eer drt gnden fazla ikamet etmeye niyet edecek olursa, dier mukimler gibi namazn tamamlamas ve oru tutmas gerekir. nk onun hakknda yolculuk hkmleri sona ermi olur. Onun bu ikametinin renim, ticaret yahutta bunlarn dnda mbah baka herhangi bir i iin olmas arasnda fark yoktur.

yet drt gn ve daha az sre kalmay niyet eder ya da ne zaman biteceini bilemedii bir ihtiyacn grmek zere ikamet ederse, hakknda yolculuk hkmleri sona ermediinden tr namazlarn kasr ile klabilir.[383]

12. Bir gemide yolculuk yapan ve gemi dnda evi bulunmayan bir denizcinin eer gemide aile halk, tandr ve dier ihtiyalar bulunuyorsa bu kimsenin ruhsatlardan yararlanmas mbah deildir. el-Esrem dedi ki: Ben Ebu Abdullah'a denizci kimseye, namazn gemide kasr edip ramazan orucunu aabilir mi, diye soru sorulmas zerine u cevab verdiini grdm: Eer gemi onun evi ise bu kimse namazn tam klar ve oru tutar. Ona: Gemi nasl olur, evi olur diye sorulunca yle der: Gemiden baka bir evi olmaz, ailesi onunla beraber gemide bulunur ve orada ikamet ediyorsa (gemi onun evi demektir). Ata'nn gr budur. afi de yle demitir: Nasslarn genellii dolaysyla namazn kasr ile klar. Ramazan orucunu aabilir. Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'in Abdullah b. e-ihhir'e yle dediini biliyoruz: "Allah'n yolcu zerinden neleri kaldrdn biliyor musun?" Ben: Allah yolcudan neleri kaldrd? diye sordum, O: "Orucu ve namazn yarsn" diye buyurdu.[384] Dier taraftan kiinin aile halknn kendisi ile birlikte bulunmas bu ruhsatlardan istifade etmesine engel deildir. Tpk deve kervancsnn durumunda olduu gibi.[385]

Sahih olan udur: Denizcinin yannda aile halk vardr. O ayrld ehirde de, gidecei ehirde de ikameti niyet etmemektedir. te byle bir kimsenin namazn tamamlamas gerekir. nk onun ehri gemisidir. yet herhangi bir beldede ikamet etmek niyeti olursa bu durumda az nce mesafe ve zaman ile ilgili kaydettiimiz kaytlara uygun olarak yolcu saylacandan, namazn kasr ile klar.

Ebu Davud dedi ki: Ben Ahmed'i mr boyunca yolculukta olan kervanc hakknda unlar sylerken dinledim: Byle bir kimsenin bir yere varp, bir gn dahi olsa ikamet etmesi kanlmaz bir eydir. Ona iki, ve drt gn yolculuk hazrlklar iin ikamet eder, denildi, o: Byle bir kimse namazn kasr ile klar dedi.

Kad Ebu'l-Hattab'n naklettiine gre byle bir kimse tpk denizci gibi namazn kasr ile klamaz. Ancak bu sahih deildir. nk byle bir kimse kendisine efkat duyulmas gereken bir yolcudur. O bakmdan bakas gibi namaz kasretme hakkna sahiptir. Bunu denizciye kyas etmek sahih olamaz. nk denizci yolcu iken de, mukim saylrken de kendi evindedir. Kendisi iin gerekli ihtiyalar, tandr ve aile halk onunla beraberdir. Bu zellik ise denizciden bakasnda bulunmamaktadr. Eer kervanc aile halkyla birlikte yolculua kacak olursa, bu onun iin daha ar olur ve ruhsatlardan istifade etmek hakkn daha ok elde eder.[386]

Posta adamna oka benzeyen, bir ehirden brne haberleri gtren ve bylelikle hzlca yol alan kimseye "el-feyc" denilmektedir ki, bu kii de kasr hkm itibariyle tpk kervanc gibidir.

13. Bir baka ehire yolculuk yapp, o ehrin birisi kasr mesafesine ulaan uzak, dieri ise kasr snrna ulamayan yakn olmak zere iki yolu bulunuyorsa bu yollarn uzan izlerse, namazn kasr ile klabilir. nk byle bir kimse hakknda, kasr yaplabilen bir mesafeye yolculuk yapt sylenebilir.

Ramazan aynda oru amaya yol bulmak iin, kasten daha uzak yolu izlerse, oru amas haram olur, bu durumda oru tutmas ona vacibtir (farzdr).

14. Yolculuk yapmas engellenen ve ikameti niyet etmeyen bir yolcu -devlet yetkilisinin hakl ya da zulmen alkoyduu yahutta dman, hastalk veya korku sebebiyle alkonulan kimsenin halinde olduu gibi- eer alkonulmas drt gn ve daha az bir sre ise namazlarn kasr eder. yet drt gnden fazla uzun olursa, ne kadar sre alkonulacan bilmeyen dnda namazlarn kasr ile klmaz. Eer bilmiyorsa durum ne olursa olsun kasr ile klar.

15. Yolcu drt gnden fazla ikamet etme kararn vermezse, namazn kasr edebilir. bn Kudame der ki: Eer: Filan ile karlarsam ikamet ederim, deilse ikamet etmem, diyecek olursa, yolculuunun hkm batl olmaz. nk o henz ikamet etme kararn vermemitir.[387]

Yine bir ihtiyacn grmek zere kalan fakat mutlak olarak ikamet etmeyi niyet etmeyen bir kimse ne kadar kalrsa kalsn namazn kasr ile klar. nk byle bir kimse bir yeri vatan edinmi olarak deerlendirilmez. kamet zaman ve i ile kaytlanr. Eer drt gnden fazla ikamet etmeye niyet eder ise namazlarn tamam klar. Daha ksa sre kalmaya niyet eder ve oradaki kaln herhangi bir ie bal klarsa, bu sre uzayacak olsa dahi, namazn daima kasr ile klar. Tedavi olmak zere gidip de bunun ne zaman sona ereceini bilmeyen kimsenin hali gibi.

16. yet yolculuk mbah olmakla birlikte, niyetini deitirerek masiyet iin yolculuunu srdrrse ruhsatn sebebi ortadan kalktndan yolculuk sebebiyle yararlanabilecei ruhsatlar da sona erer. Eer bir masiyet niyeti ile yolculuk yapp da sonradan mbaha doru niyetini deitirirse, bu sefer yolculuu mbah olur ve mbah seferde mbah olan eyler onun iin de mbah olur. Yolculuk sresi ise, niyetini deitirdii noktadan itibaren muteberdir. Eer yolculuu mbah iken bu yolculuunda masiyet ilemeyi niyet ederse, sonra mbah niyete geri dnerse kasr mesafesi mbah niyete dnnden itibaren muteberdir. nk onun yolculuunun hkm masiyet niyetiyle ortadan kalkm olur. Bu haliyle ikamet etmeyi niyet eden kimseye benzer. Daha sonra tekrar yolculuu (mbah) niyete geri dnm olur. yet yolculuk mbah olmakla birlikte bu yolculukta Allah'a asi olunuyor ise, bu hal onun ruhsatlardan yararlanmasna engel deildir. nk asl sebep mbah olan yolculuktur. Bu da batan mevcut olduundan tr byle bir mbah seferin hkm de sabit olur. Masiyetin varl buna engel tekil etmez. Nitekim ikamet halinde iken masiyette bulunmas bu hususlarda gerekli ruhsatlardan yararlanmasna da engel olmaz.[388]

17. Misafir ksa bir mesafeye yolculuk yapmak zere niyetini deitirecek olursa, namazn tamamlamas gerekir. Onun arkasnda namaza duranlarn da ona uymalar gerekir.

18. Kasr ile klmann haram olduuna inand halde, namazn kasr ile klan bir kimsenin namaz fsiddir. nk byle bir kimse haram olduuna inand bir ii yapmaktadr.[389]

Namaz kasretmek bir ruhsattr. z itibariyle, slmn msamahkarla ve mslmanlarn iinde bulunduklar hallere ve artlara riayet ettiine delildir. Gerekten yolcunun kar karya kald yorgunluklar olduka fazladr, geirdii meakkatler pek oktur.

Fakat farz olan ibadeti kesintiye de uratmamas gerekir. Elinden geldii kadaryla snnetleri, vacibleri de ilemeye almaldr. Ta ki m'min nerede konaklar ve nereden gerse Rabbi ile olan ilikisini srdrmeye devam etsin, hayat itaatle dolu olarak yaasn, iman, ruhunda iyice yer etsin.

Gerekten bu slmn mslmann yolculuklarnda, hastalklarnda ve korku halinde mslmann hallerine riayet eden msamahakrldr. Hikmeti sonsuz, ilmi hereyi kuatm olan yce Rabbimizin eriati de her zaman ve meknda insann durumuna uygun ve yeterli bir eriat olarak tecelli etmitir.

phesiz ki bu, insanlarn artlarn gznnde bulunduran, bnyesinde efkat, merhamet ve kolayl barndran yce Allah'n adaletidir. O yle buyurmaktadr: "Allah size glk karmak istemez; ama sizi iyice temizlemek ve zerinizdeki nimetini tamamlamak ister; ta ki kredesiniz." (el-Maide, 5/6)

bn Abdi'l-Berr dedi ki: Yolcu kimse mukim olanlarn namazna katlacak olursa ve bunun bir rektini kld takdirde drde tamamlamas gerektiine dair fukahnn ounluunun ittifak halinde olmas, kasrn ruhsat olduunun ak bir delilidir. nk eer yolcunun klmas gereken farz, iki rekt olmu olsayd, hibir ekilde o drt rekt klmakla ykml olmazd.[390]

 

Yolculukta Namazlar Cem Etmek

Cemin tanm ve hkm

 

Cem iki namazdan birini dierine katmaktr. le ile ikindi cem edilebildii gibi, akam ile yats da cem edilebilir. Bakalarnda cem olmaz. Cem sebebi var olduu takdirde aadaki iki delil dolaysyla snnettir.

1. Cem bir ruhsattr, yce Allah da ruhsat verdii eylerin yaplmasn sever.

2. Cem ile Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'e uymak szkonusudur. nk o cem yapmay mbah klan sebebin varl halinde namazlar cem ederdi. Bu da Nebi Sallallahu aleyhi vesellem'in: "...Benim nasl namaz kldm grdyseniz, siz de ylece namaz klnz..."[391] buyruunun genel erevesine girer.

 

Cem zaman ve ekli

 

Cem yapmay mbah klan sebebin varlndan tr cem yapmak caiz olduu takdirde, iki vakit tek bir vakit olur. Kii iki namaz birincisinin ya da ikincisinin vaktinde ya da ikisi arasndaki bir vakitte klmakta muhayyerdir. nk Muaz b. Cebel Radyallahu anh'dan gelen rivyete gre Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem Tebk gazvesinde idi. Eer yola koyulmadan nce gne batya doru kaymsa, le ile ikindiyi cem ile klard. yet gne batya kaymadan nce yola koyulmusa leni ikindi vakti girene kadar geciktirirdi. Akam namazn da byle yapard. Eer yola koyulmadan nce gne batm ise akam ile yatsy klard. yet gne batmadan nce yola koyulmusa akam yats vakti girene kadar tehir eder, sonra iner her ikisini cem ile (bir vakitte) klard."[392]

 

Cem yapmay mbah klan sebebler

 

1. Namazn ksaltlabilecei bir yolculua kan yolcunun cem yapmas caizdir. Nevev der ki: Namazn ksaltlamayaca yolculuk halinde ise iki gr vardr. Birincisine gre cem caizdir. nk bu binek zerinde nafile klmann caiz olduu bir yolculuktur, o halde uzun yolculukta olduu gibi; bunda da cem yapmak caizdir. kinci gre gre caiz olmaz, sahih olan da budur. nk bu durumda bir ibadet, vaktinin dna karlm olur. Bu da oru amak gibi ksa yolculukta caiz olmaz.[393] Yolcunun cem yapmas caiz olan sefer, mbah seferdir, bakasnda cem caiz deildir.

Yolcu kimsenin konaklam yahutta yoluna devam etmek halinde iken cem yapmasnn cevaz ile ilgili olarak ilim ehli arasnda farkl grler vardr:

a- Yolcunun cem yapmas ancak seyir halinde iken caizdir, konaklamken caiz olmaz. nk bn mer Radyallahu anh'dan yle dedii rivyet edilmitir: "Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem hzlca yoluna devam ettii vakit, akam ile yatsy birarada cem ile klard."[394] Bununla yoluna devam halini kastetmektedir, nk Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem Veda haccnda iki namaz cem ile klmad. nk o konaklam bir durumda idi. phesiz ki o misafir idi nk namazn kasr ile klyordu.

Bu grn sahiplerine kar Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'in Arafat'ta konaklam olduu halde, le ile ikindiyi cem ile kld delil gsterilmitir. Buna br grn sahibleri Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'in bu ii insanlarn cemaatle namaza yetimeleri iin yaptn belirterek cevaz vermilerdir. nk namazdan sonra Arafat'taki vakfe yerlerine dalacaklar ve onlar toplamak zor olacaktr.

Bunun bir benzeri udur: nsanlar cemaat toplansn diye yamurlu zamanlarda akam ile yatsy cem ile klarlar. Yoksa evlerinde vaktinde namaz klma imknna sahibtirler. nk amur dolaysyla cemaate gitmemekten dolay mazur grlrler.

b- Misafir ister yoluna devam etmekte olsun, ister konaklam olsun cem yapmas caizdir. Bu grn sahipleri Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'in Tebk gazvesinde konaklam iken namazlar cem ettiini delil gsterirler. Ayrca yolcunun ounlukla herbir namaz kendi vaktinde klmakta zorlanacan da sylerler. Bu zorluk ise ya meakkat ve bitkinlik yahut suyun azl ya da baka bir sebeble de olabilir. Ayrca yamur ve benzeri bir sebep dolaysyla cem caiz ise, yolculukta cemin caiz olmas ncelikle szkonusudur. Dier taraftan bn Abbas Radyallahu anh'n rivyet ettii hadisteki umumi ifade de bunu gerektirmektedir. O yle demitir: "Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem le ile ikindiyi, akam ile yatsy Medine'de bir korku hali olmakszn yamur da yamyorken cem etmitir."[395]

Sahih olan yolcunun yoluna devam etmekte iken cemin mstehak olduu, konaklamak halinde ise caiz olduudur. Eer cem ederse bir mahzuru yoktur, cemi terkederse daha faziletlidir.

Cem iin niyet art deildir. Nevev yle demektedir: Muzen ve fii mezhebine mensup kimi ilim adam niyetin art olmadn sylemilerdir. nk Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem cem yapm fakat onun cemi niyet ettii yahutta cemin niyet edilmesini emrettii nakledilmemitir. Onunla beraber byle bir niyetin farkna varmayacak kimseler de cem ediyordu. O bakmdan niyet vacib olsayd, bunu mutlaka aklard.[396]

eyhu'l-slam bn Teymiye yle demektedir: Cem ve kasr iin niyetin gerekli olup olmad hususunda ilim adamlar arasnda gr ayrl vardr. Onlarn byk ounluu niyete ihtiya yoktur, demitir. Malik, Ebu Hanife ve Ahmed b. Hanbel'in mezhebindeki iki grten birisi byledir... afi ile Ahmed b. Hanbel'in mezhebine mensub bir grub ilim adam ise niyete ihtiyac vardr, demilerdir. Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'in snnetinin dellet ettii ise cumhurun grdr.[397]

O halde niyet, klaca ilk namaza balarken art deildir. Fakat cem yaplaca vakit cemin sebebinin var olmas arttr. Bundan dolay namaz klan kimse sebebin varl halinde klaca birinci vakit, namazn selmn verdikten sonra ya da ikincisinin iftitah tekbirini alaca srada niyet etmesi caizdir.

ki namaz arasnda muvalat (cem edilen iki namazn arka arkaya klnmasn) engelleyen bir fasla meydana gelirse:

Muhterem ilim adam faziletli eyh Abdu'l-Aziz b. Bz yle demektedir:

Takdim ceminde vacib olan iki namazn pepee klnmas (muvlt)dr. rfen ksa saylabilecek bir bolukta bir mahzur yoktur. nk bu hususta Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'den sabit olmu rivyetler vardr. Tehir ceminde ise durum daha genitir. nk ikinci vakit namaz, vaktinde klnmaktadr. Fakat bunda da efdal olan Nebi Sallallahu aleyhi vesellem'e bu hususta uymak zere her ikisini de arka arkaya (muvlt ile) klmaktr."[398]

eyhu'l-slam bn Teymiye de yle demektedir: Sahih olan ne birincisinin vaktinde, ne de ikincisinin vaktinde hibir ekilde mvltn art olmaddr. eriatte bunun iin belirlenmi bir snr yoktur. Ayrca buna riayet bu husustaki ruhsattan gsterilen maksad da ortadan kaldrr.[399] nk ona gre cemin manas ikincisinin vaktini birincisine katarak, ikisini tek bir vakit haline getirmektir Fiillerin birbirlerine katlmas deildir.

2. kamet halinde cem yapmayacak olursa, meakkat ekip, zayf decei korkulan hasta iin de cem caizdir. Namazlar ayr ayr kendi vakitlerinde klmaktan tr zorluk ekilen herbir hastalk da bunun kapsamna dahildir. nk yce Allah'n u buyruu umumidir: "Allah size kolaylk diler, glk istemez." (el-Bakara, 2/185); "O dinde size glk vermedi." (el-Hac, 22/78) bn Abbas Radyallahu anh'n hadisi de bunu gerektirmektedir. O yle demitir: "Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem korku da yokken, yamur da yamyorken Medine'de le ile ikindiyi, akam ile yatsy cem ile kld. bn Abbas'a: Niye byle yapt, diye sorulunca, mmetini skntya sokmamak iin, diye cevab verdi."[400]

Bu korku ve yamurun, ayn ekilde Medine'de olduu iin yolculuun szkonusu olmadnn delilidir. Buradan hareketle namaz klmakla mkellef olan kii cemi terkettii takdirde skntyla karlaacak olursa, cem yapmas caiz olur. Buna gre hasta ayr ayr kld takdirde sknt ekecekse cem eder. Bu hastal ister baars, ister srt ars, ister karn ars, ister deri, isterse baka bir hastalk olsun farketmez.

bn Kudame der ki: Cemin mazeretsiz caiz olmayaca hususu zerinde bizler (ve muhaliflerimiz) ittifak etmi bulunuyoruz. Geriye sadece hastalk kalmaktadr. nk Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem Sheyl kz Sehle ile Cah kz Hamne'ye istihazalar dolaysyla iki namaz bir vakitte klmalarn emretmitir. nk bu da bir eit hastalktr. Bundan sonra hasta cemi ilk namazn vaktinde "takdim ile" klmak ve ikinci namazn vaktinde (tehir ile) klmak arasnda muhayyerdir. Yani byle hareket etmek hasta iin daha kolaydr. nk Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem vaktin giriinden sonra yola koyulacak ise vakti girmi namazn vaktinde cem ederdi. Eer vakit girmeden nce yola koyulmu ise tehir ile klard. Bununla daha kolay olan yapyor idi. Hasta olan da byle. Eer hangisinde klarsa onun iin farketmiyorsa efdal olan tehir etmesidir.[401]

3. Elbiseleri slatacak bir yamur sebebiyle cem yapmak caizdir. nk elbisenin slanmas yahut souk dolaysyla meakkat szkonusudur. iddetli rzgarn varl ile birlikte bu meakkat daha da artar. nsanlarn yrmesini zorlatran bir amur dolaysyla da cem yapmak caizdir. iddetli ve souk esen rzgar sebebiyle yahut iddetli olmakla birlikte insann etkilenecei ve zorluk ekecei ekilde tozutuyor ise, yine cem yapmak caizdir.

Beyhaki'nin bn mer'den rivyetine gre Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem olduka yamur yaan bir gecede akam ile yatsy cem ile kld.[402] Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'in yamurlu bir gecede namazlar cem etmi olmas yamurlu bir gnde cem yapmaya mani deildir. nk burada illet meakkattir yani zorluktur. Bundan dolay bu gibi zrler sebebiyle le ile ikindiyi cem caizdir. Tpk zorluk sebebiyle akam ile yatsy cem etmenin caiz oluu gibi.

Cem yapabilme sebebleri szn ettiimiz sebeplere mnhasr deildir. Ancak[403] ihtiya gerekir ve insann herbir namaz kendi vaktinde klmas zor gelecekse o vakit cem etmesinde bir saknca yoktur.

Buna dair baz rnekler: stihaza kan gren kadn le ile ikindiyi, akam ile yatsy -herbir namaz iin abdest alma meakkatinden tr- cem yapabilir. Hastann yanndan az da olsa ayrlamayan, onu izlemek durumunda bulunan hasta refakatisi, ayrld takdirde hastann telef olmasndan yahut iyilemesinin gecikeceinden korkuyor ise... cem yapabilir ve bundan dolay onun bir vebali olmaz. St emziren kadn, takatsiz yal ve cemi terketmek kendilerine zor gelen benzerleri de byledir.

er' bir mazeret olmadan cem caiz deildir. nk herbir namazn kendisi olmakszn sahih olmayaca ve girmeden kabul olunmayaca zel bir vakti vardr. Yce Allah yle buyurmaktadr: "nk namaz m'minler zerine vakitleri belli bir farzdr." (en-Nisa, 4/103)

Herhangi bir zr olmadan namazn meru olan vaktinden nce klnmas ya da sonraya braklmas halinde ise, nefse zulm szkonusudur ve bu an yce Allah'n hadlerini, snrlarn inemektir. Yce Allah yle buyurmaktadr: "Kim Allah'n snrlarn aarsa, ite onlar zalimlerin ta kendileridir." (el-Bakara, 2/229); "Kim Allah'n snrlarn aarsa, phe yok ki kendi kendisine zulmetmi olur." (et-Talak, 65/1) Btn bunlarn sebebi namazlar vaktinde klmann farz oluudur.[404]

mer b. el-Hattab Radyallahu anh dedi ki: Mazeretsiz olarak iki namaz cem ile klmak byk gnahlardandr.[405]

 

Cem ve Kasr Birbirinden Ayrlmaz mdr?

 

Muhterem ilim adam eyh Abdu'l-Aziz b. Bz diyor ki: Aralarnda (cem ile kasr arasnda) ayrlmazlk yoktur. Yolcu bir kimse kasr etmekle birlikte cem etmeyebilir. Eer yolcu yoluna devam etmeyip, konaklam ise cemi terketmesi daha faziletlidir. Nitekim Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem Veda haccnda Mina'da byle yapmtr. O namazlar kasr ile klmakla birlikte cem etmedi. Tebk gazvesinde ise hem kasr, hem cem ile kld. Bu durumlar bu hususta genilik olduunun delilidir. Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem bineinin srtnda olup, bir yerde konaklamam ise cem yapard.

Cemin durumu (uygulama alan) daha genitir. Hasta olan da cem yapabilir. Mslmanlar da yamurlu olmas halinde akam ile yatsy, le ile ikindiyi de mescidlerinde cem ile klabilirler. Fakat kasr yapmalar caiz deildir. nk kasr sadece yolculuk haline mahsustur.[406]

Eer[407] iki namaz ilkinin vaktinde tamamlayacak olup da her ikisini bitirdikten sonra mazeret te ikincinin vakti girmeden nce sona ererse, kld namaz onun iin yeterlidir. kincisini vaktinde klmas gerekmez. nk namaz zerindeki ykmll drmek iin yeterli ve sahih olarak gereklemi ve bunu yapmakla da sorumluluu kalkmtr. Artk bundan sonra bir daha ondan sorumlu olmas szkonusu olmaz. Dier taraftan o farzn mazeret halinde eda etmitir. Bundan sonra bu mazeretin ortadan kalkmasyla edas batl olmaz. Tpk teyemmm eden bir kimsenin namaz bitirdikten sonra suyu bulmas gibi.

 

Yolculuun (Seferin) Ruhsatlar

 

slm'da musamahakrlk

 

slam mutedillik karakterine sahip ebedi bir risalettir. Bu risalet yeryzndeki btn insanlara uygundur. Zamanlar ne kadar farkl olursa olsun, yaadklar blgeler ne kadar eitli, toplumsal katmanlar ve halleri ne kadar eitli olursa olsun farketmez.

slam, insann dini ve dnyevi maslahatlarn gznnde bulundurur. O bakmdan onun ilkeleri zorluu ortadan kaldran, kolayla ynelen, arlktan ve sklktan uzak kalan msamahakr bir zellie sahibtir.

Bu husus genel olarak slam eriatnda aka grlmekle birlikte, zel olarak ibadetlerde ve mkellefiyetlerde daha ak grlr. Bylelikle insan yapmakla ykml olduu hususlar ile hayatn gereklerini zaaf dolaysyla bir arada yerine getiremedii hallerini gerei gibi gzetmi olmaktadr. Yce Allah yle buyurmaktadr: "Allah sizden (ar ykmllkleri) hafifletmek ister. Zaten insan zayf yaratlmtr." (en-Nisa, 4/28)

Bundan dolay slam zel sebepler dolaysyla ibadetler ile alakal hususlarda ykmll hafifletmek ya da tamamyla muaf tutmak eklinde ruhsatlar ilkesini getirmitir. Bylelikle kul kesintisiz olarak Allah'a ibadet ile balantsn srdrmeye devam edebilir. zerinde bakalarna ait haklar yerine getirebilir. Bu yolla herhangi bir kusur ya da arla kamakszn btn grevlerini ifa edebilir.

Yolculuk, insann rzk aramak, ilim tahsil etmek, hac ibadetini eda etmek ve buna benzer slamn kabul ettii din ve dnyev birtakm ihtiyalar karlamak iin insann gerek duyaca zorunlu haller arasndadr. Yolcunun kar karya kald birtakm zorluklarn ve yorgunluklarn bulunduu aka ortadadr. Bundan dolay hikmeti sonsuz eriat koyucu, slamn bykln ve msamahakrln aka gsterecek ekilde yolcuya birtakm ruhsatlar tanmtr.

 

Yolculuun ruhsatlar nelerdir?

 

Yolculuun ruhsatlar drt tanedir:

1. Drt rektli farz namazlar iki rekt klmak.

2. Ramazanda oru ap, dier gnlerde saysnca kaza yapabilmek.

3. Meshin ilk yapld vakitten balayarak geceli gndzl gn mestler zerine mesh edebilmek.

4. le, akam ve yats ile birlikte klnan revtib snnetlerin dmesi.

Sabahn snneti ile dier nafileler olduklar gibi meru ve klnmalar mstehab kalmaya devam eder. Buna gre yolcu gece namazn, sabahn snnetini, kuluk namazn, abdest snnetini, mescide girme snnetini, yolculuktan dnme snnet namazlarn klar... nk yolculuktan dnen bir kimsenin evine girmeden nce Allah'n evine (mescide) girip, iki rekt namaz klmakla ie balamas snnettendir.

te dier nafile namazlar da byledir. Bunlar az nce sylediklerimiz dnda yolcu iin klnmalar meru kalmaa devam eder. Bunlar da lenin snneti, akamn snneti ve yatsnn snnetidir. nk Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem (sefer halinde) bu vaktin revtib snnetlerini klmazd.[408]

 

Yolculukta revtib snnetlerin meruiyeti kalkar m?

 

Meru olan, yolculukta vitir ve sabahn snneti dnda revtib snnetleri terketmektir. nk bn mer ve bakalarnn rivyet ettikleri hadise gre Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yolculuk halinde vitr ve sabah namaznn snneti dnda dier revtibleri klmazd. Mutlak olarak nafile olan namazlara gelince, bunlar hem yolculuk halinde, hem ikamet halinde klnmalar merudur. Bir sebebe bal olarak klnan namazlar da byledir. Abdest snneti, tavaf snneti, kuluk namaz, gece teheccd gibi. nk bu hususta varid olmu hadisler bunu gstermektedir.[409]

 

Binek zerinde Olann Namaz Klma ekli

 

Binein zerinde bulunan kimsenin namaz iin bineinden inmesi kendisine eziyet verecekse, zr sahiblerinden kabul edilir. bn bidin yle demektedir: unu bil ki, nafileler dnda kalan farz ve eitleriyle vacib namazlarn binek zerinde klnmalar bir zaruret olmadka sahih deildir. Bineinden indii takdirde hrszn canna, bineine ya da elbiselerine zarar vereceinden, yahut yrtc bir hayvandan, amur ve benzeri eylerden korkmas buna rnektir.[410]

Bineinden indii takdirde arkadalarn kaybetmekten korkmas yahutta indikten sonra binemeyecek halde olmas yahut namaz vaktinde inemeyip, vakti gemedike buna g yetirememesi halleri de bunlara rnektir. Buna gre bineinden inmekte er' bir mazeret ile kar karya bulunan bir kimse binei zerinde namazn klar. nk Ya'l b. Murre'nin rivyet ettii hadise gre Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem ile birlikte bir yolculukta bulunduklar bir srada dar bir geide geldiler. Namaz vakti girdi, o srada yamur yad. stten yamur, altlarndan ise amur vard. Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem binei zerinde olduu halde ezan okuttu, kamet getirtti. Yahutta kamet getirdi. Binei zerinde ne geerek onlara ima ile namaz kldrd. Secde ederken rkdakinden daha fazla eiliyordu.[411]

Eer gc yetiyorsa kbleye dnmesi icab eder. nk yce Allah yle buyurmaktadr: "Siz de nerede bulunursanz, yzlerinizi o yne eviriniz." (el-Bakara, 2/144) Rk ve scuda varr, eer kbleye dnemeyecek olursa durumuna gre namazn klar. yet rk ya da scd yapamyor ise yapamad iin imada bulunur. Yce Allah: "Allah hibir kimseye gcnn yeteceinden bakasn yklemez." (el-Bakara, 2/286) diye buyurmaktadr.

 

Gemide Namaz

 

Gemiye binmi olan kimsenin er' bir mazeret dolaysyla farz namaz orada klmas caizdir. Ayrca daha nce szn ettiimiz deliller de bunu gerektirir. Gemide gc yetebildii ekilde namaz klar. Ayakta namaz klabiliyorsa ayakta durur, deilse oturarak namaz klar. Ruku etme imkn varsa rk yapar, deilse bayla ima (iaret) eder. Eer secde edebiliyorsa secde eder, edemiyorsa bayla ima eder. ruk ve scd iin imada bulunuyor ise scd iin rukdan daha ok eilir.

ftitah tekbirini ald vakit ve gemi yn deitirdike imkn varsa kbleye ynelir. yet buna g yetiremeyecek olursa, namaz vaktinde eda etmek hususundaki hassasiyet dolaysyla eda edebildii ekilde namazn klar.

Gemi ile ilgili olarak sylenebilenler aslnda tren ve benzeri dier ulam aralar iin de sylenebilir.

lim ehli gemide ayakta durabilme gc varken, oturarak namaz klan kimsenin hkm hakknda farkl grlere sahibtirler:

1. Ebu Hanife bunu caiz kabul etmitir. nk Sveyd b. afle'den gelen rivyete gre o yle demitir: Ebu Bekir ve mer radyallahu anhuma gemide namaz klmak ile ilgili yle demilerdir: Eer gemi yol almakta ise oturarak namaz klar. Eer demirlemi durumda ise ayakta namaz klar. Ksan ayakta durup, namaz klabilme imknna ramen oturmann caiz oluuna geminin yol almasnn ounlukla badnmesine sebeb tekil edeceini gereke gstermitir.[412]

2. Caiz deildir fakat yapacak olursa, namaz sahihtir. Ebu Yusuf ve Muhammed b. el-Hasen bu grtedir. Zfer ve afi ise ayakta klmadka namaz yerini bulmaz demilerdir.[413]

Bu grn sahipleri mran b. Husayn'n rivyet ettii u hadisi delil gsterirler: Benim basurlarm vard. Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'e namaza dair soru sordum, yle buyurdu: "Ayakta durarak namaz kl, gcn yetmiyorsa oturarak, gcn yetmiyorsa yann zere yatarak (kl)." diye buyurdu.[414] Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem mran'a ayakta namaz klmasn, gc yetmezse oturarak namaz klmasn emretmitir. Dolaysyla ayakta namaz brakp oturarak namaz klmak ancak kendisini ayakta durmaktan alkoyacak ekilde g yetirememek halinde szkonusu olur. Burada gemide namaz klan kii ayakta durabilmektedir. Dolaysyla onun ayakta namaz klma halini brakp, oturarak namaz klma haline geii caiz deildir.

Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'den rivyete gre o Cafer b. Ebi Talib Radyallahu anh' Habeistan'a gnderdiinde -boulmaktan korkma hali dnda- gemide ayakta namaz klmasn emretmitir. Dier taraftan kyam (ayakta durmak) namazda bir rkundr. Belli bir zr olmadan bu rkun kalkmaz. Burada da byle bir zr yoktur.[415]

Tercihe deer olan gr ikincisidir. nk sahih ve ak delillere dayanmaktadr. Ebu Hanife'nin delil diye gsterdii Ebu Bekir ve mer radyallahu anhuma'ya ait sz, geminin hareket etmesinin ounlukla ba dndrme sebebiyle olma ihtimali ile de baka bir mazeret dolaysyla olma ihtimali ile de yorumlanabilir. Eer delil hakknda farkl ihtimallere gre yorum szkonusu olabiliyorsa onun delil olarak kullanlabilmesine imkn kalmaz.

Gemide ayakta cemaatle namaz klmak -mmkn olduu takdirde- caizdir. yet gemide cemaatle ayakta namaz klamyor fakat tek tek ayakta namaz klabiliyor iseler, acaba herkes tek bana m klar, yoksa cemaat olarak oturarak m klarlar? Bu hususta gr vardr:

el-nsf adl eserde[416] yle demektedir: mezhebde sahih olan gre gre kii bunlar arasnda muhayyerdir. Bir gre gre cemaatle namaz klmak daha uygundur. Bir dier gre gre de ayakta namaz klmas gerekir.

el-nsaf adl eserin mellifi nc gr tercih etmi ve buna unu gereke gstermitir: nk ayakta namaz klmak g yetirilmesi halinde yerine getirilmedike namazn sahih olmad bir rkundr. Bu durumdaki kii de ayakta durabilmektedir. Cemaatle namaz klmak ise o olmadan da namazn sahih olabilecei bir vacibtir.

 

Uakta Namaz, Hkm ve Kln ekli

 

Uak havaalanna inmeden sabah namazndan nce gnein domas yahut ikindi namaz klmadan nce batmas gibi vaktin kacandan korkulduu takdirde uakta namaz klmak caizdir. Bu durumda kii uakta namazn klar ve onu vaktinden sonraya brakmaz. G yetirilebildii halde namaz klar, g yetirebildii hali brakp baka bir hale -cizlii szkonusu olmadka- intikal etmez.

Namaz ayakta ed edebilecei bir yer bulursa, bunu yapar. Eer bulamayacak olursa ima ile dahi olsa koltuunda namazn klar. Eer namaz len ve akam gibi cem ile klnabiliyor ise, onlar tehir eder. sterse ikincisinin vakti girmi olsun. Nihayet uaktan indikten sonra her ikisini cem ile klar. Eer ikisinin de vaktinin kacandan korkarsa, o zaman durumu nasl elveriyorsa, ylece ikisini de klar.

Daimi fetva komisyonuna bu soru ylece iletilmiti:

Bir uakta yolculuk yapyorken namaz vakti girerse acaba uakta namaz klmamz caiz midir, deil midir? Heyet aadaki ekilde cevab verdi:

Namaz vakti girip uak da umaa devam ediyorsa, herhangi bir havaalanna inmeden namazn vaktinin geeceinden korkuluyor ise, ilim ehli namazn ruku, sucud ve kbleye ynelmek hallerinde g yetirilebildii kadaryla vaktinde eda edilmesinin farz olduunu ittifakla kabul etmitir. nk yce Allah: "O halde gcnzn yettii kadar Allah'tan korkun." (et-Teabun, 64/16) diye buyurmaktadr. Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem de: "...Size herhangi bir hususu emrettiim takdirde onu gcnz yettii kadaryla yerine getiriniz..."[417] diye buyurmaktadr.

Eer vakit kmadan uan ineceine ve namazn eda etmeye yetecek kadar bir srenin kalacan ya da namaz -lenin ikindi ile akamn yats ile klnmas halinde olduu gibi- cem ile klnabilen namazlardan olup, ikincisinin vakti kmadan nce namazlarn eda edecek kadar bir sre kalacak ekilde uan ineceini biliyor ise; ilim ehlinin ounluunun kanaatine gre namazn uakta eda edilmesi caizdir. nk daha nce getii zere; namazn vaktinin girmesi ile birlikte g orannda eda edilmesi emri vardr. Doru olan da budur.

 

KORKU NAMAZI

 

Mbah olan herbir savata korku namaz caizdir. Haram olan bir arpmada caiz deildir. nk korku namaz ruhsattr. Tpk namazn ksaltlarak klnmas halinde olduu gibi, haram bir gereke ile mbah olmaz.[418]

Mbah olan sava birka eittir. Bunlardan birisi kfirlerle savatr. nk yce Allah yle buyurmaktadr: "...Eer kfirlerin size bir fenalk yapmasndan korkarsanz namaz ksaltmanzda zerinize bir vebal yoktur." (en-Nisa, 4/101) Bayram namazn klmak yahut ezan okumak, kamet getirmek gibi slamn aktan ifa edilen iarlarn terkeden kimselerle savamak da -az nce zikrettiimiz nassa kyasen- byledir. M'minlerden iki kesimin birbiriyle arpmas halinde haddi ap saldrganln srdren kesimle savamak da bu kabildendir. nk yce Allah yle buyurmaktadr: "Eer onlarn biri dierine kar haddi ayorsa o haddi aan grubla Allah'n emrine dnnceye kadar arpn." (el-Hucurat, 49/9)

 

Korku Namaznn Meru Oluunun Delilleri

 

Kitabtan delili yce Allah'n u buyruudur: "Sen de aralarnda bulunup, onlara namaz kldrdnda bir ksm seninle birlikte namaza dursun ve silahlarn da alsnlar. Bunlar secdeye vardklarnda (dierleri) arkanzda bulunsunlar. Namaz klmam olan dier ksm gelsin, seninle beraber (bir rekat) namaz klsnlar. Hem tedbirli bulunsunlar, hem de silahlarn alsnlar..." (en-Nisa, 4/102)

O halde[419] korku namaz Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'in zamannda meru idi. Onun meruiyeti kyamete kadar devam eder. Ashab ve dier imamlar -nemsenmeyecek kadar basit gr ayrlklar dnda- bu hususta icma halindedirler.

Dmandan, insandan, yrtc hayvandan yahut yangndan korkmak hallerinde korku namaz hem ikamet halinde, hem yolculuk halinde merudur. Ancak (dmann) kendisiyle savalmas caiz olanlardan olmas yahutta namazn eda edilmesi halinde mslmanlara hcum edeceinden korkulmas art aranr. nk yce Allah yle buyurmaktadr: "Kfirler siz silahlarnzdan ve eyanzdan gafilken size anszn bir bask yapmay arzu ederler." (en-Nisa, 4/102)

eyhu'l-slam bn Teymiye der ki: mam Ahmed ve dier hadis fukahas bu hususta Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'den ve ashabndan sabit olmu hadisin umumi ifadesine uyarlar ve Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'den rivyetleri bellenmi btn trlerde korku namazn caiz kabul ederler.

 

Korku Namaznn Kln ekilleri

 

1. Dman kble tarafnda deilse imamn klaca namaz da iki rekt deilse, ordu kumandan orduyu iki ble ayrr. Bir blk onunla namaz klar, dieri ise hcum etmesin diye dmann nnde kalr. Birinci blk ile bir rekt klar, ikinci rekte kalknca ona uyanlar mnferiden (tek balarna) namaz klmay niyet ederek kendi kendilerine namaz tamamlarlar. Daha sonra dmann karsna giderler ve ikinci bln yerinde dmann nnde dururlar. mam ise hala ayakta kalmaya devam etmektedir. kinci blk gelip, imam ikinci rektte iken namaza balarlar. mam ikinci rekti birincisinden daha uzun tutar. kinci blkle geri kalan rekti klar, sonra teehhd iin oturur. Teehhd iin oturup fakat selam vermeden nce ikinci blk secdeden kalkar ve geri kalan bir rekti tamamlayarak teehhdde bulunan imama yetiirler. mam da onlarla birlikte selam verir.

Bu ekil Kur'n'n ak ifadelerine uygundur. Yce Allah yle buyurmaktadr: "Sen de aralarnda bulunup, onlara namaz kldrdnda bir ksm seninle birlikte namaza dursun ve silahlarn da alsnlar. Bunlar secdeye vardklarnda (dierleri)" yani namaz tamamladklarnda "arkanzda bulunsunlar. Namaz klmam olan dier kesim gelsin, seninle beraber (bir rekat) namaz klsnlar."  Bunlar ise daha nce dmann nnde bulunanlard."Hem tedbirli bulunsunlar, hem de silahlarn alsnlar." (en-Nisa, 4/102)

kinci bln dmana kar durular daha tehlikeli olduundan tr yce Allah onlara tedbirli olmalarn ve silahlarn almalarn emretmitir. Bu ekilde korku namazn Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem Ztu'r-rik gazvesinde klmtr. Salih b. Havvt, Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem ile birlikte Ztu'r-rik gn korku namaz klanlardan unu rivyet etmektedir: "Bir blk onunla (Peygamberle) birlikte saf tuttu. Bir dier blk ise dmana yzn dnp durdu. Kendisi ile birlikte bulunanlarla bir rekt namaz kld. Sonra ayakta durdu (onunla birlikte bir rekt klanlar), kendi kendilerine namazlarn tamamladktan sonra dnp gittiler ve dmana kar saf tuttular. Dier blk geldi ve onlarla birlikte de geri kalan bir rekti kld. Sonra oturmaya devam etti, onlar kendi kendilerine namazlarn tamamladktan sonra onlarla birlikte selam verdi."[420]

2. Dman kble tarafnda deilse: bn mer Radyallahu anh'dan yle dedii rivyet edilmitir: "Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem korku namazn iki blkten birisi ile tek rekt olarak kld. Dier blk dmana dnk durmutu. Sonra (bir rekt klanlar) gidip, arkadalarnn yerlerinde dmana yzleri dnk durdular. brleri geldi, sonra Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem onlara da bir rekt kldrdktan sonra Peygamber selam verdi. Daha sonra bunlar da bir rekt, brleri de bir rekt kaza ettiler (tek balarna kldlar)."[421]

Bu hadisten anlaldna gre ikinci blk, ikinci rekti tamamlamadka selam vermez. Bylelikle namaz kesintisiz olur. Yerlerinden ayrlp gittiklerinde dmana kar dururlar, birinci blk de ikinci rektin kazasn yapar.

3. Dman kble tarafnda bulunursa: Cbir b. Abdullah Radyallahu anh'dan yle dedii rivyet edilmitir: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem ile birlikte korku namaznda hazr bulundum. Bizi iki saf yapt. Bir saf Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'in arkasnda idi. Dmansa bizimle kble arasnda bulunuyordu. Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem tekbir getirdi, biz de hep birlikte tekbir getirdik. Sonra ruka vard, biz de hep birlikte ruka vardk. Sonra ban rukdan kaldrd, hep birlikte bamz rukdan kaldrdk. Sonra arkasndaki saf ile birlikte secdeye eildi. Arkadaki saf ise dmann karsnda ayakta kald. Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem secdeyi bitirip, hemen arkasndaki saf da kalknca, arkadaki saf secdeye eildi ve secdeden kalktlar. Daha sonra arkadaki saf ne geti, ndeki saf da arkaya geti. Sonra Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem ruk etti, biz de hep birlikte ruka vardk. Sonra ban rukdan kaldrd, biz de hep beraber bamz kaldrdk. Sonra birinci rektte arkada bulunan ve hemen onun arkasna gemi olan saf ile birlikte secdeye eildi, arkadaki saf ise dmana kar ayakta kald. Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem arkasndaki saf ile birlikte secdeyi bitirince, arkadaki saf secde iin eilip secde etti. Sonra Peygamber selam verdi. Biz de hep birlikte selam verdik. Cabir dedi ki: Sizin bu koruyucularnzn emirlerine yapt gibi (biz de yaptk)."[422]

4. mamn herbir blk ile iki rekt namaz klmas: Bu durumda imam drt rekt klar, her iki blk ikier rekt klar. Cabir Radyallahu anh'dan yle dedii rivyet edilmitir: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem ile birlikte yola koyulduk. Nihayet Ztu'r-Rika varnca... (Cbir) dedi ki: Namaz iin ezan okundu, birinci blk ile iki rekt namaz kld, sonra onlar geri ekildiler. Dier ble de iki rekt kldrd. (Cabir) dedi ki: Bylelikle Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem drt rekt, blklerin herbirisi ise ikier rekt klm oldu."[423]

Hadis-i eriften Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'in ancak drdnc rektin sonunda selam verdii anlalmaktadr.

5. ki blkten herbirisi ile tam olarak iki rekt klar ve selam verir. nk Ebu Bekre'den gelen rivyete gre Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem korku halinde ble iki rekt namaz kldrd, sonra selam verdi. Sonra dier ble iki rekt kldrd, sonra selam verdi. Bylelikle Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem drt rekt klm oldu.[424]

6. Herbir kesimin imam ile birlikte sadece tek bir rekt klmas: mam iki rekt klar, herbir blk ise kaza edecei rekt szkonusu olmakszn bir tek rekt klar. nk bn Abbas Radyallahu anh'dan gelen rivyete gre Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem Zu Kared de namaz kldrd. Mslmanlar arkasnda iki saf halinde dizdi. Bir saf onun arkasnda, dier saf ise dmana kar dizildi. Arkasndaki safa tek bir rekt namaz kldrdktan sonra arkasndakiler gidip brlerinin yerini aldlar. brleri geldi, onlara da bir rekt namaz kldrd ve (dier rekti) kaza etmediler.[425]

Sz edilen korku namaz ekilleri, korku iddetlenmedike klnmaz. yet namaz vakti girip de sava kzgnln srdryor, atlar kesintisiz devam ediyor, mslmanlar namaz eda etmek zere az nce geen ekilde blklere ayrmaya imkn yoksa, namaz tehir edilmez. Aksine herkes kendi durumuna gre -kbleye dnk olsun olmasn- namaz klar. Ruku ve scudu gleri orannda ima ile yaparlar. Darbelerini dmana indirir, ileri gider, geri ekilirler ve bu halleriyle kldklar namazlar sahihtir. nk yce Allah: "yet korkarsanz o halde (namaz) yaya olarak veya binek stnde (kln)." (el-Bakara, 2/239) Bu da ister yryerek, ister durarak, isterse de binek zerinde hangi halde olursanz olunuz, namaznz klnz demektir.

Bir dmandan, selden, yrtc bir hayvandan yahut bir yangndan korkup kaan ya da kfirlerin elinde namaz kldn grdkleri takdirde kendisini ldreceklerinden korkan bir esir ya da ortaya kt vakit ldrleceinden korkup, saklanan bir kimse ise gc orannda durarak, yryerek, oturarak, kbleye doru ya da baka bir tarafa yatm olarak yolcu ya da mukim dahi olsa korku namazn klar, ruku ve scd iin mada bulunur.

lim ehlinden bir kesimin kanaatine gre bu halde olup, korku iddetlenecek olursa ve insann ne sylediini ya da ne yaptn dnmesine imkn vermiyor ise namaz vaktinden sonraya brakmas caizdir. Eer namazda syleyip, yaptn dnebilecek imkn varsa hangi durumda olursa olsun namazn klsn. Buna Ahzab gazvesinde Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'in namaz geciktirmi olmasn delil gsterirler.

 

Korku Halinde Akam Namaznn Kln

 

Hafz bn Hacer der ki: Korku namaz hakknda rivyet edilen herhangi bir hadiste akam namaznn kln keyfiyetini szkonusu eden hibir rivyet bulunmamaktadr.[426]

Kimi ilim adamnn naklettiine gre imam birinci blk ile iki rekt klar ve bu blk kendi kendisine bir rekt daha tamamlar, bu rektte Fatiha'y okur. kinci blk ile de bir rekt klar ve bu blk kendisi iki rekt klar, bunlarda Fatiha ile zamm-i sure okurlar.

mam teehhd iin oturduu takdirde ikinci blk gelinceye kadar oturuunu uzatr. Onlar geldi mi ayaa kalkar. Birinci blk nc rekti eda edip, selam vermek zere teehhd ksa tutup, ayaa kalkar. mam da ayaa kalkar, ikinci blk tekbir getirip onunla birlikte namaza uyarlar. mam bu rekti bitirip, teehhd iin oturunca ikinci blk klamadklarn klmak zere ayaa kalkar, onunla birlikte teehhde oturmaz. yet bu blk arka arkaya iki rekt kaza eder diyecek olursak, onunla birlikte teehhde oturabilmeleri de ihtimal dahilindedir. Bylelikle namazda tek bir teehhd yaplmam olur.

yet birinci blk ile akam namaznn ilk rektini klar, ikinci blk ile de iki rektini klarsa, bu da caizdir. nk eriatte varid olan ekliyle iki beklemekten daha fazla bir bekleme szkonusu olmaz.[427]

 

Korku Namaz le lgili Baz Meseleler

 

Korku namaznda silh tamak

 

lim ehlinin ounluuna gre korku namaznda silah tamak mstehabtr. Sahih olan ise yce Allah'n bunu emretmesinden tr silah tamann vcib olduudur. nk yce Allah: "Bir ksm seninle birlikte namaza dursun ve silahlarn da alsnlar." (en-Nisa, 4/102) diye buyurmaktadr.

Dier taraftan silah tamamak mslmanlar iin bir tehlike ifade eder. Bunun telfi edilmesi ve bu tehlikeye kar gerekli tedbirin alnmas gerekir. Bundan tr yce Allah birinci ble silahlarn almalarn emretmi, ikinci ble hem silahlarn almalarn, hem de tedbirlerini almalarn emrederek: "Hem tedbirli bulunsunlar, hem de silahlarn alsnlar" diye buyurmaktadr. Burada tanmas emrolunan silah savunma silahdr. nk namaz klan bir kimse namaznda dmana hcum edecek durumda deildir. Hacmi ve arl ile namazdaki huunu da engellememelidir.

 

Gvenlik halinde korku namaz

 

Gvenlik halinde korku namaznn klnmas caiz deildir. Eer bu ekilde klacak olursa sahih olmaz. nk korku namaz ikamet halindeki namazdan eitli ekillerde farkllk arzeder. Bazlar unlardr:

1. Kbleye ynelmeyi terketmek.

2. Birinci bln, selmdan nce imamdan ayr tek tek namazlarn klabilmeleri.

3. kinci bln imamn selm veriinden nce klamadklar namazlarn kazasn yapmalar.

4. mama uyann, imama uymay terkedebilmesi.

5. mamdan ayrlmak.

6. Namaz eklinin deimesi ile birlikte namaz esnasnda ok amelde bulunabilmek.

Btn bu hususlar emniyet halinde, zrsz yapld takdirde namaz iptal ederler.

yet arlkl kanaatine gre dmann baskn yapacan zanneder, bundan tr korku namaz klar, sonra da bunun dman olmad ortaya karsa, yahutta dman olduu ortaya kmakla birlikte onu engelleyecek bir engelin bulunmasndan tr kendisine varmasna imkn bulunmayan bir dman olduunu anlarsa, o takdirde korku namazn mbah klacak sebep bulunmadndan tr namazn iade etmesi gerekir. Tpk kendisinin abdestli olduunu zannederek namaz kldktan sonra abdestsiz olduunu bilen kimse gibi.

Korkarak namaza balayp, sonradan emniyete kavuursa namazn emniyet halindeki namaz olarak tamamlar. yet namazna emniyet halinde iken balar, sonra da korku ortaya karsa korku namaz olarak tamamlar. Namaz da bu haliyle sahih olur. nk namazna sahih olarak balamtr.

 

slmn Kolayl ve Msamahakrl

 

Korku namazn ve eitli ekillerini dnen bir kimse, nemli pek ok hususu tesbit eder. Bunlarn banda: slamda namazn nemli yeri, ister gvenlik ister korku hallerinde, salk, hastalk hallerinde, yolculuk ya da ikamet hallerinde, her halde kulun namaz klmasnn farz olduu gelmektedir. Hikmeti sonsuz eriat koyucu da mkellefi haline uygun bir ekilde namaz klmakla ykml tutar. Gvenlik halinin kendisine gre bir namaz, korku halinin kendisine gre bir namaz olduu gibi, salkl iken namazn kendine gre bir ekli, hasta iken klnacak namazn kendine gre bir ekli vardr... Btn bunlar slam eriatnn mkemmelliini, onun her zaman ve mekna uygunluunu gstermektedir.

slam dediimiz ey kolaylk, zorluu kaldrmak ve meakkati bertaraf etmek zerinde ykselir. nsan ykmllklerinin hafifletilmesini hakkettii takdirde -olduka hassas llere uygun bir ekilde- ibadetlerde ruhsat ilkesini esas almtr. slamn msamahakrl zr sahiplerinin namazlarnn hafifletilmesinde de ortaya kar. Bu ok ak bir ekilde slamda namazn byk bir nemi olduunu, cemaatle namaz klmann da olduka nemsendiini gstermektedir. nk bunlar en zor hallerde bile skt olmamaktadr.

Ate sesleri ykselip, alevler etrafa salp, kalbler korkudan yerinden frlam halde iken savata bile, mslmanlarn namazlarn cemaat ile az nce akladmz ekilde eda etmek iin nasl saf tuttuklarn dikkatle dnelim. Cemaatle namaz klmak korku halinde bile vacib olduuna gre, gvenlik halindeki vaciblii ncelikle szkonusudur.

Mslmanlar yamur halinde -herbir namaz vaktinde kendi evlerinde tek balarna klma imknna sahib iken- cemaati karmamak iin iki namaz birarada cem ederek klarlar.

 

HASTANIN ve HASTA HKMNDE OLANLARIN NAMAZLARI

 

Enes b. Mlik'den yle dedii rivyet edilmitir: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellemin can, gsnde hrltl soluyorken, diliyle de hemen hemen net syleyemiyorken yapt son vasiyeti u olmutu: Namaza dikkat edin namaza, bir de sa ellerinizin sahib olduuna (klelerinize)."[428]

O halde namazn ebediyyen terkedilmeyecek bir ibadet olmasnda hayret edecek bir ey yoktur. mmetini seven, mmetine dkn olan Muhammed Mustafa Sallallahu aleyhi vesellem yce Allah'a yaplan en stn ibadetlerden, O'na yaknlatran en byk amellerden birisi olan bu ibadete drt elle sk sk sarlmay tevik etmektedir. Bundan dolay onun bu son vasiyeti, vasiyetlerin en nemlilerinden ve en byklerindendir.

badetlerin kolaylatrlmas, insann kar karya kald eitli durumlara zm bulmak amacyla slmn gznnde bulundurduu bir yntemdir. Hastalk insann gcn, evkini, kudretini, hareket kabiliyetini snrlandran bir arzadr. Hasta olann farz bir ibadet ile Allah'a kendisiyle yaknlat ve hayatn ykmllklerini yerine getirebilmesi iin, hastann yaratcsndan kopmamas amacyla slm, namazn eda edilmesini emreder. nk hastal ne olursa olsun akl banda kalmaya devam ettii srece bu ibadet ykmll onun zerinden dmez.

Ancak hastann klaca namaz durumuna gre olur. nk yce Allah: "O halde gcnzn yettii kadar Allah'tan saknn!" (et-Tebun, 64/16) diye buyurmaktadr.

Hasta olan kimsenin kk ya da byk hadesten kurtulmak iin su ile taharet almas icab eder. nk taharet namaz iin bir arttr. Eer buna gc yetmiyor ise teyemmm yapar.

Elbisesini, bedenini necasetlerden temizlemesi icab eder. Eer buna gc yetmezse, durumu neye elverir ise ylece namaz klar, klaca namaz sahihtir, ayrca iade etmesi de gerekmez.

Hastann temiz bir ey zerinde de namaz klmas icab eder. Eer buna gc yetmezse haline gre namaz klar, namaz sahihtir, iade etmesi gerekmez.

Hasta olan kimsenin farz namaz eilmi bir vaziyette dahi olsa ayakta eda etmesi gerekir. Duvar ya da bir asaya dayanmasnda bir saknca yoktur. Ayakta duramyor yahut ayakta durmas aka bir zorluk getiriyor yahut hastalnn iyilemesini geciktiriyor ya da hastaln arttryor ise, bada kurmak suretiyle oturarak namaz klar. nk ie Radyallahu anha'dan yle dedii rivyet edilmitir: "Ben Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'i bada kurarak namaz klarken grdm."[429] Yahut teehhde oturduu gibi oturur. Bununla birlikte kolayna gelen bir ekilde oturma imkn da vardr. Bu durum onun sevabndan hibir ey eksiltmez. nk Ebu Burde'den yle dedii rivyet edilmitir: Ben Ebu Musa'y defalarca yle derken dinledim: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem buyurdu ki: "Kul hastaland ya da yolculua kt vakit mukimken ya da salkl iken yapt amellerin bir benzeri ona yazlr."[430] Bu durumda onun kld namaz da sahihtir, onu tekrar iade etmez. Yce Allah yle buyurmaktadr: "Ayakta iken, otururken ve yanlarnz zereyken Allah' ann." (en-Nisa, 4/103)

Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem mran b. Husayn'a verdii emirde yle buyurmutur: "Ayakta namaz kl, gcn yetmiyorsa oturarak, gcn yetmiyorsa yann zere yatarak (kl)!"[431]

yet oturamyor yahutta oturmas ona aka zor geliyor ise, kbleye ynelik yan zere namaz klar. Ruk ve sucdu m ile yapar, sucda rukdan biraz daha fazla eilir. Yzn gc orannda yere yaknlatrr. Efdal olan sa yan zerinde uzanmasdr. Eer kbleye ynelmekten ciz ise kolayna gelen tarafa namazn klabilir.

yet yan zere namaz klmaktan da ciz ise kimi ilim ehline gre ayaklar kbleye doru olmak zere srt st yatm olarak namaz klar.[432] Ruk ve sucd iin ba ile iaret eder. Eer buna da gc yoksa gz kapaklaryla iaret eder.[433] Ruk iin kapaklarn azck yumar, secde iin daha fazla yumar. Baz hastalarn yapt ekilde parmakla iaret etmeye gelince, bu doru deildir. Ben bunun Kitab ve snnetten ve hatta ilim ehlinin grlerinden bir dayanann olduunu bilmiyorum.[434] Eer gz ile ima ya da iaret etmek gcne sahib deilse kalbiyle kyam, rukuu ve sucdu niyet eder.

yet hasta ayakta durabilmekle birlikte ruku ve sucd yapamyor ise ayakta namazn klar, ima ile ruku yapar, sonra oturur ima ile secdesini yapar. zerinde secde yapmak zere nne bir yastk konulmasnda bir mahzur yoktur. Gc yettii kadar da bu yast ince tutmaya alr. nk Um Seleme'den rivyet edildiine gre o, gzlerindeki bir rahatszlk dolaysyla nne konulmu bir yastk zerine secde ediyordu da Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem bu hususta ona engel olmamt.[435]

Eer beli bklm birisi ise, namaz klan ayakta gc yettii kadar ban kaldrr, ruku halinde birazck eilir. Eer ruku yapabiliyor, secde yapamyor ise ruku srasnda ruku yapar, secde iin imada bulunur. Eer secde etmeye gc yetiyor, rukua gc yetmiyor ise secde srasnda secde yapar, rukuunu da ima ile yapar.

Hasta oturarak namaz kld takdirde yere secde edebiliyor ise bunu yapmas icab eder. mada bulunmas yeterli olmaz.

Mslman bir kimse ayakta namaza balamakla birlikte namaz srasnda ayakta duramayacak olursa, gc neye yetiyorsa ylece namazn tamamlar. el-Ksn dedi ki: Sahih olan namaza balayp, ondan sonra herhangi bir hastalk, arz olursa oturarak ya da yatarak imknna gre namaznn kalan blmn tamamlar.[436] Ayn ekilde namaza yan zerinde yatarak, yahut oturarak balayan bir kimse namaz srasnda ayakta durabilecek gc bulursa, namazn ayakta tamamlar.

amur ya da su iinde bulunan bir kimse, eer amura bulamadan ve su ile slanmadan secde yapamyor ise, ima ile de namaz klabilir, binei zerinde de namaz klabilir. nk bn mer Radyallahu anh'dan rivyet edildiine gre Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem yamurlu ve souk bir gece olduu vakit mezzine: "Ykleriniz arasnda namaz kln! diye seslenmesini emrederdi."[437]

Ya'l b. Mrre'nin rivyetine gre bir yolculukta Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem ile birlikte idiler. Dar bir geide vardklarnda namaz vakti girdi ve yamur yad. Sema(nn yamuru) stlerinde, slaklk (ve amur) altlarnda idi. Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem binei zerinde olduu halde (emri ile) ezan ve kamet getirildi binei zerinde ne geti. ma ile (namaz kldrd). Secdeye rukudan biraz daha fazla eiliyordu.[438]

yet slaklk rahatsz etmeyecek kadar az ise, secde etmesi gerekir. nk Ebu Said el-Hudr Radyallahu anh'n rivyetine gre Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem "...sabah namazn klp bitirdiinde yz amur ve su ile dolmutu."[439]

Hasta olan kimsenin namaz -vaktinde klmak ona zor gelmedike- vaktinden sonraya brakmazs caiz deildir. Eer vaktinde klmak ona zor gelirse le ile ikindiyi, akam ile yatsy birlikte cem ile, cem-i takdim (ikisini ilkinin vaktinde) yahut cem-i te'hir (ikisini ikincisinin vaktinde) kolayna gelecei ekilde klar. nk yce Allah: "Allah size kolaylk diler, glk istemez." (el-Bakara, 2/185) diye buyurmaktadr.

 

CUMA NAMAZI

 

Bu namaza bu ismin verilmesi pekok insan cem etmesi (toplanmas) yahutta o namaz iin insanlarn toplanmasndan dolaydr. Ya da dem Aleyhisselam' yce Allah bu gnde yaratm yahutta bugnde hayrlarn toplanmasndan dolay bu ismi almtr... Cuma namaz slamn farzlar arasnda en ok vurgulanan farzlardan, mslmanlarn en byk toplanma zamanlarndan birisidir.[440]

 

Cuma Namaznn Hkm

 

Cuma namaz vacib (farz)dr. Onun vucubiyyeti kitab, snnet ve icma ile sabittir. Mslmanlar cemaat ile onu iki rekt olarak klarlar, farz- ayndr. Herhangi bir zr sebebiyle cuma namaz karlacak olursa, le namaz onu telfi eder.

Kur'n'dan delili yce Allah'n u buyruudur: "Ey iman edenler! Cuma gn namaz iin arda bulunulduu vakit Allah'n zikrine koun ve alverii brakn. Eer bilirseniz bu sizin iin daha hayrldr." (el-Cumua, 62/9) Yce Allah bu buyruu ile cuma namazna gitmeyi emretmektedir. Emir ise vcub (farziyet) gerektirir. Yryp gitmek ancak bir vacib iin szkonusu olur. Alveriin yasaklanmas ise, alverile uralarak o namazn karlmamas iindir. Eer farz olmasayd o namaz dolaysyla alveri yasaklanmazd.[441]

Snnetten deliline gelince; Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'in hanm Hafsa'dan rivyete gre Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Cumaya gitmek ergenlik yana gelmi her mslman zerine bir farzdr."[442]

bn mer ve Ebu Hureyre'den; Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'i minberin zerinde yle buyururken dinledikleri rivyet edilmitir: "Birtakm insanlar cumay terketmekten ya vazgeerler, yahutta yce Allah onlarn kalblerini mhrleyecek, sonra da onlar hi phesiz gafillerden olacaklardr."[443] Ebu'l-Cd ed-Damr'den rivyete gre Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Her kim nemsemeyerek cuma terkedecek olursa Allah o kimsenin kalbini mhrler."[444]

cmaa gelince, bnu'l-Mnzir ve bnu'l-Arab cuma namaznn farz- ayn olduu zerinde icma bulunduunu nakletmektedirler.[445]

 

Cuma Namaz Kimlere Vacibtir?

 

Cuma namaz ancak sekiz art tayan kimselere vacib (farz)dr:

1- Mslman olmak,

2- Bli olmak,

3- Akll olmak, -bu art fer' hkmlerle mkellef olmann artlarndandr-

4- Erkek olmak,

5- Hr olmak,

6- Yolcu olmamak. (Belli bir yerde yerleik olmak, yrk olmamak)

nk Tark b. ihb'n yle dedii rivyet edilmitir: Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Cuma her mslmana cemaatle klnmas gereken bir hak ve bir vacibtir. Bundan drt kii mstesnadr. Kle, kadn, kk ocuk yahut hasta bir kimse."[446] nk kadn cemaatlere katlanlar arasnda deildir. Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem de cuma gnnde Arafat'ta idi (yolcu idi) ve cuma namaz klmad... Dier taraftan kle menfaati bakasnn mlkiyetinde olup, efendisinin hizmeti iin alkonulmutur. Dolaysyla borcu sebebiyle hapiste tutulan kimseye benzer.

7- Yedinci art, cemaate katlmamay mazur gsteren sebeblerin bulunmamasdr.

8- Sekizincisine gelince, cuma namaz klnacak yerde ya da ona yakn bir yerde ikamet halinde olmaldr.[447]

Kfirin de, delinin de klaca cuma namaz sahih deildir. Eer bunlar bu namaz eda edecek olurlarsa bunlarla cuma namaz akd olmaz. (mam olarakta kldramazlar, cemaat arasnda da saylamazlar.-eviren-) nk her ikisi de ibadet ehliyetine sahib kimseler deildir.

Cuma namaz bali, erkek, hr ve belli yeri yurt edini kimselere vacibtir ve onlarla akd olur. Bu artlardan birisine sahib olmayan kimse -cumann farziyeti zerinden dtnden tr- imam olamaz. Ayn ekilde bu artlardan birisini ihlal eden kimse ile de akd olmaz. nk cuma namaznn onlar hakknda sakt olmas bir ruhsattr. ocuk, kadn, kle, cariye ve yolcu gibi. Eer eda edecek olurlarsa onlar iin (le namaznn yerine) geerli olur.

Cuma namaz, (klmamay meru klan) zrlerin bulunmamas halinde vacib olur. Eer hasta zorlanarak da olsa cuma namaznda hazr bulunursa onun cuma namazn klmas vacib olur ve onunla akd olur. nk ruhsat meakkati ortadan kaldrmak iindir. Hazr bulunmakla artk meakkat ortadan kalkm ve ruhsat da kaldrlm olur.

Mukim olmak, cuma namaznn akd olmas iin bir arttr. Buna gre meradan meraya dolaanlar (gebeler, yrkler) cuma namazn klacak olurlarsa onlar iin sahih olur, fakat onlarla (cemaat saysna katlarak) akd olunmaz.

Suyut der ki: nsanlar cuma namaz bakmndan birka ksmdrlar:

1. Cuma namaz klmakla ykml olup, katlmlaryla cuma namaznn akd olduu kimseler. Bu da erkek, salkl, mukim, belli bir yeri yurt edinmi, mslman, bli, akl, hr ve mazereti olmayan kimsedir.

2. Cuma namaz klmakla ykml de olmayp, katlm ile (cemaat arasndan saylarak) akd olmayan fakat klmas halinde onun iin sahih olan kimseler. Bunlar da kle, kadn, hns, ocuk ve yolcudur.

3. Cuma namaz klmakla ykml olmakla birlikte, katlm ile namaz akd olmayan kimseler. Bunlar da iki kiidir. Evi ehrin dnda olup, cuma namaz ezann duyan ile yolcu niyetini srdrmekle birlikte ikameti drt gnden fazla devam eden yolcu.

4. Cuma namaz klma ykmll olmamakla birlikte, katlm ile onunla namaz akd olunabilen. Bu da sz geen mazeretlere sahib zr sahibi kimsedir.[448]

 

Cuma Namaznn Mer Klnmasnn Hikmeti

 

Mslmanlarn bu gnde toplanmalar er' bir hkm olarak tesbit edilmitir. Bunun sebebi onlara zerlerindeki Allah'n nimetinin bykln hatrlatarak dikkatlerini ekmektir. Bu namazda hutbe de merdur. Ondan da maksat onlara bu nimeti hatrlatmak, bu nimete kretmeye onlar tevik etmektir. Bugnde gnn ortasnda cuma namaz klmak da eriat tarafndan tesbit edilmitir. Bylelikle tek bir mescidde toplanmak gerekletirilebilsin.[449] Bu haftalk toplantda retme, ynlendirme, t ve hatrlatma, slama ball yenileme, kardelik ban canlandrma, birlii salamlatrma ve mslmanlarn gcn ortaya koyma szkonusudur.[450]

Cuma gnnde yce Allah, dem'i yaratmtr. Abdu'r-Rahman b. el-Arec'den rivyete gre o Ebu Hureyre'yi yle derken dinlemi: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem buyurdu ki: "Kendisinde gnein doduu en hayrl gn cuma gndr. O gnde dem yaratld, o gnde cennete konuldu ve o gn de cennetten karld."[451]

nsan da esasen ancak ibadet etmek iin yaratlmtr. Yce Allah yle buyurmaktadr: "Ben cinleri ve insanlar bana ibadet etmekten baka, bir ey iin yaratmadm." (ez-Zariyat, 51/56) Buna gre bugnde insann dnya tela ve meguliyetlerinden uzak kalmas, yaratcsna ibadet ve kr ile megul olmas uygun dmektedir. Bylelikle bugnde nereden gelip, nereye gideceini hatrlayaca, nefsi ile babaa kalaca bir zaman elde etmi olunur.

 

Cuma Gnnn Fazileti

 

bnu'l-Kayyim der ki: Bugn tazim etmek, onu yceltmek, bugne dierlerinden farkl zel ibadetler tahsis etmek, Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'in hidayetiyle gsterdii ilerdendi. lim adamlar cuma gnnn m yoksa Arafe gnnn m daha faziletili olduu hususunda iki farkl gre sahibtir. Bu iki gr de afi mezhebine mensub ilim adamlarnn savunduklar grlerdendir.[452]

Bugnde mslmanlarn toplanp cuma namazn ed etmeleri vcibtir. zrsz olarak bu namaz terkeden bir kimsenin kalbini Allah cehlet, haktan uzaklk, katlk ve kilitlemek suretleriyle mhrler ve byle bir kimse gafillerden olur.

Cuma gnnde dualarn kabul olunduu bir an vardr. Bu her hafta tekrarlanan bir bayram gndr. Ebu Lbbe b. Abdi'l-Mnzir Radyallahu anh'dan rivyete gre Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "phesiz cuma gn, gnlerin efendisidir. Allah nezdinde en bykleridir. O gn Allah nezdinde kurban bayram birinci gnnden de, ramazan bayram birinci gnnden de daha byktr. Bugnde be zellik vardr: Allah bugnde dem'i yaratt. Bugnde dem'i yere indirdi. Bugnde Allah dem'in cann ald. Bugnde yle bir an vardr ki, kul Allah'tan bu anda bir ey dileyecek olursa, mutlaka onu ona verir. Elverir ki haram bir ey istemesin. Kyamet bugnde kopacaktr. Gkte olsun, yerde olsun ne kadar mukarreb bir melek varsa, ne kadar rzgar, da ve deniz varsa hepsi mutlaka cuma gnnden korkarlar, ekinirler."[453]

bnu'l-Kayyim dedi ki: Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem bugnn sabah namaznda es-Secde suresi ile el-nsan surelerini okurdu... eyhu'l-slam bn Teymiye'yi yle derken dinledim: Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'in bu iki sureyi cuma namaznn sabahnda okumasnn sebebi; her iki surenin de o gnde olanlar ve olacaklar ihtiva etmesinden dolaydr. Bu iki surede dem'in yaratlmas, Allah'a dn, kullarn haredilmesi szkonusu edilmektedir. Onlar ise cuma gn olacaktr. Ayrca bu gnde bu iki surenin okunmas suretiyle mmete olmular ve olacaklar hatrlatlm oluyordu.

Baz ilim ehli cuma gnnde Kehf suresini okumay mstehab kabul ederler. Buna delil olarak Ebu Said el-Hudr'nin Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'in yle buyurduuna dair rivyetini gsterirler: "Cuma gnnde Kehf suresini okuyan bir kimse iin, her iki cuma aras nur ile aydnlatlr."[454]

Cuma gndz ve gecesinde Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'e oka salt ve selm getirmek de mstehabtr. nk Enes'ten yle dedii rivyet edilmitir: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem buyurdu ki: "Cuma gndz ve gecesinde bana oka salt ve selam getiriniz."[455]

Bugnde gusletme emri verilmitir. Bu mekked bir snnettir. Gusletmenin vcubu hususunda ilim adamlarnn gr vardr.[456] : Vcib deildir diyenler, vcibdir diyenler ve giderilmesi gereken kokusu olan kimseler ile yle olmayanlar arasnda farkl hkm gzetenler. Giderilmesi gereken kokusu bulunanlar iin gusletmek vacibtir, buna ihtiyac olmayanlar iin de mstehabtr. Bu gr de mam Ahmed'e mensub ilim adamlarnn grleridir.

Bugnde ho koku srnmek mstehabtr, haftann dier gnlerinde ho koku srnmekten daha faziletlidir. Gzel giyinmek ve misvak kullanmak da mstehabtr. nk Ebu Said el-Hudr Radyallahu anh'n rivyetine gre Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Cuma gn gusletmek kil bli olan herkesin zerine bir grevdir. Misvak kullanmak ve g yettii kadar ile ho koku srnmek de."[457] Yce Allah da yle buyurmaktadr: "Ey demoullar! Her mescidde ziynetinizi aln, yiyin, iin, israf etmeyin..." (el-Araf, 7/31)

Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'den yle buyurduu rivyet edilmitir: "Cuma gnnde gusletmek, ho koku srnmek, misvak kullanmak her mslmann zerinde bir haktr."[458]

mamn dndakiler iin cuma namazn klmak zere mescide erken gitmek mstehabtr. Burada nafile namaz klmak, zikir etmek, Kur'n okumak ile megul olunur, imam hutbeyi vermek zere kana kadar byle yaplr.

Kii hutbeyi iittii takdirde onu susup dinlemesi gerekir. Susup dinlemeyecek olursa, lavetmi olur. Laveden kimsenin ise cumas yok demektir. nk Alkame'nin rivyetine gre Abdullah b. Mesud yle demitir: Ben Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'i yle buyururken dinledim: "nsanlar Cumalara birinci, ikinci ve nc olarak erken gidi sras lsne gre kyamet gn Allaha yakn makam sahibi olurlar. Sonra Allah: (Ben) drt kiinin drdncsym, drdnc olan da uzak deildir, dedi.[459]

Ebu Hureyre Radyallahu anh'dan dedi ki: "Her kim cuma gn cnubluktan gusleder gibi gusleder, sonra cumaya giderse bir deve kurban etmi gibi olur. Her kim ikinci saatte giderse, bir inek kurban etmi gibi olur. Her kim nc saatte giderse boynuzlu bir ko kurban etmi gibi olur. Her kim drdnc saatte giderse bir tavuk tasadduk etmi gibi olur. Her kim beinci saatte giderse bir yumurta tasadduk etmi gibi olur. mam hutbe iin kt m melekler artk zikri dinlemek zere hazr bulunurlar. (Bundan sonra gelenlere bir ey yazmazlar.)"[460]

Said b. el-Mseyyeb'den rivyete gre Ebu Hureyre kendisine unu haber vermi: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem buyurdu ki: "Cuma gnnde imam hutbe okumakta iken (yanndaki) arkadana dinle! diyecek olursan, lavetmi olursun."[461]

Cumann fazileti ve zellikleri hususunda byk ilim adam merhum bnu'l-Kayyim, Zadu'l-Med'de olduka geni aklamalarda bulunmutur.[462]

 

Cuma Namazna Gitme Adab

 

Cuma gn bunca zelliklere sahib bir gn olduuna gre bu byk fazilete gereken dikkati gstererek mkafat elde etmek iin gayret eden, tembellie ve gaflete yenik dmeyerek tevbe etmekte elini abuk tutan kimselere Allah mkafatlarn verecektir.

1. Cuma namazn klmak zere mescide giden kimsenin iyice temizlenmesi gerekir. nk yce Allah: "Gerekten Allah oka tevbe edenleri de sever, oka temizlenenleri de sever." (el-Bakara, 2/222) diye buyurmaktadr. Temizlik, sslenmek ve koku srnmek ile en gzel hal ve en parlak bir surette oraya gitmeli, en gzel elbiselerini giyinmelidir. nk yce Allah yle buyurmaktadr: "Ey dem oullar! Her mescidde ziynetinizi aln, yiyin, iin, israf etmeyin." (el-Araf, 7/31) Daha sonra sknet ve vakar ile camiye gitmek zere kar. Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'in u buyruu dolaysyla parmaklarn birbirine geirmez: "Sizden herhangi bir kimse gzelce abdest alr, sonra mescide gitmek zere karsa sakn parmaklarn birbirine kenetlemesin. nk o namazda demektir."[463]

Ayrca mam Ahmed Musned'inde Ebu Eyyub el-Ensari'den yle dediini rivyet etmektedir: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'i yle buyururken dinledim: "Bir kimse cuma gn gusleder ve eer varsa koku srnr, en gzel elbiselerini giyinir, sonra da skunet ve vakar ile karsa nihayet mescide vardnda eer frsat bulursa iki rekt namaz klp, kimseye de eziyet vermeyerek imam (hutbe vermek zere) ktnda dikkatle dinler ve nihayet namaz klarsa bu (kld namaz) ile br cuma arasndakiler iin bir keffaret olur."[464]

nsann namaz klmak zere gitmesi -bu husustaki emir dolaysyla- gerekir. lim adamlar; "Ey iman edenler! Cuma gn iin arda bulunulduunda Allah'n zikrine koun." (el-Cum'a, 62/9) buyruunda geen "sa'y: komak"n anlam hususunda ayr gr ileri srmlerdir:

a. Bundan kast niyettir. Yani kalblerin komasdr. Komann balangc ve en byk maksad da budur.

b. Maksat ameldir. Yani yce Allah' anmak zere gitmek iin gusletmek, taranmak, ya ve koku srnmek, gzel elbiseler giyinmekle sslenmek kabilinden hazrlk olacak eyleri yapnz, demektir.

c. Maksat ayaklar zerinde komaktr. Bu da en faziletlisidir; fakat bu art deildir. bnu'l-Arab der ki: "yetin zahiri hepsinin vacib olmasn ifade etmektedir; fakat bunlarn mstehab olularna dair deliller, vacib olduklarna dair delillerden daha gldr."[465]

2. nsann mescide gitmeden nce kt kokulardan uzak durmas gerekir. nk Cbir Radyallahu anh'dan rivyete gre Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Kim sarmsak yahut soan yerse bizden de uzak dursun, mescidimizden de uzak dursun ve evinde otursun."[466] Prasa, turp ve buna benzer melekleri ve namaz klanlar rahatsz edecek ekilde kt kokusu bulunan yiyecekler de sarmsak ve soana benzer eylerdendir. Sigara ve benzeri yce Allah'n haram kld pis eylerin bunlarn kapsamna girmesi ise ncelikle szkonusudur.

3. Cuma gn dolaysyla az temizlemek, dilerin arasndaki yemek artklarn ayklamak da merdur. Bylelikle azn kokusu ho olur. Dier taraftan Ebu Umame'den gelen rivyete gre Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Misvak kullannz. nk misvak az temizleyicidir, Rabbi raz edicidir. Cebrail bana geldii her seferinde mutlaka misvak kullanmay bana tavsiye etmitir. O kadar ki; bana ve mmetime farz klnacandan korktum ve eer ben mmetime zorluk vereceimden korkmam olsaydm, misvak onlara farz klardm. phesiz ben ok misvak kullanrm. O kadar ki, azmn n taraflarn ypratacandan korktum."[467]

Evinden kt vakit bu hususta vrid olmu dualar okumas gerekir. Bu dualardan birisi de Enes b. Malik Radyallahu anh'n naklettii rivyettir. Buna gre Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Kii evinden kp da (bismillahi tevekkeltu alallahi ve l havle ve l kuvvete ill billahi: Allah'n ad ile, Allah'a tevekkl ettim, Allah ile olmadka hibir eye g ve takat yetirilemez, diyecek olursa, o vakit: Hidayete iletildin, Allah sana yeter ve sen (korkulan eylerden) koruma altna alndn, denilir. Bunun zerine eytanlar onun nnden kenara ekilirler. Bir dier eytan ona: Hidayete iletilen, kendisine yeterli gelinen ve korunan bir kimseye sen ne yapabilirsin?" der.[468]

Um Seleme Radyallahu anha'dan yle dedii rivyet edilmitir: Peygamber benim evimden kt her seferinde mutlaka gzn semaya doru kaldrr ve yle derdi:

Allah'm, sapmaktan, saptrlmaktan, ayamn kaymasndan, kaydrlmasndan, zulmetmekten, zulmedilmekten, bilgisizlik etmekten, bana kar bilgisizlik edilmesinden sana snrm, derdi."[469]

Mescide ulat m sa aya ile girer ve nakledilmi bir dua okur. Abdullah b. Amr b. el-s'dan rivyete gre Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem mescide girdi mi yle derdi: "  

Kovulmu eytandan O pek byk olan Allah'a, O'nun kerim zatna, ezeli saltanat ve egemenliine snrm." (Hadisin ravilerinden Ukbe kendisine bu hadisi rivyet eden Hayve'ye): Sadece bu kadar m (benden sana ulat)? dedi. Bu sefer (Hayve): Evet, dedi. (Ukbe) dedi ki: Bunu syledi mi eytan yle der: "Bu gnn dier blmnde de, benden koruma altna alnd."[470]

Mescidden kmak istedii takdirde nce sol ayan atar. Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem buyurdu ki: "Sizden herhangi bir kimse mescide girdi mi Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'e salt ve selam getirsin. Sonra:

Allah'm, bana rahmetinin kaplarn a, desin. kt vakit de:

Allah'm, ben senden ltfu kereminden niyaz ederim desin."[471]

Mescide girdii takdirde insanlarn zerlerinden atlamasn. Safta kimsenin yerini daraltmasn, yahutta yer konusunda bakasyla anlamazlk karmasn. Oturaca yere ulat m kendisine yakn olana selam versin. ki rekt tahiyyetu'l-mescid klmadan da oturmasn. nk Ebu-Katade'den rivyet edildiine gre Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Sizden herhangi bir kimse mescide geldii takdirde oturmadan nce iki rekt klversin."[472]

lk safa kimseye sktrmadan otursun. Eer yer bulamazsa bir arkadaki safta otursun. Saflarn sa taraflar daha faziletlidir. ie Radyallahu anh'dan yle dedii rivyet edilmitir: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurdu: "phesiz Allah ve melekleri saflarn sa taraflarna salt getirirler."[473]

Mescidde oturdu mu parmaklarn birbirine kenetlemesi mekrhtur. nk o namazdadr. Parmaklarn tlatmas da bu hkmdedir. Balgam karmaz ve tkrmez. Allah'n zikri ile megul olmas gerekir.

 

Cumann Shhat artlar

 

1- Vakit: Yce Allah: "nk namaz m'minler zerine vakitleri belli bir farzdr." (en-Nisa, 4/103) diye buyurmaktadr. Dolaysyla cuma namaz vaktinden nce, vaktinden sonra klnrsa, icma ile sahih olmaz. Cuma namaznn son vaktinin le namaznn son vakti olduunda da gr ayrl yoktur.[474]

Cuma namaznn zevalden sonra eda edilmesi hem daha faziletli, hem daha ihtiyatlcadr. nk Enes b. Malik Radyallahu anh'dan yle dedii rivyet edilmitir: Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem cuma namazn gne (batya doru) kayd zaman klard.[475]

Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'n ou zamanlardaki fiil uygulamas budur. Zevalden nce eda edilmesi hususunda ise, ilim ehli arasnda gr ayrl vardr.

2- Cemaat: Cuma namaz tek kii tarafndan klnamaz. nk Trk b. ihb'dan gelen rivyete gre Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Cuma her mslmana zerine cemaat ile klnmas vacib bir haktr..."[476]

Cuma namaz iin gerekli olan cemaat saysnn ne kadar olduu hususunda ilim ehli arasnda pek ok gr ayrl vardr. Bu husustaki en sahih gr imam ve beraberinde iki kii olmak zere kiidir. Buna gre bir ky ya da kasabada mkellef, hr, orada yerleik erkek bulunduu takdirde cuma namazn klarlar, le namazn klmazlar. nk cuma namaznn meruiyetine ve farz oluuna dair deliller onlar da kapsar.

Cuma namaznn klnabilmesi iin krk kiinin varln art komak, ilim ehlinden bir grubun grdr. mam Ahmed b. Hanbel -Allah'n rahmeti zerine olsun- bunlardandr. Fakat tercihe deer olan gr bunun krk kiiden az sayda kimse ile klnmasnn caiz olduudur. En az ise az nce getii gibi kiidir... Krk kiinin art olduuna dair hadis zayftr. Nitekim bu hususu bn Hacer Buluu'l-Meram adl eserinde aklam bulunmaktadr.[477]

eyhu'l-slam bn Teymiye yle demitir: Cuma namaz kii ile klnabilir. Birisi hutbe okur, iki kii de dinler. Bu ayn zamanda mam Ahmed'den gelen rivyetlerden birisi ve ilim adamlarndan bir kesimin grdr.[478]

Ebu Said el-Hudr'den yle dedii rivyet edilmitir: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem buyurdu ki: " kii olduklar takdirde onlardan birisi onlara imam olsun..."[479] Cabir Radyallahu anh'dan rivyet edilen: "Snnet her krk ve daha fazla kiinin cuma namaz klmas eklinde uygulanagelmitir." eklindeki sz ise sahih deildir. nk aslolan cuma namaznn ikamet halindeki cemaate vacib oluudur. kii ise cuma namaz klmak kendilerine vacib olan bir cemaat tekil ederler. Bu kiiden bu namaz drmeye dair bir delil yoktur. Onlardan bu namaz drmek ise kitabtan, snnetten, icmadan, ashabn grnden ve hatta sahih bir kyastan delili olmayan mcerred bir gr ile tahakkmdr.[480]

3. Yerleik olmak (yurt edinmek, istitan): eyhu'l-slam dedi ki: Yaplar birbirine yakn, yaz ve k brakp gitmedikleri yerlerde ikamet eden herbir topluluk arasnda cuma namaz klnr. Eer onlarn yaplar adet edindikleri zere toprak, tahta, kam, hurma dallar, saz ve benzeri eylerden yaplm ise (bunlar yurt edinmi, yerleik kimseler saylrlar). nk binalarn meydana geldii paralar ve malzemenin bu hususta herhangi bir etkisi yoktur. Aslolan onlarn yerleik olmalar ve adr ile ounlukla yamur yaan yerler arasnda gidip gelen ve eitli yerlerde tanp duran, tandklar vakit de evlerini de beraberlerinde tayanlar gibi olmamaldrlar. lim adamlarnn ounluunun gr budur.[481]

mam Ahmed gebe kimselerden cuma namaznn dmesine onlarn tanp durmalarn illet (sebeb, gereke) gstermitir.[482]

Bundan dolay Medine evresinde bulunan arab kabilelerine Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem cuma namaz klmalarn emretmemitir.[483]

4. Cuma namazndan nce iki hutbe verilmesi. Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem bunlara srekli devam etmitir. bn mer Radyallahu anh yle demektedir: "Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem ayakta hutbe verir, sonra oturur, sonra tekrar imdi yaptnz gibi ayaa kalkar (bir daha hutbe verir)di."[484] ie Radyallahu anha dedi ki: Cumann iki rekt olmas hutbeden trdr.[485]

 

Hutbenin artlar

 

bnu'l-Kayyim dedi ki: Cumann zelliklerinden birisi de yce Allah'a hamd ve sen ile ann yceltmenin, vahdniyetine ve Raslne rislet ile ehadet etmenin maksad olarak gzetildii; Allah'n kullarna, Allah'n gnlerinin hatrlatld, O'nun azab ile yakalayp, intikamndan sakndrld, kendilerini Allah'a ve cennetine yaklatracak eylerin tavsiye edilip, gazabna ve cehennemine yaknlatracak eylerden vazgemelerinin hatrlatld bir hutbenin verilmesidir. te hutbenin maksad budur ve bunun iin bir araya gelinir.[486]

 

Hutbenin Shhat artlar

 

1. Namazdan nce verilmesi. nk Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'den, onun halifelerinden miras alnan budur ve mslmanlar bunun zerinde icm etmilerdir.

2. Niyet. nk Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem: "Ameller niyetler iledir..."[487] diye buyurmutur.

3. Allah'a hamdetmek. nk Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Kendisine elhamdulillah diye balanmayan herbir sz kesiktir."[488] Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem btn hutbelerine Allah'a hamd ile balard.[489]

4. ki kelime-i ehadeti zikretmek. eyhu'l-slam ve bakalar Allah'a hamd ve senda bulunmay, iki ehadeti getirmeyi ve hutbede t vermeyi vacib (farz) grmlerdir.

5. Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'e salt getirmek. nk yce Allah' zikretmeyi gerektiren herbir ibadet ayn ekilde Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'i anmay da gerektirir.

6. Bir yet dahi olsa Kur'n- Kerim'den bir eyler okumak. nk Cbir b. Semura yle demitir: "Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'in iki hutbesi olurdu. kisi arasnda otururdu. Hutbesin de Kur'n okur ve insanlara hatrlatmalarda bulunurdu."[490] Bir ka yet okumak ise mstehabtr. nk Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'den byle yapt nakledildii gibi, bunun meriyeti zerinde icm vardr.[491] Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'in hutbelerinden bellenenlerden grld zere[492] o Kur'n- Kerim'den (blmler) ve Kaf suresini okuyarak oka hutbe okurdu. Hrise b. en-Numan'n bir kzndan gelen rivyete gre yle demitir: "Ben Kaf suresini ancak Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'in azndan ezberledim. O her cuma bunu hutbe olarak okurdu..."[493]

7. Aziz ve celil olan Allah'a kar takvl olmay tavsiye etmek. bnu'l-Kayyim'in naklettiine gre Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'in hutbesi Allah'a, meleklerine, kitablarna, rasllerine, ona kavumaya iman gibi iman esaslarn hatrlatr; cennet ve cehennemi, Allah'n kendi dostlarna ve itaat edenlere hazrladklarn, dmanlarna ve masiyet edenlere hazrladklarn dile getirir, onlar Allah'a davet eder, insanlarn Allah' sevmelerine sebep tekil eden nimetlerini hatrlatr, onun intikamndan korkmalarn salayan gnlerini hatrlatr, Allah' sevmeleri sonucunu verecek hususlar, O'nu zikredip O'na kretmeyi emrederdi. Bylelikle onun hutbesi, kalbleri iman ile, tevhid ile Allah', O'nun yetlerini, O'nun nimetlerini, O'nun gnlerini bilmek, O'na zikredip, O'na kretmeyi sevmekle dolar taard. Onu dinleyenler Allah' sevmi, Allah da kendilerini sevmi olarak (cumadan) dnerlerdi.[494]

8. Cuma iin art koulan saydaki kiinin her iki hutbeden dinlemesi vacib olan miktar dinlemek zere hazr bulunmalar. Bu miktar da yce Allah'a hamd, Raslne salt ve selam, Allah'a kar takval olmann vasiyet edilmesi, Kur'n' Kerim'den bir eylerin okunmasdr. Eer uyumak, gafil olmak, sarlk yahutta uzaklk gibi dinlemeye mani herhangi bir sebep varsa yine de hutbe sahih olur.

9. ki hutbenin pepee verilmesi. ki hutbenin arasn yahutta ayn hutbenin blmlerinin arasn ya da hutbeler ile namaz arasn az bir zaman ile ayrmakta bir mahzur yoktur; fakat bu sre uzayacak olursa batl olur. Aradaki faslann uzunluk ya da ksaln bilmek iin rf ve adete bavurulur.

10. Vaktin girmesi. yet vakit girmeden nce hutbe okuyup, namaz klarsa sahih olmaz. nk hutbeler iki rektin yerini tutar. Yce Allah da: "Ey iman edenler! Cuma gn namaz iin arda bulunulduu vakit..." (el-Cum'a, 62/9) diye buyurmaktadr. bnu'l-Arab der ki: Bu, cumann ancak nid ile (cuma iin okunacak ezan ile) vacib olduuna delildir. Nid ise ancak vaktin giriinden sonra olur.[495]

11. Hutbeyi verecek olan hatibin bizatihi zerine cuma farz olan kimselerden olmaldr. Mesela hr ve yerleik olmaldr. mamlk iin art olanlar hutbe okumak iin de arttr.

12. ki hutbeyi de cuma iin art grlen saydaki kiinin duyaca ekilde yksek sesle okumak. yet imam yksek sesle okumakla birlikte kendilerine cumann vacib olduu saydaki ahslar gaflet, uyku yahut sarlk gibi bir mazeretten tr iitmeyecek olurlarsa, yine hutbe sahih olur. Cabir b. Abdullah Radyallahu anh'dan yle dedii rivyet edilmitir: "Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem hutbe verdi mi gzleri kzarr, sesi ykselir, hiddeti artar. Sanki o bir orduyu (tehlikelere kar) uyaran bir kii gibi idi...."[496]

13. Yerleik olmak (isttn, vatan edinmek, yurt edinmek). Cuma namaz ehirde de, kasabada da sahihtir. Elverir ki cuma namaz iin art koulan saydaki ahslar o yerde yerleik bulunsunlar. Herhangi bir gemide -mesela kendi ehrine varmadan nce- cumann Rkunlerinden herhangi birisini yapacak olursa -yurt edinmek szkonusu olmadndan tr- sahih olmaz.

14. Hutbe araba olmaldr. yet araba hutbe okumaktan ciz ise okuyaca yetin araba olmas yeterlidir. Malikiler arabay gzelce konuacak bir kimsenin bulunmamas halinde cuma namaznn skt olacan (ykmllnn kalkacan) sylemilerdir. Hnefiler araba dnda bir dille hutbeyi caiz grmlerdir. Sahih olan udur: Eer hatib hutbeyi araba verebiliyor ise onu araba vermesi gerekir. Eer buna g yetiremiyor ise kendi diliyle hutbeyi irad eder. nk g yetirebilmekle birlikte hutbe arabadan baka bir dille verilirse sahih olmaz.

 

ki Hutbenin Rkunleri

 

Hem birinci, hem ikinci hutbede u drt ruknn bulunmas kanlmazdr:

1. "Elhamdulillah" diyerek Allah'a hamd etmek. Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem "elhamdulillah" ile balamad hibir hutbe vermezdi.[497]

2. Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'e salt ve selam getirmek. nk yce Allah: "Ey m'minler! Siz de ona salt ve selam edin." (el-Ahzab, 33/56) diye buyurmaktadr.

3. Yce Allah'n emirlerini yerine getirmek, yasaklarndan saknmak demek olan Allah'a kar takval olmay tavsiye etmek, itaati tevik, masiyetten uzak durmay telkin etmek. nk yce Allah: "Ey iman edenler! Allah'tan nasl korkmak gerekirse, yle korkun ve siz ancak mslmanlar olarak ln!" (Al-i mran, 3/102) diye buyurmaktadr. Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'in, ashab- kiram'n hutbelerini inceleyen bir kimse bunlarn hidayeti ve tevhidi yeterli bir ekilde akladklarn, yce Rabbin sfatlarn, imann genel esaslarn szkonusu ettiklerini, Allah'a davet edip, onu kullarna sevdirecek ekilde nimetlerinin szkonusu edildiini, onlar Allah'n azabndan korkutacak ekilde gnlerini hatrlattklarn, kendilerini Allah'a sevdirecek ekilde onu anp, kretmeyi emrettiklerini grrz. Bylelikle yce Allah'n azametini, sfatlarn, isimlerini hatrlatarak, O'nu kullarna; O'na itaati, kretmeyi ve O'nu anmay emrederek kullarn Allah'a sevdirirlerdi. Bunun sonucunda hutbelerini dinleyenler Allah' sevmi, Allah da kendilerini sevmi olarak ayrlrlard.

Daha sonra aradan uzun zamanlar geti; peygamberlik nuru zayflad. eriatler, emirler, hakikat ve maksatlarna riayet edilmeden, yerine getirilmeden birtakm merasimler halini ald. Bu merasimlere ekli bir hviyet kazandrdlar ve onlar eitli yollarla sslemeye koyuldular. Sonunda merasimleri ve grnen durumlar adeta ihll edilmemesi gereken snnetler haline getirdiler. Fakat asla ihll edilmemesi gereken maksatlar ihlal ettiler. Hutbeleri seci'lerle, edebi sanatlarla sslediler, bunun sonucunda kalblerin hutbeden alaca pay azald; hatta bsbtn ortadan kalkt ve hutbeden gzetilen maksat kaybolup gitti.

4. Kur'n- Kerim'den bir miktar okumak. nk Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'in hutbelerinden bilinenlere gre o Kur'n- Kerim'i ve Kaf suresini oka okurdu.[498]

Haris b. en-Numan'n bir kzndan yle dedii rivyet edilmitir: "Ben Kaf suresini ancak Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'in azndan belledim. O her cuma hutbesinde onu okurdu..."[499]

 

Hutbenin Snnetleri

 

1. Minber ya da benzeri bir ey zerine karak hutbe vermek. Zhr'nin, Salim'den rivyetine gre Salim'in babas yle demitir: "Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'i minber zerinde hutbe verirken dinledim..."[500] bnu'l-Kayyim'in belirttiine gre Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem minber edinmeden nce bir yaya yahutta bir asaya dayanrd. Savata bir yaya, cumada ise bir sopaya dayanrd. Minberi basamakl idi.[501] Nevevi der ki: Minber edinmek mstehabtr. O zerinde icm bulunan bir snnettir.[502]

2. Hatibin minbere kt vakit m'minlere selam vermesi. nk Cabir Radyallahu anh'dan rivyete gre Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem minbere kt vakit selam verirdi.[503]

3. Hatibin, hutbeden nce ezan bitinceye kadar minberin zerinde oturmas. nk bn mer Radyallahu anh'dan yle dedii rivyet edilmitir: "Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem iki hutbe verirdi. Minbere kt vakit otururdu. Nihayet ezan bitirince -(ravi) zannederim mezzin de (dedi)- sonra kalkar hutbe irad eder, sonra konumakszn bir sre oturur, sonra kalkar hutbe verirdi."[504]

4. Yzn insanlara dnmesi. nk Adyy b. Sbit babasndan yle dediini rivyet etmektedir: "Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem minber zerinde ayaa kalkt m ashab ona yzlerini dnerlerdi."[505]

bn Hacer dedi ki: Hatibin yzn dnmesinin bir sonucu olarak arkasn kbleye dner. Bunun msamaha ile karlanmas, t verdii kimselere srtn dnmemek iindir. Cemaatin imama yzlerini dnmelerinin bir hikmeti de onun yapaca konumay dinlemek iin hazrlanmak ve szn dinlerken ona kar gerekli edebi taknmaktr. Hatibi dinleyenler yzlerini ona evirip bedenleriyle, kalbleriyle ve uyank zihinleriyle ona ynelecek olurlarsa hatibin verecei d daha ok anlamalarn salar ve kendisi sebebiyle ayaa kalkmas meru olan hususta (hutbenin ihtiva ettii tlerde) ona uygun hareket etmeyi daha bir gerektirir.[506]

5. Hatibin bir yaya yahut asaya dayanmas.[507] nk bu fiili snnetlerdendir. Zira el-Hakem b. Hazm'in yle dedii sahih olarak rivyet edilmitir: "Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem ile birlikte bir heyetle beraber gittim... Orada birka gn kaldk. O sre zarfnda Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem ile birlikte cumada bulunduk. Bir asaya ya da bir yaya dayanm olarak ayakta durdu, Allah'a ksa birtakm kelimelerle hamd-u senlarda bulundu..."[508]

6. Hatibin iki hutbe arasnda hafife oturmas. bn mer Radyallahu anh'dan yle dedii rivyet edilmitir: "Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem iki hutbe verir ve ikisi arasnda otururdu."[509]

7. Ayakta hutbe okumas. nk bn mer Radyallahu anh'dan yle dedii rivyet edilmitir: "Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem -imdi yaptnz gibi- ayakta hutbe okur, sonra oturur, sonra bir daha kalkard."[510] Bir dier gereke de yce Allah'n: "...seni ayakta brakp..." (el-Cumua, 62/11) buyruudur.

8. Hutbeyi ksa tutmas. nk Muslim'in Sahih'indeki rivyete gre Ammar yle demitir: Ben Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'i yle buyururken dinledim: "phesiz ki kiinin namaz uzun tutmas, hutbeyi ksa tutmas, onun fkhna iarettir. Bu sebeble namaz uzunca tutunuz, hutbeyi ksa kesiniz. phesiz baz szler by (gibi) etkilidir."[511]

9. kinci hutbenin birinci hutbeye gre -ezana gre kamet gibi- daha ksa olmas.

10. mknlar lsnde sesini gerekli miktardan fazla ykseltmesi. nk Cabir b. Abdullah'dan yle dedii rivyet edilmitir: "Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem hutbe verdi mi gzleri kzarr, sesi ykselir, gazab iddetlenirdi. Sanki o sabaha kalmaz, akama kalmaz... dman ordusu size baskn yapacaktr" diyen bir ordunun uyarcs gibi idi..."[512]

11. Mslman erkeklere, mslman kadnlara, kendisine ve hazr bulunanlara dua etmesi. nk byle bir dua cenaze namazlarnda ve bakalarnda caiz olduuna gre hutbede caiz olmas ncelikle szkonusudur.

12. Hutbesini ar ar ve net szlerle acele etmeden, laf da fazla uzatmadan anlalr bir ekilde vermelidir. nk bylesi daha beli ve daha gzeldir.[513]

13. mam minbere oturduu vakit hutbeden nce ezan okunmas. nk es-Sib b. Yezid'den yle dedii rivyet edilmitir: "Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem dneminde, Ebu Bekir ve mer radyallahu anhuma dnemlerinde cuma gnleri ezan ilkin imam minberin zerine oturduu vakit okunurdu. Osman Radyallahu anh halife olup da insanlar oalnca (kamet ve ezandan baka) nc bir ezan ez-Zevr (denilen Medine arsndaki bir yer zerinde) ilave etti."[514]

14. ki hutbenin bitirilmesinden hemen sonra araya fazla fasla girmeden cuma namaznn klnmas.

 

Cuma Hutbesini Dinleyenin Uymas Gereken db

 

1. Namaz klan mescide geldii takdirde iki kii arasnda (kendisine) yer amamaldr. nk Selmn el-Fris'den yle dedii rivyet edilmitir: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem buyurdu ki: "Her kim cuma gn gusleder ve gc yettii kadaryla temizlenir, sonra (ya) srnr ya da bir koku srnr, sonra (namaza) giderse, iki kiinin arasn ayrmayp, kendisi iin takdir edilen kadaryla namaz klar, sonra imam (hutbe vermek zere) ktnda susup dinlerse, o cuma ile gelecek cuma aras (kk) gnahlar balanr."[515]

2. Az nce kaydettiimiz hadis-i erif dolaysyla hutbeyi dikkatle dinlemesi ve bunun iin kendisini hazrlamas da gerekir.

3. Oturmak istedii takdirde oturan bir kimseyi kaldrarak yerine oturmaya kalkmamaldr. nk bn mer Radyallahu anh yle derdi: "Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem adamn kardeini oturduu yerden kaldrarak, kendisinin o yere oturmasn yasaklamtr."[516]

4. Mescidde insanlarn omuzlar zerinden atlayp, gemek iddetli bir ekilde mekrhtur. nk Abdullah b. Busr'den yle dedii rivyet edilmitir: Cuma gnnde onun yan tarafnda oturuyor idim. Bir adam gelip insanlarn omuzlar zerinden atlayp geiyordu. Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem ona: "Otur, sen artk eziyet veriyorsun." diye buyurdu.[517]

Sehl b. Muz b. Enes el-Chen babasndan yle dediini rivyet etmektedir: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem buyurdu ki: "Her kim cuma gn insanlarn omuzlar zerinden geecek olursa o cehenneme doru bir kpr edinmi olur."[518]

5. mama yaknlamal ve ona doru yzn dnmeli, mmkn olduu kadaryla n saflarda namaz klmaya gayret etmelidir. nk bunlarn faziletine dair gelmi rivyetler vardr. Ayrca bir yerde daha ok hak sahibi olmak, oraya daha erken varanndr.

eyhu'l-slam bn Teymiye der ki: Bir kimsenin hazr deilken bir eyler sermesi ve bununla bakasn orada oturmasn engellemesi hakk yoktur. Bu yle bir yeri gasbetmek ve yce Allah'n mslmanlara emrettii namaz klmalarn engellemektir. Snnet olan kiinin bizzat kendisinin gelip nde oturmasdr. Kendisinden nce bir seccade gnderip yer tutan bir kimse zalimdir ve byle bir ii yapmas engellenir. Bu gibi seccadelerin kaldrlmas ve onun yerine insanlarn gelip oraya oturmasnn salanmas icab eder.[519]

6. mam hutbe irad ederken konumak caiz deildir. nk Sahih-i Buhr'de Ebu Hureyre'nin rivyet ettii hadise gre Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Cuma gnnde imam hutbe verirken arkadana "dinle" diyecek olursan, sen lavetmi (cumann sevabn karm) olursun."[520]

Aslnda "dinle" demek bir marufu (iyilii) emretmektir fakat byle bir konumda lav yani gnahtr. Bunun dndaki szlerin gnah olmas ise daha da ileri derecededir. Peygambere salt ve selm getirmek mstesndr. Hatibten bunu dinleyecek olursa, kendisinin de salt ve selm getirmesi snnet olur. Ancak bakasn megul etmemek iin yksek sesle getirmez. Ayn ekilde hutbeyi dinleyen kimsenin sesini ykseltmeden hatibin duasna min demesi de snnettir. yet kendini tutamayp, hapracak olursa gizlice kendisi duyacak kadaryla "elhamdulillah" der.

Bakasna "yerhamukellah" demek, dinlemenin vcubu dolaysyla meru deildir.[521] Tpk namazda iken haprana yerhamukellah denilmeyecei gibi hutbe esnasnda haprana da yerhamukellah denilmez.

7. mam hutbe okurken oturu ekliyle yaknndakilerin yerini daraltmas mekrhtur. Bir yere yaslanmas, ayaklarn uzatmas, yahut elleriyle arkaya doru dayanmas gibi. Bylelikle normal oturan bir kimseden daha ok yer tutmu olur. Ancak bir rahatszl dolaysyla bunu yaparsa sakncas yoktur. yet kalabalk olan bir yerden biraz uzaa ekilirse bu daha faziletli olur. nk bu yolla bakalarnn yerini daraltmadan kendi bedenini de rahatlatm olur.

8. mam hutbe verirken giren kimselerin selam vermeleri caiz deildir. Bunun yerine sakin ve vakarl bir ekilde safta yerini alr, ksa iki rekt klar. Sonra da hutbeyi dinlemek zere oturur. Etrafnda bulunanlarla musafahas (tokalamas) caiz olmaz. yet "es-selamu aleykum" diyerek selam verecek olursa, cumas boa km olur ve ecrinden mahrum kalr. Byle birisinin selamn almak da caiz deildir. Eer konumakszn musafaha yaparsa, hatibi dinlemek ve onun iin gerektii gibi hazrlanmaya aykr olduundan dolay mekrhtur, fakat cumas boa kmaz.

9. Hutbeyi dinleyen bir kimsenin akl talar ve benzeri eylere dokunmas, sakalyla, elbisesiyle ya da baka bir eyle oynamas, huya aykr olduundan dolay caiz deildir. nk Ebu Hureyre Radyallahu anh'dan rivyete gre Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "...akl talarna dokunan bir kimse lavetmi olur."[522]

10. Hutbe dinleyenin saa sola bakmamas, etrafna baknarak megul olmamas gerekir. Ashab- kiram (Allah onlardan raz olsun) hutbe esnasnda Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'e yzlerini dnerlerdi. nk Abdullah b. Mesud Radyallahu anh'dan yle dedii rivyet edilmitir: "Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem minberin zerinde ayaa kalkt m ashab yzlerini ona doru dnerlerdi."[523]

11. Bir maslahat sebebiyle hutbeden nce, sonra ve iki hutbe arasnda konumakta bir saknca yoktur. Eer cuma hutbesini dinleyen kimse konuursa lavolur. Hatib konuursa caizdir. bnu'l-Kayyim'in zikrettiine gre[524] Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem hutbesinde ashabna slamn temel esaslarn ve er' hkmlerini retiyor, bir emir ya da bir nehiy gerektirecek bir durum szkonusu olduu takdirde onlara emirler veriyor ve nehylerde bulunuyordu. Nitekim kendisi hutbe okurken ieri giren bir zata iki rekt namaz klmasn emretmiti. nk Cabir b. Abdullah'tan yle dedii rivyet edilmektedir: "Bir adam cuma gn Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem hutbe vermekte iken ieri girdi. Ona: "Namaz kldn m?" diye sordu. O: Hayr deyince yle buyurdu: "ki rekt klver."[525]

Yine insanlarn omuzlar zerinden atlayp geen kimseye bu ii yapmamasn sylemi ve oturmasn emretmiti. nk Abdullah b. Busr'den yle dedii rivyet edilmektedir: Cuma gnnde onun yan tarafnda oturuyor idim. Bir adam gelip insanlarn omuzlar zerinden geti. Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem ona: "Otur, sen (bakalarna) eziyet verdin." diye buyurdu.[526]

Ortaya kan bir ihtiya yahutta ashab- kiramdan birisinin sorduu bir soru dolaysyla hutbeyi keser ve o kimseye cevap verir, sonra tekrar hutbesine dner, tamamlard. Kimi zaman bir ihtiya dolaysyla minberden aa iner, sonra dnp onu bitirirdi. Nitekim Hasan ve Hseyin radyallahu anhumay almak zere minberden inmi, onlar alm, sonra onlar da minbere kartarak hutbesini tamamlamt.

Hutbe verirken herhangi bir kimseyi: Ey filan gel diye arr, ey filan otur, ey filan namaz kl, diye seslenirdi.

 

Cuma Namaz le lgili Baz Hkmler

 

mam ikinci hutbeyi bitirdikten sonra minberden iner. cm ile iki rekt cuma namaz klnr. Cuma namaz bamsz bir namazdr. Bir zr sebebiyle bu namaz klamayan bir kimse, bunun yerine le namazn klar.

Cuma namaz iin hatib minbere ktktan sonra ezan okunduu takdirde yce Allah'n u buyruunun gerei olarak alveri haram olur: "Ey iman edenler! Cuma gn namaz iin ezan okunduunda Allah'n zikrine koun ve alverii brakn." (el-Cumua, 62/9)

evkn dier muamelt ta alveri gibi deerlendirilir, demektedir.[527]

bnu'l-Arabi de yle demektedir: Cuma namazn klmaktan alkoyacak ekilde uratran btn akidler er'an haramdr. Bu iten vazgeirmek iin de feshedilir.[528]

Cuma namaz klmas gereken kimseler iin namaz vakti girdikten sonra namaz klmadan yolculua kmak caiz deildir. Vakti girmeden nce yolculua kmaya gelince, bu hususta ilim adamlarnn gr vardr. Bunlar imam Ahmed'in aka ifade ettii szlerden nakledilen rivyetlerdir. Birincisine gre caiz deildir, ikincisine gre caizdir. ncsne gre ise zel olarak sadece cihad iin caizdir.[529]

mam cumann iki rektinde de aktan okur. Birinci rektte Fatiha suresinden sonra Cumua suresini, ikinci rektte Fatiha suresinden sonra el-Munafikun suresini okumas snnettir. nk Muslim, bn Ebi Rfi'den yle dediini rivyet etmektedir: Mervn, Ebu Hureyre'yi yerine Medine valisi olarak tayin etti ve Mekke'ye kp gitti. Ebu Hureyre bize cuma namazn kldrd. (Birinci rektte) cum'a suresini okuduktan sonra son rektte: "Mnafklar sana geldiinde... (el-Mnafikun) suresini okudu. bn Ebi Rfi, dedi ki: Namazdan ayrlp gidince Ebu Hureyre'ye yetitim ve ona yle dedim: Sen Ali b. Ebi Talib'in Kufe'de iken (cuma namaznda) okuduu iki sureyi okudun. Ebu Hureyre dedi ki: Ben Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'i bu iki sureyi cuma gn okurken dinledim.[530]

Yine Fatiha'dan sonra birinci rektte el-A'l sresini, ikinci rektte el-iye sresini okumas snnettir. Bir tek sureyi iki rekte bltrmez, nk snnete muhaliftir.

en-Numan b. Beir'den yle dedii rivyet edilmitir: "Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem iki bayram (namazn)da ve cuma (namazn)da! "O en yce Rabbinin ismini tesbih et" (el-A'l suresi, 87/1) ile "Sana rtp bryen (kyamet)in haberi geldi ya!" (el-iye, 88/1) srelerini okudu. (en-Numan b. Beir devamla) dedi ki: yet bayram ve cuma ayn gnde bir araya gelirse, yine her iki namazda da her iki sureyi okurdu."[531]

Cuma namazna nasl yetiilmi olur?

Cuma namaz imam ile birlikte birinci rekti karan kimseler iin ikinci rektin Rukuuna ve scduna yetimekle yetiilmi olur. Namaza balamakla birlikte ikinci rekte yetiemeyecek olursa, o namaz len namaz olarak tamamlar. nk Ebu Hureyre'den gelen rivyete gre Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Namazdan bir rekta yetien kimse, namaza yetimi demektir."[532]

Yine Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Siz gelip de bizim secdede olduumuzu grrseniz, siz de secde ediniz; fakat onu bir ey saymaynz. Kim bir rekta yetiirse, namaza yetimi saylr."[533]

 

Cuma Namaznn Snneti

 

lim ehli cuma namazndan nce nafile klmak hususunda farkl grlere sahiptir. eyhu'l-slam bn Teymiye yle demitir: Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem ezandan sonra ve cumadan nce hibir ey klmazd. Bir ey kldn kimse ondan nakletmi de deildir. Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem dneminde ancak minbere kp oturduu vakit ezan okunurdu. Bilal ezan okuduktan sonra Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem iki hutbeyi irad ederdi. Sonra Bilal kamet getirir, Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem de cemaate namaz kldrrd. Zaten bu durumda ezandan sonra ne onun, ne de onunla birlikte namaz klmaya gelen mslmanlardan herhangi bir kimsenin namaz klmasna imkn olmazd. Kimse de cuma gn mescide kmadan nce evinde namaz kldn nakletmi deildir. Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem kendi sz ile de cumadan nce belli bir miktarda namaz tayin etmemitir. Aksine onun bu husustaki lafzlar, kii cuma gn mescide geldii takdirde bir vakit ve miktar tayini szkonusu olmakszn namaza tevik sadedindedir. u buyruu gibi: "Kim cuma gn gusleder, sonra cumaya gelir, onun iin mukadder olan kadar ile namaz klar, sonra (hutbeyi) dinlerse..."[534] te ashab- kiram'dan nakledilen rivyet bu ekildedir. Onlar cuma gn mescide geldiklerinde girdikleri andan itibaren kendilerine nasib olduu kadaryla namaz klarlard. Kimileri on rekt klard, kimileri oniki rekt klard, kimileri bundan daha az klard.

Bundan dolay imamlarn ounluu ittifakla unu kabul ediyorlard: Cuma namazndan nce belli bir vakitte, says belli rektlerde snnet bir namaz szkonusu deildir. nk byle bir ey ancak Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'in ya sz ile ya da fiili ile sabit olur. O ise bu hususta ne sz ile ne fiili ile herhangi bir beyanda bulunmamtr. Malik, afi ve ashabn ounluunun mezhebi budur. mam Ahmed mezhebinde mehur olan gr de budur. lim adamlarndan bir kesim ise ondan nce bir snnet namaz olduu kanaatindedir.[535]

Dorusu cuma namazndan nce revtib ve miktar belli bir snnet olduunun sylenemeyeceidir.[536]

Buna gre kii imam hutbeye kmadan nce mescide girecek olursa, Allah'n diledii kadaryla namaz klabilir. Eer mescide girdiinde imam hutbe okumakta ise, oturmadan nce ksa iki rekt klar. nk Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Sizden herhangi bir kimse cuma gn geldiinde eer imam hutbede ise hemen iki rekt klversin ve bunlar ksa tutsun."[537]

Cuma namazndan sonra ise yet mescidde namaz klacak olursa drt rekt klar. Eer evinde klarsa iki rekt klar. nk bn mer Radyallahu anh'dan rivyete gre o Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'in nafile namazn anlatrken yle demektedir: "Cumadan sonra gidene kadar namaz klmazd. (Gidince de) evinde iki rekt namaz klard..."[538]

Ebu Hureyre Radyallahu anh'dan rivyete gre Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Sizden herhangi bir kimse cuma namazn klacak olursa, ondan sonra drt rekt namaz klsn."[539]

 

Cuma Namazn Klmamay Mbah Klan zrler

 

Genel ya da zel bir zr bulunmadka cuma namazna katlmama ruhsat yoktur. Cuma namaz mslmanlarn icm ile farz- ayn grldnden cemaatle namazdan daha kesin bir ykmllktr. nk yce Allah: "Ey iman edenler! Cuma gn namaz iin arda bulunulduu vakit Allah'n zikrine koun." (el-Cumua, 62/9) diye buyurmaktadr.

Cuma dndaki farz namazlar cemaatle klmak da, tercih edilen gre gre farz- ayn'dr.

Cuma namaz ve cemaate katlmak aadaki zrlerden birisi dolays ile der:

1. Genel zrler

iddetli yamur, elbiseleri slatacak ekilde yaan kar, insann yrmesini zorlatran souk ve amur ve mescidde namaz eda etmeyi zorlatran herbir mazeret... nk Nfi'den rivyete gre bn mer souk ve rzgarl bir gecede namaz iin ezan okuyup, yle dedi: Dikkat edin! Eyalarnzn arasnda namaz kln! Sonra dedi ki: "Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem souk ve yamurlu bir gece olduunda mezzine: Dikkat edin eyalarnzn arasnda namaz kln, demesini emrederdi."[540]

bn Battl dedi ki: lim adamlar icma ile unu kabul etmilerdir, iddetli yamur, karanlk ve rzgar ve benzeri hallerde cemaate katlmamak mbahtr.[541]

2. zel zrlerden Bazlar

a. Namaza gidecek olursa kiiye zorluk karacak bir hastalk. nk yce Allah: "O halde gcnzn yettii kadar Allah'tan korkun!" (et-Tebun, 64/16) diye buyurmaktadr. M'minlerin annesi ie Radyallahu anha'dan gelen rivyete gre de Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem hastal srasnda: "Ebu Bekir'e mslmanlara namaz kldrmasn emredin!" demiti.[542]

bnu'l-Mnzir dedi ki: lim ehli arasnda hastann hastal dolaysyla cemaatlerden geri kalabilecei hususunda bir gr ayrl olduunu bilmiyorum.[543]

b. Kk ya da byk abdeste skmak. Gaz sktrmas da buna dahildir. nk Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Yemek hazrken ve kii kk ve byk abdestine skmken namaz olmaz."[544]

Burada (olmaz eklindeki) nefy (yasak anlamnda) nehy demektir. nk skmak, kalbin, ibadete bir halel meydana getiren namazdan baka eylerle megul olmasn gerektirir. Oysa cemaati terketmek, ibadetin dnda bir hususta halel meydana getirir. Bizzat ibadetin kendisini muhafaza etmek daha nemlidir. Ayrca bu ekilde skmak bedene de zararl bir eydir.

c. Yemek yeme ihtiyac olan ve yeme imkn bulunan kimsenin yannda yemein hazr bulunmas. Az nce geen "yemek hazrken namaz olmaz"[545] hadisi bunu gerektirmektedir.

d. Cana, mala yahutta namusa bir zarar geleceinden korkmak. nk bn Abbas Radyallahu anh'dan rivyete gre Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Herkim ezan iittii ve ezann arsna uymaktan onu alkoyan bir zr bulunmad halde cemaate gelmez ise kld namaz o kimseden kabul olunmaz." Ashab: zr nedir? diye sordular, Peygamber yle buyurdu: "Korku ya da hastalktr."[546] Hasta yahutta lmek zere olan bir kimsenin refakatisi de bu kabildendir. Byle bir kimse kendisi yokken hastann leceinden korkar ve ona ehadet kelimesini telkin etmek iin yannda kalmak isterse, cumay terketmekte mahzur yoktur.

e. Bir alacaklnn kendisinden alacan isteyip, yakasn brakmamas, onu rahatsz etmesi, bununla birlikte beraberinde ona deyecek bir eyinin bulunmamas.

f. taat ya da mbah bir maksat ile yaplan seferde arkadalarnn kendisini brakmas. Binecei vastay karacandan yahut uaa yetiememekten korkan bir kimse buna rnektir. Bu iki bakmdan bir zrdr. Evvela cuma namazn bekleyecek olursa, maksadn gerekletiremez, ikinci olarak kalbi bylece oka megul olur.

g. Bir ite oka yorulup, yoldan geri dnp, uyuklayan kimsenin halinde olduu gibi, ar uykulu bir hal. Eer bu ekilde namaz klacak olursa, ne syleyeceini bilemeyecekse bu kimse de mazurdur. nk Ebu Katade'nin Peygamber efendimize merfu olarak rivyet ettii hadiste yle buyurulmaktadr: "Gerek u ki, uykuda bir kusurluluk szkonusu deildir. Kusurlu davranmak uyankken szkonusudur. Sizden herhangi bir kimse bir namaz unutur yahut uykuda iken namaz geerse onu hatrlad vakit klversin."[547]

h. mamn hem hutbeyi, hem de namaz snnetten daha ileri derecede uzatmas. Buna delil Nes'nin Cabir'den yapt u rivyettir. O dedi ki: "Ensardan bir adam su tayan iki binei ile birlikte akam namazn klmakta olan Muaz'n yanndan geti. Muaz Bakara suresini okumaya balad. Adam da (kendi kendine) namaz klp gitti. Bu husus Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'a ulanca: "Sen fitneye dren misin ey Muaz, sen fitneye dren misin ey Muaz? diye buyurdu. Niin: "O en yce Rabbinin ismini tesbih et." (el-A'la, 87/1) ve: "Andolsun gnee ve aydnlna" (e-ems, 91/1) surelerini ve benzerlerini okuyarak kldrmadn?"[548]

i. Cemaatin gerekeni yapmasna frsat vermeyecek ekilde imamn hzlca kldrmas. Eer cuma namaznn klnd bir baka mescid var ise mazeretin ortadan kalkmas sebebiyle orada klmas icab eder.

j. Soan, sarmsak, prasa ve buna benzer muhatablar rahatsz eden ve yiyenden nefret ettiren trden azn kt kokmasna sebeb olan eyleri yemek. Mescidde bulunmay yasaklamak, byle bir kimsenin mazeret sahibi olmas manasna deildir. Onun bakasna verecei eziyeti nlemek iindir. nk bu durumdaki kii melekleri rahatsz eder, Ademoullarn rahatsz eder. Cabir Radyallahu anh'dan rivyete gre Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "...phesiz melekler de Ademoullarnn rahatsz olduu eylerden rahatsz olurlar."[549] Sadece bunlar yemek ise icma ile helldir.

yet bu kokuyu azdan giderme imkn varsa, rahatszlk verici hususun ortadan kalkmas dolaysyla namaza katlr. Eer cumay terketmek iin bir gereke olsun diye azn kokutacak bir ey yiyecek olursa, cuma namaz zerinden dmez ve haram olur. nk Enes'den rivyete gre ona sarmsak hakknda sorulmu o u cevab vermitir: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem buyurdu ki: "Her kim bu bitkiyi yiyecek olursa, bizlere yaklamasn, bizimle birlikte namaz klmasn."[550]

Bedeninde yahut elbisesinde giderilmesi kendisi iin kolay olmayacak ekilde kt koku bulunan kimsenin durumu da byledir. Mazeretten kast, gnahn dmesi ile birlikte ecri de tamamen almasdr. nk Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Bir kimse hastalanr yahut yola karsa, ikamet halinde iken ve salkl iken yapt amelin bir benzeri yazlr."[551]

Soan ve sarmsak yiyene gelince, ona cemaatin mkfat yazlmaz. nk onun iin cemaat ykmllnn dmesi evresine verdii rahatszl nlemek maksadna binaendir.

k. Giyecek elbisesi bulunmayan plak bir kimse olmas.[552]

Suyut dedi ki: Cemaat ykmlln dren herbir mazeret cumay da drr. iddetli rzgar bundan mstesnadr. nk onun geceleyin esmesi arttr. Cuma ise geceleyin zaten klnmaz.[553]

Yine yle demektedir: Cemaati terketmeye ruhsat tekil eden mazeretler yaklak krk kadardr.[554]

Namaz esnasnda baz zrler ortaya kacak olursa, namaz klan kii namazn abucak bitirir, aksi takdirde namazn brakr. nk Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem namaz uzatnca Muza sitem etmi, fakat Bakara suresini okumaya balaynca, namazn brakp giden adama sitem etmemitir.

 

Radyo ve Televizyona Uyarak Cuma Namaz Klmann Hkm

 

Kur'n ve snnette vrid olmu nasslar namazn cemaat ile ed edilmesinin vcubuna, cuma namaznn da farz- ayn olduuna, erkek, salkl, mukim (yolcu olmayan), bir yerde yerleik, mslman, bali, kil, hr ve mazereti bulunmayan kimseye mescidde cemaatle klnmas gereken farz- ayn olduuna delil tekil etmektedir. Cuma namaz mslmanlarn icma ile cemaatle namaz klmaktan daha te'kidlidir. Mescidde klnmas ancak er' bir zr olmas halinde kalkar.

Fakat baz kimseler er'an zerlerine farz olan cuma namaz veya ondan baka bir namaz eda ettiklerini zannederek radyoya ya da televizyona uymakta, bunu ya bilgisizliklerinden ya nemsemeyerek ve tembellik ederek yapmaktadrlar.

Doru olan; bu ekilde namazn caiz olmaddr. Bir kimse kendi evinde imama uysa ve imamn sesini radyo ya da televizyon ile duyuyor ise, onun kld bu namaz -dinde bir bid'at ortaya koymas bir tarafa- sahih deildir. ie Radyallahu anha'dan yle dedii rivyet edilmitir: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem buyurdu ki: "Her kim bizim bu iimizde onda olmayan bir eyi sonradan ortaya karrsa o merduttur."[555] Bununla birlikte namaz da fsiddir. O Allah'n irlarndan birisini kmsemi, Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'in snnetine uymam olur. Oysa o yle buyurmaktadr: "... Benim nasl namaz kldm grdyseniz, siz de ylece klnz..."[556]

Byle bir kimse, ayrca namaza gitmek ve cemaate katlmak iin vaadolunmu bulunan pek byk bir ecri elde etme frsatn da karm olmaktadr.

lmi aratrmalar ve fetva daimi komisyonu bu hususta bir fetva vermi bulunmaktadr ki, szkonusu bu fetva aadaki hususlar dile getirmektedir: "Erkeklerin kadnlarn, zayf ya da gllerin evlerinde bir ve daha fazla bir kimsenin cemaatmi gibi imama uyarak namaz klp, namazlarn sadece hoparlorn sesine gre tesbit etmeleri caiz deildir. Bu namazn farz ya da nafile cuma ya da bakas olmas farketmez. Evlerinin imamn arkasnda yahut nnde olmalar arasnda da fark yoktur. nk gc yeten erkeklerin farz namazlar mescidlerde eda etmeleri icab eder. Bu ykmllk ise kadnlar ve gszler iin szkonusu deildir."[557]

 

NAMAZI TERKEDENN HKM

 

Yce Allah insan kendisine ibadet etmek iin yaratmtr. Yce Allah buyuruyor ki: "Ben cinleri ve insanlar bana ibadet etmekten baka, birey iin yaratmadm." (ez-Zariyat, 51/56) Onu bir gnde be vakit namaz klmakla ykml tutmutur. Yce Allah bakasnda bulunmayan birtakm zellikleri bu ibadete tahsis etmitir. O slamda Allah'n farz kld ilk ibadettir. Dinde en son kaybedilecek olandr. Yce Allah'n semada mira gecesinde farz kld ve kulun amelleri arasnda ilk hesaba ekilecei amelidir. Kul akl banda kald srece farz oluu da zerinden kalkmaz. Bu ibadet slmn direidir, hr de, kle de, erkek de, dii de, mukim de, yolcu da, zengin de, fakir de, salkl da, hasta da, yneten de, ynetilen de eda eder.

Kur'n- Kerim'de en ok anlan farz budur. Ebu Abdullah dedi ki: Kfirler cehennem ateine girdikten sonra onlara bir ekilde soru sorulaca bize anlatlmaktadr: "Sizi Sekara (cehenneme) ne srkledi? Derler ki: Biz namaz klanlardan deildik!" (el-Mddessir, 74/42-43)

Namaz terkedilerinden nce azab edilmelerine sebeb herhangi bir ameli szkonusu etmeyeceklerdir.[558]

Oru, hac ve sadaka gibi dier amellerin kabul edilmesi, namazn klnm olmasna baldr. nk bn mer'den rivyet edildiine gre Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Ben insanlarla Allah'tan baka hibir ilh olmadna, Muhammed'in Allah'n Rasl olduuna ehadet getirinceye, namaz klncaya ve zekt verinceye kadar... savamakla emrolundum."[559]

zetle namaz ibadetlerin en nemlisidir. Bir mazeret olmas hali dnda ertelenmesi caiz deildir.

kil ve bli mslmana namaz klmak farzdr. nk ie Radyallahu anha Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'in yle buyurduunu rivyet etmektedir: "Kalem (sorumluluk) kiiden kaldrlmtr. Uyanncaya kadar uyuyandan, ergenleinceye kadar ocuktan, akl bana gelinceye kadar deliden."[560]

Ay hali ve lohusa olanlarn dndakilere farzdr. eyhu'l-slam bn Teymiye yle demitir: Kk ocuk bulua erse, yahut bir kfir mslman olsa yahut ay hali olan kii temizlense, yahut delinin akl bana gelse ve henz namaz vakti kmam ise kaza olarak deil, eda olarak namaz klmalar gerektii bilinen bir husustur. Bunlar vakit ktktan sonra gerekleirse (o hallerinde iken geirdikleri namazlar iin) herhangi bir gnahlar yoktur.[561]

Bunlara Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'in daveti ulamadka namaz da zerlerine vacib olmaz. nk yce Allah yle buyurmaktadr: "Biz bir rasl gndermedike, azab ediciler deiliz." (el-sra, 17/15); "...Ta ki insanlarn peygamberlerden sonra Allah'a kar ileri srecekleri bir delilleri kalmasn." (en-Nis, 4/165)

 

Namaz Terkeden

 

ou mslman namaz hususunda ii nemsememeye balam, namazdan yana gaflete dalm, onu kaybetmilerdir. Hatta kimileri namaz o derece nemsemez hale gelmi ki, bsbtn terketmi bulunmaktadr. Yce Allah ise yle buyurmaktadr: "te (byle) namaz klanlarn vay haline ki; onlar namazlarndan gaflet iindedirler. Onlar hem riyakrlk yapanlarn ta kendileridir, hem mnu (en ufak apta yardmlamay) da engellerler." (el-Mn, 107/4-7)

Bu buyrukla yce Allah namaz vaktinden sonraya brakanlar -daha sonra klsalar bile- veyl ile tehdit etmektedir. Yce Allah bir baka yerde yle buyurmaktadr: "Bunlardan sonra ise namaz zayi eden, arzularna uyan bir kavim geldi. te onlar gayy ile karlaacaklardr." (Meryem, 19/59)

Hakim, Abdullah (b. Mesud) Radyallahu anh'dan yce Allah'n: "te onlar gayy ile karlaacaklar." buyruu hakknda yle dediini rivyet etmektedir: O cehennemde dibi olduka derin, tad olduka kt bir rmaktr.[562]

Ebu Umame el-Bhil'den yle dedii rivyet edilmitir: Ben Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'i yle buyururken dinledim: "Eer onlarca ve onlarca arlnda bir kaya cehennemin kysndan atlacak olursa, yetmi yl boyunca cehennemin dibine ulamaz. Sonra Gayy ve Esma ular. Ben: Gayy ve Esm nedir diye sordum. O: Cehennemin dibinde iki kuyudurlar, dedi. Cehennemliklerin irinleri onlara akar. te Allah'n kitabnda: "te onlar gayy ile karlaacaklar." (Meryem, 19/59) buyruu ile: "Esm" (el-Furkan, 25/68) buyruunda zikrettii bunlardr."[563]

Cbir Radyallahu anh'dan yle dedii rivyet edilmitir: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem buyurdu ki: "Kii ile irk ve kfr arasnda namaz terketmek vardr."[564]

evkn dedi ki: Hadis namaz terketmenin kfr gerektiren hususlardan olduuna delildir. Namazn farziyetini inkr ederek terkedenin kfir olduu hususunda mslmanlar arasnda bir gr ayrl yoktur. Eer slama yeni girmi bir kimse ise yahutta namazn farz olduuna dair bilginin kendisine ulaabilecei bir sre kadar mslmanlarla birlikte kalmamsa, mstesndr. Eer namaz terketmesi -farz olduuna inanmakla birlikte- tembellikten kaynaklanyor ise -insanlarn ounun hali nitekim byledir- bu hususta insanlar farkl grlere sahibtirler.[565]

bnu'l-Kayyim dedi ki: Farz olan namaz kasten terketmenin en byk gnahlardan, byk gnahlarn byklerinden olduu ve bunun gnahnn Allah nezdinde can ldrmek gnahndan, mal almak gnahndan, zina, hrszlk, iki imek gnahlarndan daha byk olduu, bu kimsenin yce Allah'n cezasna ve gazabna layk olduu, dnya ve hirete rezil ve rsvay edilmekle kar karya olduu hususlarnda mslmanlar ihtilf etmemilerdir.[566]

Mkellef bulunduu farz namaz terkeden bir kimse, yet farziyetini inkar ediyor ve bu hususta mazur grlebilecek bir hali yoksa, inkr dolaysyla kfir olur. sterse namaz klsn. nk o dinden olduu kesinlikle bilinen bir hususu inkr etmi, Allah' ve Rasln yalanlam olur. Byle bir kimse ldrlr. nk Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem: "Dinini deitireni ldrnz."[567] diye buyurmutur. Byle birisine mrted hkmleri uygulanr.

yet namazn farziyetine inanmakla birlikte vakit kana kadar tembellik ederek terkedecek olursa, byle bir kimsenin durumu hakknda ilim ehli arasnda gr ayrl vardr. Byle birisinin dinden kacak ekilde kfir olduu, tevbe edip namaz klmad takdirde ldrlecei sylendii gibi, bunun kfir olmayp, fask olaca, tevbe ederse mesele kalmayaca, aksi takdirde had olmak zere ldrlecei de sylenmitir.

Bir dier gre gre ne kfir olur, ne ldrlr. Aksine byle bir kimse tazir cezasna arptrlr. (Hadden aa hafif cezalarla cezalandrlr) ve namaz klncaya ya da lnceye kadar hapsedilir.

Birinci gr seleften bir topluluk kabul edilmitir. Bu gr Ali b. Ebi Talib'den rivyet edilmi olup, Ahmed b. Hanbel'den gelen iki rivyetten birisi de byledir. Abdullah b. el-Mbarek, shak b. Rahaveyh de byle demitir. afi mezhebine mensub baz ilim adamlarnn benimsedii bir gr budur.

kinci gr Malik ve afi kabul etmitir. nc gr Ebu Hanife, Kfe ahalisinden bir topluluk ve afi mezhebine mensub el-Muzen kabul etmitir.[568]

Namaz terkedenin ldrlecei grn kabul edenler yce Allah'n u buyruunu delil gsterirler: "O haram aylar knca artk o mrikleri nerede bulursanz ldrn. Onlar yakalayn, onlar alkoyun, onlarn btn geit yerlerini tutun. Eer tevbe edip, namaz klar ve zekat verirlerse yollarn serbest brakn." (et-Tevbe, 9/5) yet-i kerime yollarn serbest brakmak iin tevbeyi art komaktadr. Yaplacak ilk i namaz dosdoru klmaktr. Eer bu art tahakkuk etmezse ldrlmeleri gerekir. Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem de yle buyurmutur: "Ben Allah'tan baka hibir ilh olmadna, Muhammed'in Allah'n Rasl olduuna ahidlik edinceye, namaz dosdoru klncaya, zekt verinceye kadar insanlarla savamakla emrolundum. yet bunu yaparlarsa kanlarn ve mallarn bana kar korumu olurlar. slamn hakk ile olmas mstesn. Hesaplar ise Allah'a aittir."[569] Bu hususta hadisler pek oktur.

kinci grn sahibleri byle bir kimsenin kfir olmayacana, yce Allah'n: "phesiz Allah kendisine e koulmasn mafiret etmez. Ondan bakasn ise dileyeceine mafiret eder." (en-Nisa, 4/48 ve 116) buyruunu delil gsterirler. Yine Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'in Enes b. Malik tarafndan rivyet edilen Muz b. Cebel hadisini de delil gsterirler: "Allah'tan baka hibir ilh olmadna, Muhammed'in Allah'n kulu ve Rasl olduuna ehadet eden herbir kulu mutlaka Allah cehennem ateine haram klar..."[570]

Buna yakn bir ifade Ebu Hureyre Radyallahu anh ve bakalarnn rivyet ettikleri hadislerde vrid olmutur.

nc grn sahipleri byle bir kimsenin kfir olmayacana, ikinci gr savunanlarn delillerini gstermiler. ldrlmeyeceine dair de Mesruk'un, Abdullah'tan yapt u rivyeti delil gsterirler. Buna gre Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Allah'tan baka hibir ilh olmadna, benim Allah'n Raslu olduuma ehadet eden mslman bir kimsenin kan ancak u husustan birisi ile hell olabilir: Cana karlk can, zina eden evli, Allah'n dininden kp cemaati terkeden kimse."[571] Burada ise namazdan szedilmemektedir.

evkn der ki: Doru olan gr namaz terk edenin kfir olduu ve ldrleceidir. Kfir oluu eriat koyucunun namaz klana bu ismi verdiine ve kii ile ona bu ismi vermek arasndaki engelin namaz klmak olduuna dair hadislerin sahih olarak bize gelmi olmasdr. Buna gre namaz terketmek byle bir ismi vermenin caiz olmasn gerektirmektedir. ncekilerin ileri srd birtakm itirazlarn hibirisi bizi balamaz. nk bizler unu sylyoruz: Baz kfr eitlerinin mafirete ve efaate hak kazanmaya mani olmamas mmkndr. Kble ehline mensub kimselerin ariin "kfr" adn verdii birtakm gnahlar dolaysyla kfir olmas gibi. Buna gre insanlarn dar geitlerine dt bir takm tevillere bavurmay gerektiren bir husus bulunmamaktadr.[572]

evkn byle bir kimsenin ldrlmesi gerektiine dair gre yce Allah'n Kur'n- Kerim'de yollarn serbest brakmay, tevbe, namaz klmak ve zekt vermek artna balam olmasn delil gstermektedir. Buna gre namaz klmayan bir kimse serbest braklmaz. Ayrca aka ldrlmeyi gerektiren, snnetten sahih olarak ulam delilleri de buna gereke gstermektedir. ldrlmeyeceini syleyenlerin delili olan: "Mslman kan... bakasyla helal olmaz" hadisinin mefhumunun bu itibar ile sahih ve sarih rivyetlerin mantuku (szlerinden anlalan ifade) ile elimeyeceini szkonusu etmektedir.[573]

Namaz terkedenin kfir olmad ve ldrlmeyeceini ngrenlerin ileri srdkleri deliller ve bunlarn namaz terkeden kimselerin kfir olduunu aka ifade eden hadislerdeki kfrn dinden kmak anlamndaki bir kfr olmayp, nimete kar kfr (nankrlk) yahutta byk kfrden daha kk bir kfr olduu eklindeki tevillerine gelince, bu da bir ka ekilde cevablandrlabilir.

Hereyden nce namaz terkeden bir kimse, slmn rkunlerinden birisini ykm olmaktadr. Bu ise slm yapsnn ierden yklmasn, gevetilmesini ve byle bir kimsenin slm dairesinden kp, kfre girmesini gerektirmektedir. zellikle namaz iki zt ey olan iman ile kfr arasndaki ayrc snrdr. Bunlarn birbirleri ile iie olmalarna imkn yoktur. Kiinin dinden kaca anlamyla kfir olacana dair delil tekil eden nasslar ise sahih ve sarihtir. Hibir ekilde tevile ihtiyac yoktur. Bunlardan birisi de Enes b. Malik'in Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'n yle dediine dair rivyetidir: "Kul ile irk arasnda namaz terketmekten baka hibir ey yoktur. Kii namaz terketti mi artk irk komu olur."[574]

Yine Peygamber yle buyurmaktadr: "slamn kulplar ve dinin kaideleri tanedir. slm onlar zerine tesis edilmitir. Bunlardan birisini terkeden bir kimse o eye kfir demektir. Kan ise helldir. (Bunlar) Allah'tan baka ilh olmadna ehadet getirmek, farz olan namaz ve ramazan orucudur."[575]

Acaba slmdan kan kimseden bakasnn kan hell olur mu?

Namaz terkeden kimsenin kfir olmayacana dair ileri srlen delillere gelince, bizler bunlar dndmz vakit, bu delillerin, kfir olacan syleyenlerin syledikleriyle elimediini grrz.[576] cma da namaz terkeden kimsenin kfir olacana delil tekil etmektedir.[577]

eyhu'l-slam bn Teymiye yle demektedir: Eer kii iten ie namaz kabul ediyor, farz olduuna inanyorsa ve ldrlnceye kadar namaz terketmekte srar ediyor ve namaz klmyorsa; byle bir duruma dem oullar ve adetleri arasnda rastlanlamaz. Bundan tr bu slmda katiyyen meydana gelmi bir ey deildir... Kii ldrlnceye kadar namaz klmamaya devam ediyorsa, iten ie onun farz olduunu hibir zaman kabul etmiyor, onu yerine getirmekle kendisini ykml grmyor demektir. Byle birisi de mslmanlarn ittifak ile kfirdir.[578]

Namaz terkedenin ldrleceini kabul eden ilim ehli kimseler, bu kii had olarak m ldrlr, yoksa kfir olarak m ldrlr, hususunda farkl grlere sahibtirler.[579] Buna bal olarak byle bir kimseden tevbe etmesi istenir mi, istenmez mi?

Byle bir kimsenin had olarak ldrlecei kanaatinde olan kimseler, namaz terketmenin haddini ldrlmek olarak tesbit etmilerdir. Hadler ise zina gibi daha nce szkonusu olan birtakm sebeblerle vacib olur. mama gtrlmesinden sonra tevbe bu hadleri kaldrmaz.

Kfir olarak ldrlecei kanaatinde olanlar ise, byle bir kimsenin tevbe etmesinin istenecei grndedir. nk byle bir ldrme vacibi (farz) terketmekten dolay szkonusudur. Bundan dolay irtidad dolaysyla ldrlmekte olduu gibi, tevbe etmesini istemek onun hakknda meru klnmtr. Hatta burada tevbe etmesini istemek ncelikle szkonusudur. nk byle birisinin geri dnmesi ihtimali daha yksektir. Zira onun slm kabullenmesi kendisini dnya ve hirette cezadan kurtaracak bir husustan dolay tevbe etmeye itebilir. te bu sahih olan grtr.

nk byle birisinin en kt hali mrted gibi olmasdr. Ashab- kiram ise mrtedlerin ve zekt vermeyenlerin tevbesinin kabul edileceini ittifakla kabul etmilerdir. Yce Allah da yle buyurmaktadr: "Sen o kfirlere de ki: Eer vazgeerlerse onlara gemi (gnahlar) mafiret olunur." (el-Enfl, 8/38) Bu buyruk ise hem mrted olan, hem dierlerini kapsamna alan genel bir buyruktur. Mehur olan byle bir kimseden tevbe etmesinin isteneceidir. Eer tevbe edip, namaz terketmekten vazgeerse mesele yok, deilse ldrlr.

lim ehli ldrlmeyi gerektiren namaz terkin mahiyeti hususunda farkl grlere sahibtir. evkn der ki: Acaba ldrme gerei tek bir namaz terk halinde mi, yoksa daha fazlasn terk halinde mi szkonusu olur? Cumhrun grne gre, tek bir namaz terkten dolay ldrlecei eklindedir. Hadisler de bunu gerektirmektedir. Bunun daha fazlas ile snrlandrlmasnn delili yoktur. Ahmed b. Hanbel der ki: Namaz klmaya arld halde kabul etmez ve: Ben namaz klmyorum deyip, sonunda namazn vakti karsa ldrlmesi gerekir.[580]

Muz Radyallahu anh'dan yle dedii rivyet edilmektedir: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem bana on kelime tavsiye buyurdu; dedi ki: "... Sakn kasten bir farz namaz terketme! nk kasti olarak farz bir namaz terkeden bir kimsenin zerinden Allah'n himayesi kalkm olur."[581]

Namaz klmay terkeden kimsenin ldrleceini kabul eden ilim ehli nasl ldrlecei hususunda farkl grlere sahiptir. Byle bir kimsenin boynunun klla vurulmasyla ldrlecei sylendii gibi, namaz klncaya ya da lnceye kadar odunla dvlecei de sylenmitir. lnceye kadar klla drtlecei de sylenmitir. nk bylesi onu bu iten vazgeirmekte daha etkileyici ve vazgemesi noktasnda daha umut verici bir uygulamadr.

Cumhur boynunun klla vurulaca grn tercih etmitir. nk byle bir uygulama cann daha abuk kmasna sebeptir.

 

Namaz Terketmek Suretiyle rtidd Etmenin Sonular

 

A. Dnyadaki Sonular:

 

1. Velyetinin devam iin slmn art olduu btn hususlarda velyeti der. Dolaysyla bulua ermeyen ocuklar zerindeki velyeti kalmaz ve velyeti altndaki kzlar da evlendiremez.

2. Akrabalarndan miras alma hakk kalkar. nk Usame b. Zeyd'in rivyetine gre Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Mslman kfire, kfir de mslmana miras olamaz."[582]

el-Mun, de yle demektedir: lim ehli kfirin mslmandan miras almayacan icm ile kabul etmilerdir. Ashab ve fukahnn ounluu da mslmann da kfire miras olamayacan sylemilerdir.[583]

3. Mekke'ye girmesi haram olur. nk yce Allah yle buyurmaktadr: "Ey iman edenler! Mrikler ancak bir pisliktir. Onun iin bu yllarndan sonra artk onlar Mescid-i Haram'a yaklamasnlar." (et-Tevbe, 9/28)

4. Kestii yenilmez. nk o mslman da deildir, kitab ehlinden bir kimse de deildir.

5. ldkten sonra cenaze namaz klnmaz, mafirete ve ilh rahmete nil olmas iin ona dua edilmez. nk yce Allah yle buyurmaktadr: "Onlardan len hibir kimsenin namazn asla klma! Kabrinin banda da durma! nk onlar Allah'a ve Raslne kfir oldular ve fsk olarak ldler." (et-Tevbe, 9/84)

6. Mslman bir kadn nikhlamas haram olur. nk yce Allah yle buyurmaktadr: "Ey iman edenler! M'min kadnlar hicret edenler olarak size geldiklerinde onlar imtihan edin. Allah onlarn imanlarn daha iyi bilendir. yet onlarn m'min kadnlar olduunu grrseniz, onlar kfirlere geri dndrmeyin. Hem bu kadnlar o erkeklere hell deildir, hem de o erkekler bu kadnlara hell olmaz." (el-Mumtehine, 60/10)

el-Munde yle demektedir: Mrted bir kadn da hangi din zere olursa olsun nikhlamak haramdr. nk byle bir kadn iin kabul ettiini syledii ve girdii din ehli arasnda herhangi bir hkm sabit olmamaktadr. Dolaysyla onu nikhlamann hell olmadn sylemek daha uygundur.[584]

Yine yle demektedir: Elerden birisi gerdee girmeden nce irtidad ederse, derhal nikh fesh olur. Biri dierine miras olamaz. yet erkein irtidad gerdee girdikten sonra ise bu hususta iki rivyet vardr. Birisine gre bir an nce ayrlk szkonusu olur, dieri ise iddetin sona ermesi halinde ayrlk szkonusu olur. Hangisi lrse, tekisi de ondan miras almaz.[585]

7. Namaz terkeden bir kimse mslman bir kadn ile evlenecek olursa, eer kendi nikhnn batl olduunu biliyor ve buna inanyor ise, ocuklar onun nesebine katlmaz. nk onun kendisine hell olmayan bir kadn ile cima etmesi haramdr.

 

B. hiretteki Sonular

 

1. Yce Allah yle buyurmaktadr: "Meleklerin o kfirlerin yzlerine ve arkalarna vura vura ve: 'O yakc azab tadn' diye diye canlarn alrken bir grseydin! Bu, ellerinizin daha nce yaptklar yzndendir ve hi phesiz Allah'n kullarna zulmedici olmadndandr." (el-Enfal, 8/50-51)

Seyyid Kutub diyor ki: Bu iki yet-i kerime Bedir gnnde olsun, baka bir zamanda olsun meleklerin kfirlerin canlarn aldklar her seferini canlandran srekli bir hali tesbit ettii gibi... Kur'n ifade kfirlerin olduka irkin bir tablolarn izmektedir. Melekler onlarn canlarn olduka hakir dren bir tabloda, zorla ekip syrmaktadr. Bu hakirlik ve aalanmak azaba ve lme ilave edilen bir haldir... Daha sonra ifadelerin ak gaibi haber vermek kipinden hitab kipine dnerek: "O yakc azab tadn"  diye bir ifade ile ortaya kmaktadr. Bylelikle tablo adeta u anda grlmekte olan bir hal-i hazrdaki tablo halini alvermekte. Sanki cehennem ateiyle, aleviyle bu tablo ierisindedir. Onlar azarlanlarak, tehdit edilerek oraya itilivermektedirler. "Bu ellerinizin daha nce yaptklar yzndendir." Sizlerin bu grmekte olduunuz eyler adaletli bir cezadr. Daha nce ellerinizin yaptklar sebebiyle siz bunu hak ediyorsunuz...[586]

2. Yce Allah yle buyurmaktadr: "Toplaynz (irkle kendilerine) zulm edenleri ve onlara e olanlar; Allah'tan baka taptklarn da, onlara cehennemin yolunu gsterin." (es-Sfft, 37/22-23) Mrted, kfr ve irk ehlinden olan zalimlerle birlikte haredilecektir. nk bunlar birbirlerine benzer snflardr. Onlarla nasl bir eit alayl ifadeyle konuulduu zerinde dnmek lazm. Dnya hayatnda dosdoru yola hidayet bulmadklar iin haydi imdi onlar o alevli atein, cehennemin yoluna iletin. O yolu onlara gsterin, (denilecektir.)

3. Yce Allah yle buyurmaktadr: "Muhakkak Allah kfirlere lanet etmi ve onlar iin alevli bir ate hazrlamtr. Onlar orada ebediyyen kalcdrlar. Hibir veli (dost ve yardmc da) bulmayacaklar. Yzlerinin atete evirilip evirilecei o gnde diyecekler ki: Nolayd keke biz Allah'a ve Rasle itaat etseydik..." (el-Ahzab, 33/64-66) an yce Allah kfirlerin rahmetinden kovulacan, onlar iin alevli bir ate hazrladn, onlarn orada ebediyyen kalacaklarn, kendilerini kurtaracak hibir kimse bulamayacaklarn, bu arada atein onlar herbir yandan epeevre kuatacan vurgulamaktadr. Temennilerine gelince, onun gerekleme ihtimali yoktur. nk bu temennilerinin zaman gemitir.

 

CENAZE NAMAZI VE LGL DER HUSUSLAR

 

Yce Allah yle buyurmaktadr: "Andolsun ki biz Ademoullarn erefli ve stn kldk. Onlara karada ve denizde tayacak vastalar verdik. Kendilerine ho ve temiz rzklar verdik ve onlar yarattklarmzn oundan olduka stn kldk." (el-sr, 17/70)

Gerekten yce Allah demolunu erefli klm, yarattklarnn ouna onu stn yaratmtr. Onun erefli ve stn oluunun grntleri hayatta ok ak ve nettir. Bunlardan birisi yce Allah'n onu yaratt ekildir. Ona balam olduu yeryznde halifelik makamna getirilmesi ile uyumlu ftr istidadlardr. Ona etrafndaki kinat, o hayattaki grevini yerine getirmesine yardmc olacak ekilde msahhar klm, emrine vermitir. Meleklerin O'na secde etmelerini isteyerek onu ereflendirmi, Kur'n- Kerim'de bunu szkonusu ederek bu ereflendiriliini ebediletirmitir.

Yce Allah hayatta iken insan stn ve erefli kld gibi, lmnden sonra da onu erefli ve stn klmtr. Bu da teriyle belirledii yeni aamaya hazrlanmas iin ykanmas ve temizlenmesi, sknet ve vakar kafilesi tarafndan kabrine tanmas, namaznn klnmas, Allah'n onu erefli ve stn klmasna yakr bir ekilde defnedilmesiyle ortaya kmaktadr.

 

lm Hatrlamak ve Yce Allaha Kavumaya Hazrlk

 

Yce Allah yle buyurmaktadr: "Onun (yerin) zerindeki her canl fanidir. Celal ve ikram sahibi Rabbinin yz ise kalcdr." (er-Rahman, 55/26-27); "Bir de azk edinin, phesiz ki azn en hayrls takvadr ve ey stn akl sahibleri benden korkun." (el-Bakara, 2/197); "O gnde maln da, evladn da hi faydas olmaz. Allah'a salim bir kalb ile gelmi olanlar mstesn." (e-uara, 26/88-89)

nsanlarn ou dnyaya ynelir, dnyann gzellikleri ve ekiciliklerine aldanr. Dnyada ebedi kalacaklarn sanrlar. O bakmdan ehvet ve arzularna eilir, itaatleri nemsemez olurlar ve anszn ecelleri gelip, onlar bulduunda, nceden gnderdikleri amelin dnda hibir eye sahib olmadklarn anlayverirler...

Selef-i salih dnyann hakikatini bildiinden tr ona meyletmediler. hiret iin amel ettiler, dnyada iken tevbe ettiler, Rablerine kar takval hareket ettiler... mam afi -Allah'n rahmeti zerine olsun- yle diyor: [587]

"phesiz Allah'n vardr uyank kullar,

Dnyay terkedip, fitneden korkmaktr yollar.

Nazar ettiler dnyaya, anlayverdiler

Hibir canlya onun yurt olmadn

Onu bir deniz bellediler de

Yol aldklar gemi oldu, salih amelleri."

Ebu Hureyre Radyallahu anh'dan yle dedii rivyet edilmitir: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem buyurdu ki: "Lezzetleri kesip bieni oka annz."[588] lm anszn gelir, kaplar almaz. Kapclar onun ieriye girmesini engelleyemez. O ke de gelir, bye de. Birisini dierinin yerine kabul etmez. Yce Allah yle buyurmaktadr: "O ecelleri gelince ne bir an geri brakabilirler, ne de ileri alabilirler." (el-Araf, 7/34)

Bundan dolay lmn kanlmaz olarak geleceine kesinlikle inanan insann buna hazrlanmas gerekir. Yce Allah: "Her nefs lm tadacaktr." diye buyurmaktadr. O halde samimi tevbe etmekte, Allah'a dnmekte, itaate sarlmakta, masiyetlerden uzak durmakta, hak sahiplerine haklar vermekte eli abuk tutmaldr. nk Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmaktadr: "Her kimsenin bir bakasna namus, eref ve haysiyetinde veya herhangi bir hususta yapt bir hakszlk varsa, dinarn ve dirhemin olmayaca bir gn gelmeden nce bu gn ondan helllk dilesin. (nk dinar ve dirhemin olmad o gnde) eer (hakszlk yapann) salih bir ameli varsa, yapt hakszlk kadar salih amelinden alnr. Eer hasent yoksa bu sefer arkadann ktlklerinden alnr, onun zerine ykletilir."[589]

lm salkl olana da, hasta olana da anszn geliverir. Bundan dolay hayattan sonras iin hazrlanmak gerekir. Orada kabirlere braklacaz ve lmden sonra dirilie kadar orada kalnacaktr. Sonra cennet veya cehennemde ebed kalnacak yere geilecektir.

 

Hasta Nasl Hareket Etmeli?

 

Hastalk Allah'tan bir imtihan, bir snamadr. Onunla hereyin mutlak hakimi, bir ve tek Allah'a kulluun hakikati aa kar. Bundan dolay hastann Allah'n takdirine raz olmas, kendisi hakknda takdir olunan bu halde sabr ile Rabbine ibadet etmesi gerekir. Allah hakknda gzel zan beslemeli, Allah'n gemiteki ve hali hazrdaki nimetlerini hatrlamas, iman ile kalbini arndrmas gerekir.

Mbah bir yolla tedavi olmasnda hasta iin bir gnah yoktur. Fakat haram bireyle tedavi caiz deildir. nk Ebu Hureyre Radyallahu anh'dan gelen rivyete gre Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Allah indirdii herbir hastalk iin mutlaka bir de ifa indirmitir."[590] Yine Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "phesiz Allah hastal ve ilac yaratmtr. O halde tedavi olunuz; fakat haram bir ey ile tedavi olmaynz."[591]

Sihirbazlara, gz boyaclara, khinlere ve mneccimlere gitmek yahut Allah'tan bakas iin kurban kesmek ya da muskalar asmak suretiyle akideyi bozan bir eyle tedaviye kalkmak caiz deildir.

Hastann unu bilmesi gerekir: Hastalk lme yaklatrmaz. Tpk saln lmden uzaklatrmad gibi. Btn bunlar yce Allah'n insan iin takdir ettii ecel ile alakaldr. Ortada szkonusu olan, belirli yerlerde saylar belli nefeslerden bakas deildir. Bu nefesler sona erdi mi salkl ya da hasta olsun lm insan gelip bulur.

Fakat her durumda yce Allah'a tevbe etmek, insan zerinde bir grev olmakla birlikte, hastalk halinde daha da nemli bir grevdir.

Hastal artt takdirde hastann lm temenni etmesi caiz deildir. Bunun iin dua da etmemelidir. nk Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmaktadr: "Sizden herhangi bir kimse lm temenni etmesin. nk o ya iyilik yapan bir kimsedir, belki iyilii artar. Yahutta ktlk yapan bir kimsedir, belki Rabbinin kendisinden raz olmasn isteyebilir."[592]

Yani o iten vazgeerek, mafiret diliyerek Allah'n kendisinden raz olmasn isteyip rzasn kazanabilir.[593]

Muslim, Sahih'inde u rivyeti kaydetmektedir: "Sizden herhangi bir kimse lm temenni etmesin. lm ona gelmeden lm duasnda istemesin. nk sizden herhangi bir kimse ld m artk ameli kesilir. M'minin mr ise hayrdan baka bir eyini arttrmaz."[594]

Hastann korku ile mit arasnda olmas gerekir. nk Enes'ten rivyete gre Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem lm halinde olan bir gencin yanna girmi, ona: "Kendini nasl buluyorsun?" diye sormu, gen u cevab vermi: Allah'a yemin ederim ey Allah'n Rasl, Allah'tan midim var, fakat gnahlarmdan da korkuyorum. Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurdu: Byle bir durumda bir kulun kalbinde bu ikisi bir arada oldu mu mutlaka Allah ona mit ettiini verir ve korktuundan yana onu gvenlie kavuturur."[595]

Hastann, zerindeki haklar sahiplerine vermesi, emanetleri sahiplerine     iade etmesi, bakasndaki haklarn almas da gerekir. Eer buna imkn olmazsa bor ve benzeri zerindeki kul haklarnn denmesini, keffaret,zekt ve benzeri Allah haklarnn da yerine getirilmesini vasiyet eder. Mslman bir kimsenin vasiyetini yapmakta, elini abuk tutmas ve onu lmn emareleri ortaya kncaya kadar ertelememesi gerekir. nk Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Hakknda vasiyette bulunaca bir eyleri olan mslman bir kimsenin vasiyeti yannda yazl olmadan iki gece geirmesi onun hakk deildir."[596]

yet bir mal vasiyet edecekse, haram olmayan bir alanda te biri vasiyet etmesi caizdir. Ondan fazlas caiz deildir. Bununla birlikte te bir de fazladr. Miras bir kimseye vasiyet caiz olmad gibi, vasiyette (miraslara) zarar kastn gtmek de caiz deildir. Baz miraslar mahrum brakmak yahutta birilerini dierlerinden stn tutmak gibi.

Mslmann snnete gre tehiz ve defin ilemlerinin yaplmasn, bu hususta bid'atlerden uzak durmalarn ve bu ii hayr ve salh ehli kimselerin stlenmesini vasiyet etmesi gerekir.

 

lm Yaklat Srada Yaplmas Snnet Olan ler

 

lm yaklat anlalan bir kimseye "l ilhe illllah" demeyi telkin etmek snnettir. nk Ebu Hureyre'den rivyete gre Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "llerinize l ilhe illllah' telkin ediniz."[597]

Muaz b. Cebel'den de yle dedii rivyet edilmitir: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem buyurdu ki: "Kimin son sz l ilhe illllah olursa, cennete girecek."[598]

Bundan sonra baka bir sz syleyecek olursa, l ilhe illllah ona tekrar telkin edilir. Bylelikle dnyada syleyecei son szn tevhid kelimesi olmas iin allr.

lm yaklaan kimsenin srt zerinde ve ayaklar kbleye doru, ba kbleye dnk bir para ykseltilmek suretiyle kbleye ynlendirilmesi snnettir. nk Beyhaki'nin Sunen'inde rivyet edildiine gre Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem Medine'ye geldiinde el-Ber b. Marur'u sordu. Onlar; vefat etti ve (malnn) te birini sana vasiyet etti, dediler. Ayrca lm yaklat vakit yznn kbleye dndrlmesini de vasiyet etti. Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurdu: "O ftrat olan isabet ettirdi. Onun bana vasiyet ettii te birini de ocuklarna geri veriyorum."[599]

 

lmn almetleri

 

lmn almetleri ba gsterecek olursa etrafnda yaknlarndan ve arkadalarndan takva ve salah ehli kimselerin bulunmas, ona ve hazr bulunanlara oka dua etmeleri mstehabtr. lm aadaki hallerle bilinir:

1. akaklarnn ie gmlmesi

2. Bul yana ermi olanlarn gzlerinin karasnn kaybolmas

3. Burnun eilmesi

4. Elin sinirlerinin gevemesi ve dolaysyla, sanki derisinden ayrlm gibi geveyerek kalmas suretiyle ellerinin bilekten ayrlmas

5. Ayaklarnn gevemesi yani ruhun kmasndan sonra yumuayp, sarkmas. nk ondan nce katdrlar.

6. Yz derisinin ve -lm dolaysyla husyeleri ekilecei iin- husye derisinin uzamas.

7. lmn en ak almetlerinden birisi de lenin kokusunun deimesidir.

 

lmden sonra ve gasilden nce yaplacaklar

 

lm deindeki hastann lm tesbit edildikten sonra gzlerini kapatmak snnettir. nk Um Seleme, rivyet ettii bir hadiste yle demitir: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem Ebu Seleme'nin yanna girdi. Gz akt, gzlerini kapattktan sonra yle buyurdu: "Ruh kabzedildii vakit, gz ona arkasndan bakar..."[600]

1. Gzn kapatan kimsenin "bismillahi ve al milleti Raslullahi: Allah'n adyla ve Raslullah'n dini zere" demesi snnettir. nk bn mer Radyallahu anh'dan gelen rivyete gre Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "llerinizi kabirlerine koyduunuz zaman: Bismillahi ve al milleti Raslullahi deyiniz."[601] Ona dua etmesi, etrafnda bulunanlarn ancak hayr ile konumas da snnettir. nk Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem, Um Seleme'nin rivyet ettii hadise gre yle buyurmutur: "Kendi hakknzda hayrdan bakasyla dua etmeyin. nk phesiz ki melekler sizin sylediklerinize min derler. Daha sonra yle buyurdu: "Allah'm, Ebu Seleme'ye mafiret buyur. Onun derecesini hidayete iletilmiler arasnda ykselt. Onun geride brakt kimseler zerine sen halef ol. Bize ve ona mafiret buyur. Ey lemlerin Rabbi! Onun kabrini genilet ve orasn onun iin nurlandr."[602]

Ruhunun kabzedildii elbiseleri kartldktan sonra stnn almasn nlemek maksadyla btn bedenini rtecek bir rt ile kapatmak snnettir. zellikle artk o gzlerin almad yeni bir surete brnm olmaktadr. nk ie Radyallahu anha'n yle dedii rivyet edilmitir: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem vefat ettiinde bir Yemen kuma ile rtld. yet len ihraml ise ba rtlmez.

Enlice bir bezle enesinin balanmas mendubtur. Bu bez bann stnden balanr. Bylelikle irkin bir grnm arzetmez yahutta azndan su ya da haeratn girmesi nlenmi olur. Vcud soumadan nce yumuak hareketlerle eklemlerin yumuatlmas mendubtur. Bylelikle normal halleri ile yerlerini alrlar, karn imesin diye de zerine bir ey konur.

lnn yznn almas ve plmesi caizdir. nk ie Radyallahu anha rivyet ettii hadiste yle demektedir: "Ben Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'i Osman b. Maz'un'u l iken perken grdm. O kadar ki; gzyalarnn aktn da grdm."[603]

Yine ie Radyallahu anha Peygamber efendimiz ile ilgili u haberi vermektedir: "Ebu Bekr at zerinde Sunh denilen yerdeki meskeninden geldi, atndan inip mescide girdi. Kimse ile konumad. ienin yanna girdi. Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'e doru yrd. O srada yznn zeri bir Yemen kuma ile rtl idi. Yzn at, sonra stne kapand, onu pt ve alad..."[604]

Mslmanlarn cenazesinde bulunup, zerine namaz klmalar iin er' bir yolla vefat ettiini insanlara bildirmekte bir saknca yoktur.

Tehizine lm kesinlemedike balanmaz. yet lm kesinleirse tehizinde acele edilir. Borcunu demek ve vasiyetini yerine getirmekte eli abuk tutmak icab eder. nk Ebu Hureyre Radyallahu anh'dan gelen rivyete gre Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "M'minin can borcu deninceye kadar borcuna asl kalr."[605]

 

lnn Ykanmas ve Kefenlenmesi

 

ly ykamann ve kefenlemenin hkm:

 

ly ykayp kefenlemek farz- kifayedir. Mslmanlarn bazs bu ii yerine getirecek olursa, dierlerinden gnah der. Onu bir defa ykamakla maksat hasl olur. nk Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem bineinden dp, boynu krlan ihraml kii hakknda: "Onu su ve sedir ile ykaynz..."[606] diye buyurmutur.

 

ly ykamakta ncelik:

 

nsanlar arasnda onu ncelikle ykamas gereken kii, bu hususta vasiyet ettii kiidir. nk Ebu Bekir es-Sddk kars Umeys kz Esma'nn kendisini ykamasn vasiyet etmiti. O bakmdan hanm ncelikle bu ii yapt. Enes de kendisini Muhammed b. Srn'in ykamasn vasiyet etmiti. O da bu ii yapmt. Ayrca bu lenin bir hakkdr. O bakmdan mirasnn te birinin datlmas hususunda olduu gibi, vasiyet ettii kiiye bu hususta ncelik tannr. yet bunun iin bir vasisi yoksa, erkei herkesten nce ykamas gereken kii, onun babas, sonra dedesi, sonra olu ve aa doru dier torunlardr. Daha sonra asabe akrabalarndan yakn olan ykar. Arkasndan zevilerhamdan erkek akrabalar gelir, daha sonra yabanclar gelir. nk onun namazn klmak hususunda da insanlar arasnda ncelikli olanlar onlardr.

Kadn ncelikle ykamas gereken onun annesi, sonra anneannesi, sonra kz, sonra daha yakn olan, sonra da yabanc kadnlardr.[607]

 

ly ykayacak kimsede aranan artlar:

 

ly ykayacak kimsenin mslman, akll ve mmeyyiz olmas arttr. Ayrca gvenilir, emin, gasl (l ykama) hkmlerini bilen bir kiinin bu ii yapmas gerekir.

Erkeklerin kadnlar ykamalar caiz olmad gibi, kadnlarn da erkekleri -hanm dnda- ykamalar caiz deildir. Yalnz kadn kocasn ykayabilir. Kocas da onu ykayabilir. yet l yedi yandan kk ise erkein de, kadnn da -len erkek ya da dii olsun farketmez- onu ykamas caiz olur. nk kk ocuun avreti yoktur.

l ykamakta, ly ykayan ve ona yardmc olan kimse dnda bulunmamaldr. Bakalarnn bulunmas mekrhtur. lenin yanna cnub, ay hali ya da lousann girmemesi gerekir. nk bu hal, meleklerin girmesine engeldir.

 

ly ykamann artlar:

 

ly ykamak iin aadaki artlar bulunmaldr:

1. l mslman olmaldr. Kfirin ykanmas farz deildir. Hatta haram olur. lim adamlarnn cumhuru bu grtedir. afiler ise haram deildir, demilerdir. nk onlara gre bu teabbd iin deil, temizlik iindir.

2. Dk olmamaldr. nk dn ykanmas farz deildir.

3. lenin cesedinden az da olsa bir miktar bulunmaldr.

4. Yce Allah'n adn ykseltmek urunda ldrlm bir ehid olmamaldr.[608]

l temiz ve mbah su ile ykanr. Souk olmas mendubtur. lye yapk bir kiri gidermek yahut ar souk gibi bir ihtiya dolaysyla suyun stlmasnda bir saknca yoktur.

Cenazenin ykanmas, gzn grmedii bir yerde bir at yahut bir adr altnda yaplmaldr. len kbleye ynelik, ayaklar tarafna doru eimli olacak ekilde, ykama teneiri zerine konulur.

 

ly ykama ekli:

 

Ykayc ykamaya balad vakit, lenin gbek ile dizkapa arasn rtmek vacibtir. Bundan sonra zerindeki elbiseleri kartr. ly ykayan kimsenin lnn ban oturmaya yakn bir ekilde yumuaklkla kaldrmas, sonra eliyle karnn -iindeki pisliklerin kmas iin- skmas gerekir. Hamile kadnn ise karn sklmaz. Yumuak bir ekilde karn sklrken, kann gitmesi iin su dklr. Daha sonra eline bir bez sarar yahut bir eldiven giyer. Pislik kan yerlerini ykar. Sonra ly ykamay niyet eder, besmele eker ve ona abdest aldrr. Ancak azna ve burnuna su sokmaz. Dilerin ve burun deliklerinin meshedilmesi yeterlidir. lenin cesedine dokunmamas iin eline bir bez sarmas yahut bir eldiven giymesi mstehabtr. Bu bez ise n ve arka taraftan kan pislikleri ald bezden baka bir bez olmaldr.

Daha sonra ban ve sakaln sidr kp veya benzeri ven otu ya da sabunla ykar. Sonra n taraftan sa yann boynun sa tarafndan itibaren ykar. Sonra sa kolunu omuzdan eline doru ykar. Sonra gsnn yarsnn, sa tarafn, baldrn, bacan ve ayan ykar. Sonra onu srtnn sa tarafn ykayabilmek iin sol yan zere evirir fakat yzst evirmez. Daha sonra sol yann n tarafn ykar, sonra srt tarafn ykar. Sonra da vcudunun tamam zerine su dker.

Gerek olmadka lye bakmak mekrhtur. Hazr bulunanlarn ihtiya dnda ona bakmamalar mstehabtr.[609]

ly defa ykamak mstehabtr. Eer temizlik hasl olmazsa be, yedi ya da daha fazla ykayabilir. Fakat bu ykamalarn tek olmasna dikkat eder. nk Um Atiyye el-Ensariyye Radyallahu anha'dan yle dedii rivyet edilmitir: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem kz vefat ettiinde yanmza girdi ve yle buyurdu: "Onu ya da be ya da uygun grrseniz daha fazla ykaynz..."[610]

Son ykayta ihraml olmayanlar iin kfr kullanmas mstehabtr. nk bu kfr lenin bedenine ho bir koku verir, onun bedenini soutur ve katlatrr. Kokusu ile ona gelecek haerat uzaklatrr. nk Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem az nce geen Um Atiyye hadisinde yle demektedir: "...Son ykayta ise kfr kullann, ya da bir para kfr koyunuz..."

Gusul esnasnda kadnn sa rkleri iyice ykanabilmesi iin zlr. Daha sonra salar rk yaplr ve arkasna braklr. Ykama ii bitinceye kadar cenazenin ykand yerde buhur yaklmas mendubtur.

Eer cesedin baz organlar herhangi bir kaza ve benzeri sebepten dolay ayr ise, bunlar da ykanr ve vcuttaki yerlerine konulur. Beden ykama ii bittikten sonra -kefenlerinin slanmamas iin- temiz bir havlu ile kurutulur.

Su bulunmadndan tr su ile ly ykamaya imkn olmaz yahutta ykamak sonucu etin kopacandan korkulursa, lye teyemmm yaptrlr. Ayn ekilde l yabanc hanmlarla birlikte bulunan bir erkek olup, aralarnda hanm bulunmuyorsa yahutta hanm olup, aralarnda kocasnn bulunmad erkeklerle birlikte ise yine teyemmm yaptrlr. Teyemmm de meru bir ekilde bir engel bulundurmak suretiyle yz ve ellerine mesh yapmakla gerekletirilir.

 

lnn Kefenlenmesi

 

lnn ykanmas bittikten sonra kefenlenir. Kefenlenmesi de farz- kifayedir. Kefenin bedenin tamamn rtecek ekilde olmas gerekir. nk Cbir Radyallahu anh'dan gelen rivyete gre Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Sizden herhangi bir kimse kardeini kefenleyecek olursa, kefenini gzel yapsn."[611]

Kefenin beyaz, temiz, yeni ya da ykanm olmas mstehabtr.

Erkein kefen bezi ; kadnn ise izar (belden aasn rten petemal), himar (barts), kams (gmlek) ve iki liffe (sarg) olmak zere be paradan olmaldr.

bnu'l-Mnzir dedi ki: lim ehlinden ounlukla bellediimiz kadnn kefeninin be para olaca eklindedir.[612]

Kk erkek ocuk tek bir beze sarlarak kefenlenir. para ile kefenlenmesi de mbahtr. Kk kz ocuu ise bir gmlek ve iki liffe ile kefenlenir.

Liffeler stste yaylr, sonra d ve benzeri tts ile ttslenir. l, st rtl bir ekilde liffe zerine braklr. En dtaki liffenin, liffenin en gzeli olmasna dikkat edilir. Arasna hanut konulur. Bu da bir eit kark kokulardr. Sonra kaba etleri arasna kokulanm pamuk konur, zerine bir bez balanr. Daha sonra st liffenin sa taraf lnn sol yan zerine, sol taraf ise sa yan zerine balanr. Daha sonra ikinci ve nc liffe de bylece sarlr. Liffelerin ba tarafnda artan blmnn, ayak tarafnda artan blmnden daha ok olmasna dikkat edilir. Ba tarafnda artan ksm da yznn stne rtlr. Ayak tarafnda artan ksm da ayaklar zerine kapatr. Daha sonra bu liffeler almasn diye balanr, kabirde bunlar zlr.

Kadn da az nce getii ekilde iki liffe ile kefenlenir. Himr ba zerine, izr ise vcudunun orta blm zerine konulur, gmlek de ona giydirilir.[613]

lnn defa kokulanmas gzeldir. nk Cbir Radyallahu anh'dan gelen rivyete gre Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "ly ttsleyip, kokulandrdnz vakit onu defa kokulandrnz."[614]

hraml kimsenin bann rtlp, rtlmeyecei hususunda ilim adamlarnn iki farkl gr vardr. Sahih olan ise udur: Bir kimse ihraml olduu halde lrse ba rtlmeksizin ihram ile ykanr ve defnedilir. nk bn Abbas Radyallahu anh'dan yle dedii rivyet edilmitir: Bir adam Arafe'de Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem ile birlikte vakfede bulunuyorken devesinden dt ve boynu krld. Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurdu: "Onu su ve sidr ile ykaynz. ki bez paras ile kefenleyiniz -ya da iki ihram bezi ile diye buyurdu- fakat ban rtmeyiniz, ona hant koymaynz. phesiz Allah kyamet gnnde onu telbiye ederek diriltecektir."[615]

hraml hanmn da yannda yabanc erkekler bulunmuyorsa yz rtlmez. nk ban ak olmas, erkein ihramnn bir parasdr. Yzn ak olmas da kadnn ihram iin gereklidir.

Allah'n adn yceltmek urunda ldrlen ehid ise ykanmaz ve namaz klnmaz. nk Cbir b. Abdullah Radyallahu anh'dan rivyete gre Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem Uhud harbinde ldrlenlerden iki kiiyi tek bir kefene koyuyordu... Ve: "Ben bunlar hakknda ahidim deyip, kanlaryla defnedilmelerini emretti. Onlarn zerinde namaz klmad gibi, onlar ykamad da.[616]

ehid olarak lp de bir arpma esnasnda kfirler tarafndan ldrlmeyen bir kimse ise, ykanr ve namaz klnr.

bnu'l-Kayyim (Allah'n rahmeti zerine olsun)'in naklettiine gre Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem kefende arla kamay yasaklamtr. Eer kefen vcudun tamamn rtmeyecek durumda ise, ban rter ve ayaklar zerine ot brakrd.[617]

 

Cenaze Namaz

 

Cenaze namaznn hkm ve delili:

 

Mslman lye namaz klmak farz- kifyedir. Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem bu namaz klm ve klnmasn emretmitir. Ganimetten alan kii hakknda: "Arkadanzn namazn klnz."[618] diye buyurmu, ondan sonra gelen mslmanlar da bu namaza gereken dikkati gstermilerdir.

Cenaze namaz ruhunu Allah'a teslim eden, amel diyarndan, hesab yurduna gen bir mslman iin bir ikram ve deer vermenin bir gstergesidir. nk mslmanlar yce Allah'n o kiiye mafiret buyurmas, onu affetmesi, ltuf ve keremiyle ona ihsanda bulunmas iin Allaha dua ederler. O halde cenaze namaz mslman iin bir eit efaattir. Kfirin cenaze namazn klmak caiz deildir. nk onun hakknda hibir hayr dua kabul olunmaz.

Cenaze namazn mescidde klmak, Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'in srekli yapt ilerinden deildi.[619] O cenaze namazn mescidin dnda klard. Bazan da cenaze namazn mescidde kld olurdu. Suheyl b. Beyd ve onun kardeinin namazn mescidde klmas gibi. Fakat bu onun (srekli yapageldii) snnet ve adeti deildi. O bakmdan her iki husus da caizdir. Fakat efdal olan cenaze namazn mescidin dnda klmaktr.

Bununla birlikte eer pisletilmesinden korkulmuyor ise mescidde cenaze namazn klmakta bir saknca yoktur.[620] afi, shak, Ebu Sevr ve Davud (ez-Zahir) bu grtedirler. Malik ve Ebu Hanife ise bunun mekrh olduu grndedirler. Kabristanda klnmas da caizdir.[621] nk Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem kabristandaki bir kabir zerinde cenaze namaz klm bulunmaktadr. Namazn tek tek klnmas da caizdir. nk Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'in cenazesi zerine tek tek namaz klnmtr. Snnet olan ise bunun cemaatle ifa edilmesidir. nk Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem bu namaz ashab ile birlikte klard. Cenaze namaznn klnmas iin belli sayda kimsenin bulunmas art yoktur.

 

Cenaze namaznn artlar:

 

Farz namaz iin de art olan niyet, mkellefiyet, kbleye ynelmek, avretin setredilmesi, elbise, beden ve meknn temizlii, namaz klann mslman olmas gibi; farz namaz iin ngrlen artlar cenaze namaz iin de arttr. Ayrca cenaze namaz iin lenin mslman olmas, temiz olmas, eer o ehirde ise namaz klann nnde hazr bulunmas da arttr.

Cenaze namaz iin belli bir vakit art yoktur. Btn vakitlerde ed edilebilir. Fakat namaz klmann yasak olduu vakitte klnmas mekrhtur. nk Ukbe b. mir'den yle dedii rivyet edilmitir: "Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem vakitte bizlere namaz klmamz ya da o zamanlarda llerimizi kabre koymamz yasaklard: Gne etraf aydnlatacak ekilde doduu andan ykselinceye kadarki vakit, le vakti ortada dikildii andan (batya doru) eilinceye kadarki vakit, gnein batmak zere olduu andan batncaya kadarki vakit.[622]

 

Cenaze namaznn Rkunleri:

 

G yetirebilmek halinde ayakta klnmas, drt tekbir alnmas, birinci tekbirden sonra Fatiha'nn okunmas, ikinci tekbirden sonra Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem efendimize salt ve selam getirilmesi, nc tekbirden sonra lye dua edilmesi, bu Rkunlerin sraya gre yaplmas ve selm verilmesidir.

 

Snnetleri:

 

Her tekbir getirildiinde ellerin kaldrlmas, kraatten nce istize ekilmesi, Kur'n okumann gizlice yaplmas, kiinin kendisine, anne-babasna ve btn mslmanlara dua etmesi, drdnc tekbirden ve selm vermeden nce ksa bir sre durulmas, sa elini, sol elinin zerine gsnn zerinde tutmas ve selam verirken sana dnmesi.

 

Cenaze namazn klma ekli:

 

mam veya tek bana namaz klacak olan erkein ba tarafnda, kadnn gbei hizasnda durmaldr. Erkein ba tarafnda, kadnn gbei hizasnda durmak Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'in yol gsterici uygulamalarndandr.[623]

Cemaat imamn arkasnda durur. En az saf dizilmeleri snnettendir. nk Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "zerinde safn namaz kld bir kimse(nin cennete girmesi) vacib olur."[624] Daha sonra iftitah tekbiri alr, fakat istiftah duas okumaz. Bunun yerine tekbirden sonra istize eker, besmele eker ve Fatiha'y okur. Fatiha'dan sonra bir ey okumaz. nk cenaze namaznn esas ii hafif (abuk) tutmaktr. Daha sonra ikinci tekbiri alr, rivyetlerde vrid olmu olduu ekilde Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'a selm getirir. -Teehhdde olduu gibi- Sonra nc tekbiri alr, lye, kendisine, anne babasna ve btn mslmanlara dua eder. Yaplan bu duann (Peygamber efendimizden) nakledilen bir dua olmas snnettir. Daha sonra drdnc tekbiri alr, bundan sonra ksa bir sre durur, arkasndan sana tek bir defa selam verir.

nc tekbirden sonra Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'den rivyet edilen lafzlarla dua eder. Yapaca bu duay ihls ve samimiyetle yapmas gerekir. nk Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Siz lenin namazn klacak olursanz, ona ihlsla dua ediniz."[625]

En faziletli dua udur:

Allah'm, hayatta olanmza da, lm olanmza da, hazr bulunanmza da, burada olmayanmza da, kmze de, bymze de, erkeimize de, diimize de sen mafiret buyur."[626]

Ebu Hureyre, Nebi Sallallahu aleyhi vesellem den buna yakn bir hadis rivyet etmi ve onda ayrca unlar da eklemitir[627]:

Allah'm, bizden kimi hayatta brakrsan, onu iman zere yaat. Bizden kimin cann alrsan iman zere cann al. Allah'm, bunun ecrinden bizi mahrum brakma, bundan sonra bizi saptrma."[628]

Yine Ebu Hureyre, Nebi Sallallahu aleyhi vesellem'den yle buyurduunu rivyet etmitir:

Allah'm, bu cenazenin Rabbi sensin, onu sen yarattn, onu slma da sen ilettin, cann da sen aldn, onun aa vurduunu da, gizlediini de sen en iyi bilensin. Biz sana efaatiler olarak geldik, sen buna mafiret buyur."[629]

Avf b. Mlik'ten yle dedii rivyet edilmitir: Nebi Sallallahu aleyhi vesellem bir cenaze zerine namaz kld. Onun duasndan u szlerini belledim:

Allah'm sen ona mafiret buyur, ona merhametini ihsan et, ona afiyet ver, onu affet. Ona ikram ve ihsanlarda bulun. Girecei yeri genilet. Su, kar ve dolu ile onu (gnahlarndan) yka. Beyaz elbise kirli elbiseden nasl ayrdedilebiliyorsa sen de onu gnahlardan ylece arndr. Ona kendi diyarndan daha hayrl bir diyar ver, ona aile halkndan daha hayrl bir aile halk ver, ona einden daha hayrl bir e ver, onu cennete koy, onu kabir azabndan -yahutta ate azabndan- koru..." (Avf b. Malik devamla) dedi ki: O kadar ki len o ahsn kendim olmasn temenni ettim.[630]

yet l dii ise zamiri de dii kullanarak: Allah'm o kadna mafiret buyur... ve benzeri ifadeler kullanr.

 

Cenaze Namazna Ait Baz Hkmler

 

Kadnlarn cemaat halinde cenaze namaz klmalar caizdir. Tek tek klmalarnda da bir mahzur yoktur. nk ie Radyallahu anha, Sad b. Ebi Vakkas'n cenaze namazn klmtr.

nsanlar arasnda cenaze namazn kldrmaya en hak sahibi kimse, lenin bu konuda vasiyet ettii kiidir. nk ashab- kiram bunun vasiyet edilebileceini icm ile kabul etmi ve bu lenin bir hakkdr. Daha sonra ne kadar yukar doru giderse gitsin baba gelir. Sonra ne kadar aa inerse insin oul gelir. Sonra asabelerin en yakn gelir. Sonra zevilerhamdan erkekler, daha sonra dier yabanclar gelir. Kocann, (kadnn) asabesinden ncelikli olduu hususunda iki rivyet vardr. yet akrabalar birbirlerine eit olurlarsa, imamete en layk olanlar,farz namazlardaki ncelik srasna gredir. Hr akraba kleden nceliklidir. nk klenin velyeti yoktur. yet her hususta birbirlerine eit olurlar, kimse hakkn vermek istemezse aralarnda kura ekilir.[631]

Birden ok cenaze bulunduu takdirde hepsine tek bir namaz klmak caizdir. Onlarn en faziletlileri imama en yakn yerletirilir. Balar ayn hizada yerletirilirler. yet erkekler, kadnlar ve ocuklar birarada bulunurlarsa ne erkekler, sonra ocuklar, sonra kadnlar dizilir ve kadnn gbek ksm erkein bann hizasna yerletirilir.

Cenaze namaznda pekok mslmann saf yapmalar mstehabtr. nk ie Radyallahu anha'dan rivyete gre Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "l bir kimseye mslmanlardan saylar yz kiiye ulaan bir topluluk namaz klacak olup, hepsi de onun iin efaat dileinde bulunurlarsa, mutlaka onun hakknda efaat dilekleri kabul edilir."[632]

Abdullah b. Abbas'tan yle dedii rivyet edilmitir: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'i yle buyururken dinledim: "Bir mslman lr de onun cenazesi zerinde krk kii durup, bunlar Allah'a hibir eyi ortak komayan kimseler iseler mutlaka Allah onlar onun hakknda efaati klar."[633]

Cenaze namaz srasnda safn dzgn tutulmas mstehabtr. mam Ahmed bunu aka ifade etmi bulunmaktadr... Ebu'l-Melc'den rivyete gre o bir cenaze zerinde namaz klm ve geri dnp yle demitir: Safnz dzgn tutun ki; efaatiniz de gzelce olsun.[634]

yet imam bir cenaze iin tekbir getirip de bir dier cenaze getirilecek olursa, ikinci tekbirini her ikisi iin alr. Daha sonra nc bir cenaze getirilirse, nc tekbiri hepsi iin alr. Arkasndan drdnc bir cenaze getirilirse, drdnc tekbiri hepsi iin alr. Sonra yedi tekbire tamamlar ki; drdncs iin de drt tekbir getirmi olsun. Eer bir cenaze daha getirilecek olursa, getirilecek tekbir saysnn yediden daha fazla, beincisi iin de drtten daha az tekbir getirilmemesi iin bir daha tekbir getirmez, nk her ikisi de caiz deildir. yet birinci cenazenin sahibleri imam selam vermeden nce cenazelerini kaldrmak isteyecek olurlarsa, caiz deildir. nk selam namazn bir rkn olup, henz verilmemitir. Drdnc tekbirde Fatiha'y okur, beinci tekbirde Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'e salt ve selam getirir. Altnc tekbirde hepsine dua eder. Bylelikle btn cenazelerin hkmleri tamamlanm olur.[635]

Cenaze namaznn bana yetimemi olan bir kimse, imam ile birlikte cenaze namazna katlr. mam selam verdii takdirde o yetiemedii tekbirleri yetiemedii ekilde yerine getirir. nk Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem, Ebu Hureyre'nin rivyet ettii hadiste yle buyurmutur: "Yetitiini kl, yetiemediinin de kazasn yap!"[636]

yet namazn bitirmeden nce cenazenin kaldrlacandan korkacak olursa, arada bir fasla koymakszn tekbiri peinden getirir, sonra da selm verir.

el-Mun'de yle denilmektedir: yet hemen selam verip, yetiemedii tekbirlerin kazasn yapmayacak olursa yine de bir mahzur yoktur. nk bn mer Radyallahu anh: Yetiemediklerinin kazasn yapmaz, demitir. Ayrca bu tekbirler kyam halinde ard arkasna getirilen tekbirlerdir.

Cenaze namazn karan bir kimsenin, defnedilmedii srece cenaze namazn klma imkn vardr. yet defnedilecek olursa, bir aylk bir sreye kadar kabir zerinde namaz klabilir. Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem ashabndan ve dierlerinden ilim ehlinin ounluunun kabul ettii gr budur.[637]

bnu'l-Kayyim'in naklettiine gre Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem bir seferinde bir kabir zerinde bir gece sonra namaz klm, bir seferinde gn sonra, bir seferinde bir ay sonra namaz klmtr. Bu hususta da kendisi herhangi bir vakit tesbit etmemitir.[638]

Sahih olan kabir zerinde namazn snnet olduu ve bunun iin vakit bakmndan bir snrn bulunmaddr. Elverirki len, namaz klan hayatta iken vefat etmi olsun.

bnu'l-Kayyimn -Allah'n rahmeti zerine olsun- zikrettiine gre Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem in gaib (hazr olmayan) her l zerinde namaz klmak gibi bir snneti yoktu. nk mslmanlardan pek ok kimse Peygamberin yannda hazr bulunmuyorlarken lmler, fakat kendisi onlarn cenaze namazlarn klmamtr. Nec'nin zerine cenaze namaz kld ondan sahih bir rivyetle sabit olmutur. Fakat bu hususta insanlarn farkl grleri vardr:

1. Bu, mmetin her hazr bulunmayan kimse iin namaz klabilecei hususunda bir teri' ve bir snnettir. afi ve Ahmed'in gr budur.

2. Ebu Hanife ve Malik, bu ona has bir durumdur. Bu zellik ondan bakasna yoktur, demilerdir.

3. eyhu'l-slam bn Teymiye yle demektedir: Dorusu u ki; gyabi cenaze kimse yet zerinde namaz klnmayan bir beldede lmse, zerine gyabi cenaze namaz klnr. Nitekim Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'in Necai zerine kld namaz byledir. nk o kfirler arasnda lm ve onun namaz klnmamtr. yet ld yerde cenaze namaz klnm ise, zerine gyabi cenaze namaz klnmaz. nk farz, mslmanlarn zerine namaz klmas suretiyle sakt olmutur. Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem in gaib zerinde namaz kld da olmutur, terkettii de olmutur. Onun yapt bir i te, terkettii bir i te snnettir. Bunun belli bir yeri, tekinin belli bir yeri vardr. Dorusunu en iyi bilen Allah'tr. mam Ahmed mezhebinde gr vardr. En sahih olanlar bu ekilde duruma gre yaplacak uygulama eklindedir.[639]

Kk ocuun cenaze namazn klmak caizdir. nk el-Muire b. ube'den yle dedii rivyet edilmitir: Ben Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'i yle buyururken dinledim: "Kk ocuun cenaze namaz klnr."[640]

bnu'l-Kayyim dedi ki: Ahmed b. Ebi Abde dedi ki: Ben Ahmed'e sordum: Dk zerine ne zaman namaz klmak icab eder? yle dedi: Eer zerinden drt ay gemi ise (klnr). nk ona ruh flenmi olur.[641]

el-Muire b. ube'den Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'in yle buyurduu rivyet edilmitir: "...ve dk zerine namaz klnr, anne ve babasna mafiret ve rahmet ile dua olunur."[642] Kk ocuk iin mafiret dilenmez. nk henz onun kalemi yazmaya balamamtr ve ayrca o efaatidir, kendisine efaat olunacak durumda deildir.

Mrted, mnafk ve aslen kfir olan kimsenin namaz haramdr. nk yce Allah yle buyurmaktadr: "Onlardan len hibir kimsenin namazn asla klma. Kabrinin banda da durma. nk onlar Allah'a ve Raslne kfir oldular ve fsk olarak ldler." (et-Tevbe, 9/84)

Savata arpma esnasnda ehit dm olann da namaz klnmaz. nk Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'den Uhud ehidleri hakknda kanlar ile defnedilmelerini emrettii, cenaze namazlarn klmad ve onlar ykamad rivyet edilmitir.[643]

Bir had uygulanarak lm olan kimsenin cenaze namaz caizdir. evkni yle demektedir: Yine tercih edici sebeplerden birisi de recm edilmi olan kimse zerinde cenaze namaz klnacana dair icman bulunmasdr.[644] Bununla birlikte Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem ganimetten hrszlk yapan kimsenin namazn klmay terketmi ve ashabna onun namazn klmalarn emrederek: "Arkadanzn namazn siz klnz!" diye buyurmutur.[645] Ganimetten almaktan vazgeirmek iin byle davranm olmas ihtimali vardr.[646]

Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem intihar eden bir kimsenin namazn klmamtr. nk Cabir b. Semura'dan yle dedii rivyet edilmitir: "Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'e kendisini bir okun sivri tarafyla ldrm bir adam getirilmi, onun cenaze namazn klmamtr."[647]

 

Cenazenin Peinden Gitmek Fazileti ve Keyfiyeti

 

lnn ykanmas ve kefenlenmesi bittikten sonra onu tamak ve arkasndan gitmek icab eder. Bunun fazileti ok byktr. nk Ebu Hureyre Radyallahu anh'dan gelen rivyete gre o yle demitir: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem buyurdu ki: "Her kim cenazenin banda namaz klnncaya kadar hazr bulunursa onun iin bir krat vardr. Kim defnedilinceye kadar yanbanda bulunursa onun iin iki krat vardr." Ona: ki krat ne demektir diye sorulunca, "ki byk da gibi" diye buyurdu.[648]

Cenazenin tanmas ve arkasndan gitmek, lenin mslmanlar zerindeki haklarndandr. Cenazenin, tabutun btn taraflarndan tanmas snnettir. nk Abdullah b. Mesud'dan yle dedii rivyet edilmitir: "Her kim bir cenazenin peinden giderse, teneirin btn yanlarndan tasn. Bu bir snnettir. Sonra isterse nafile olarak tasn, isterse braksn."[649]

Cenazenin abucak gtrlmesi snnettir. nk Ebu Hureyre Radyallahu anh'dan yle dedii rivyet edilmitir: Ben Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'i yle buyururken dinledim: "Cenazeyi (kabre gtrmekte) elinizi abuk tutunuz. Eer salih birisi ise siz onu hayra yaknlatrm olursunuz. Eer byle deil ise, bu durumda boyunlarnzdan karacanz bir er demektir."[650]

Cenazenin tanmas erkeklere hastr. Bu hadisten anlalan da budur. Kadnlarn cenazelerin peinden gitmeleri caiz deildir. nk Um Atiyye'nin rivyet ettii hadiste yle denilmektedir: "Bize cenazelerin peinden gitmek yasakland. Fakat bununla birlikte bu bizden kesinlikle istenmedi."[651]

Cenazenin arkasnda da, nnde de yrmek caizdir. nk Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'in bu ekilde hareket ettii sabittir. Ancak daha faziletli olan arkasndan yrmektir. Avf b. Mlik'in Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'den rivyet ettii u hadisin mefhumundan anlalan da budur: "Hastay ziyaret ediniz ve cenazelerin peinden gidiniz."[652] Binekli kimse cenazenin arkasndan yrr. nk Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Binekler cenazenin arkasndan yrr."[653] Efdal olan ise yrmektir. nk Sevbn'dan rivyet edildiine gre Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'e bir cenaze ile birlikte bulunduu bir srada ona bir binek getirilmi, ona binmeyi kabul etmemiti. Cenazeden dnd vakit ona yine binek getirildi, bu sefer ona bindi. Kendisine sebebi sorulunca u cevab verdi: "Melekler yryordu, ben onlar yrrken binmek istemedim. Onlar gidince ben de binee bindim."[654]

Nebi Sallallahu aleyhi vesellem bir l zerine cenaze namaz kld vakit, nnde kabristana kadar yryerek giderdi. Ondan sonraki raid halifelerin snneti de budur. Ancak cenaze ile gidecek dierlerinin, arkasnda olmalar snnettir. yet yryor ise cenazeye yakn olmaya gayret eder. Arkasnda, nnde, sanda ya da solunda farketmez. Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem cenazenin abuk gtrlmesini emrederdi. yle ki adeta koa koa gtryorlard. Gnmzde insanlarn adm adm ve ar bir ekilde yrmeleri ise, snnete muhalif ve mekrh bir bid'attir. Ehl-i kitab yahudilere benzemeyi ihtiva eder.[655]

Yksek sesle alamak, zikir getirmek, tekbir ve rahmet okumak gibi snnete muhalif bir slubla cenazenin peinden gitmek caiz deildir. Cenazenin arkasndan buhur (tts) de caiz deildir. nk Ebu Hureyre Radyallahu anh'dan rivyete gre Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Cenazenin arkasndan yksek sesle de, atele de gidilmez."[656]

eyhu'l-slam bn Teymiye diyor ki: Cenaze ile beraber ister Kur'n okuyarak, ister zikir, ister baka bir suretle sesi ykseltmek mstehab deildir. Drt mezheb imamnn gr budur. Selefi tekil eden ashab ve tabinden nakledilen de budur. Bu hususta muhalif bir kimse olduunu bilmiyorum.[657]

Davul alarak, alglarla, hazin marlarla, feryad etmek, el rpmak gibi mnker bir takm fiillerle cenazenin arkasndan gitmek haramdr.

Kabristan uzak ise cenazeyi araba ve benzeri bir ey zerinde tamakta bir saknca yoktur. Cenazenin peinden giden kimsenin,[658] hu ierisinde, kbetini dnrek lmden ibret alarak, lenin varaca netice zerinde dnerek gitmesi, mstehabtr. Dnyev szler konumaz.

Cenazenin gtrld srada bir kimsenin kalkp mesela onu tevhid ediniz deyip, bunu iitenlerin ona karlk olarak; l ilhe illllah demeleri, bir dierinin; Allah' zikredin gibi szler sylemeleri bid'attendir. nk byle bir amelin snnette de, selef-i salihinin (Allah'n rahmeti zerlerine olsun) uygulamasnda da asl yoktur.

 

lnn Defnedilmesi

 

ly tamak ve onu defnetmek ona bir ikramdr ve farz- kifayelerdendir. Yce Allah yle buyurmaktadr: "Biz arz bir toplanma yeri klmadk m? Hem dirilere, hem llere." (el-Murselt, 77/25-26) Yce Allah'n: "Toplanma yeri" buyruu ile ilgili olarak el-Ferr unlar sylemektedir: "Yani yer, insanlar hayatta iken evlerinde ve binalarnda srt zerinde onlar toplamakta, lmleri halinde ise onlar iinde saklayp, barndrmaktadr."[659]

Yce Allah bir baka yerde yle buyurmaktadr: "Sonra onu ldrp kabre koy(dur)du." (Abese, 80/21) Yani ona iinde gmlecei, saklanaca bir kabir yapt. Yine el-Ferr yle demektedir: Onu kabre konulan bir varlk olarak yaratt. Yrtc hayvanlar ve kular gibi meydanda atlp, braklan bir varlk yapmad.[660]

ly kabre koyma iini u sebeplerden tr -l dii dahi olsa- kadnlar deil, sadece erkekler stlenirler.[661]

1. Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem dneminde grlen ve mslmanlarn gnmze kadar uygulayageldikleri budur.

2. Erkeklerin bu ii yapabilme gleri daha oktur.

3. Kadnlar bu ii stlenecek olurlarsa, yabanclarn nnde bedenlerinin baz yerlerinin almas sonucunu verebilir. Bu ise caiz deildir. Ayrca lenin yakn akrabalar onu kabre indirmekte daha bir hak sahibidirler. nk yce Allah'n: "Akrabalar Allah'n kitabnca birbirlerine daha yakndrlar." (el-Enfal, 8/75) buyruunun genel anlam bunu gerektirmektedir.

lnn kabristanda defnedilmesi snnettir. nk Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem ashab- kiramn Bk'de defnederdi. ehid ise ehid dt yerde defnedilir. nk Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem dtkleri yerde defnedilmeleri iin geri Uhud ehidlerinin gtrlmelerini emretmiti. nk baz ehitler Medine'ye tanmt.

Kabrin derin ve geni olmas snnettir. nk Hiam b. mir'den yle dedii rivyet edilmitir: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'e Uhud gn ok yara alm ehitlerin durumu sylenince: "(Derin) kaznz, geni tutunuz ve gzel yapnz..." diye buyurmutur.[662] nk bylesi lnn rtlmesi asndan daha uygun, kabrinin eilmemesi ya da yrtc hayvanlarn lye ulamamas asndan daha bir ihtiyatldr. Ayrca hayatta olanlar rahatsz edecek kokuyu da nler.

Hazr olanlara lm ve sonrasn hatrlatmak maksadyla defin srasnda kabrin yannda oturmak caizdir. Btn vakitlerde de defin caizdir. Ancak zaruret olmadan (namaz klmann) yasak olduu vakitte defnetmek mekrhtur.

Kadn kabre indirildiinde zeri kapatlncaya kadar setredilmesi gerekir. nk kadn avrettir. Erkek iin ise bu uygulamay yapmak -yamur gibi bir mazeret olmas hali dnda- mekrhtur.

ly kabre yerletirecek olan kimsenin "bismillahi ve al milleti Raslullahi" demesi snnettir. nk Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "llerinizi kabirlerine koyduunuz vakit "bismillahi ve al milleti Raslullahi" deyiniz."[663]

lnn, lahdinde -uyku halinde snnet olduu gibi- kbleye sa taraf zerine ynelik olarak yerletirilmesi snnettir. nk Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'e Byk gnahlar nelerdir, diye sorulduunda aralarnda unu da zikretmiti: "...Hayatta iken de, lden sonra da kbleniz olan Beyt-i Haram' (saygnln ineyecek trden iler yaparak) hell kabul etmek."[664]

Kefenin ba ve ayak tarafndan yaplm olan dmlerini zer, yzn amaz. nk byle bir ey rivyetlerde gelmemitir. Bann altna bir kerpi konur. Eer kerpi bulunamasa ta paras konulabilir. yet o da bulunmazsa ve gerek grlrse toprak konulur, deilse bir ey konulmaz.

lnn, kabrin n duvarna doru yaknlatrlmas ve srtnn arka tarafnn toprak ile beslenmesi gerekir; ta ki yz stne yklmasn yahut srt zerine dnmesin. Yana yere deecek ekilde kefen yanann zerinden ekilir. Daha sonra lahdin ak taraf kerpi ve amur ile kapatlr. Bylelikle topran lnn zerine gelmesi nlenmi olur.

zerine defa el ile toprak atmak snnettir. Daha sonra kabrin zerine toprak doldurulur. Baka bir ey konulmaz. Kabrin ayrdedilmesi, korunmas, tahkir edilmemesi ve kabir sahibine rahmet okunmas iin bir kar kadar yerden ykseltilmesi snnettir. nk Cbir Radyallahu anh'n rivyet ettii hadise gre Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'e lahit eklinde mezar yapld ve onun zerine kerpiler dikine yerletirildi. Kabri yerden yaklak bir kar kadar ykseltildi.[665]

Kabrin st tarafnn hrg gibi kambur bir ekilde yaplmas, dmdz yaplmasndan daha faziletlidir. nk Sfyan et-Temmr yle demitir: Ben Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'in kabrinin deve hrgc gibi tmsek yaplm olduunu grdm.[666]

Kimi ilim ehli bunun hikmetini szkonusu ederek yle demitir: Deve hrgc gibi tmsek yaplmas halinde gelen yamurlar ve seller etrafa dalr. Ayrca dmdz yaplmas dnya ehlinin yaplarna benzer. Dar- harbte defnedilip, dar- slm'a nakline imkn bulunmayanlarn kabri de dmdz yaplmaz; ta ki kabri deilip, azalar kesilmee kalklmasn.

Kabrin zerine akl talarnn konulmas, sonra topran birbirini tutmas iin su dklmesi snnettir. nk Cfer b. Muhammed'in babasndan rivyetine gre Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem olu brahim'in kabri zerine su serpmi ve zerine akl talar koymutur.[667]

Kabrin iki tarafna dikine talar koymak suretiyle almetlendirilmesinde bir saknca yoktur. nk Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'den rivyet edildiine gre Osman b. Maz'un vefat ettiinde ba tarafna bir tan konulmasn emretmi ve yle buyurmutur: "Ben bununla kardeimin kabrini tanyacam bir iaret koymu oluyorum. Aile halkndan lenleri de onun yaknna defnedeceim."[668]

Fakat bu talarn zerine yaz yazmak caiz deildir. nk Cbir'den yle dedii rivyet edilmitir: "Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem kabirlerin al ile svanmasn, zerlerine yaz yazlmasn, zerlerine bina yaplmasn ve zerlerinden geilmesini yasaklad."[669]

lnn defin ii bittikten sonra kabir yannda ona dua etmek mstehabtr. nk Osman b. Affan Radyallahu anh'dan yle dedii rivyet edilmitir: "Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem ly defnetme iini bitirdikten sonra kabrinin zerinde durur ve yle derdi: Kardeiniz iin mafiret dileyiniz, onun iin sebat dileyiniz. u anda ona soru sorulmaktadr."[670] Herkes kendi bana ona dua eder, topluca dua yaplmaz.

 

l Defnine Dair Baz Hkmler

 

1. Kfirlerin mslman kabristannda, mslmanlarn da kfirlerin kabristannda defnedilmeleri caiz deildir.

2. Defin iini adaletli, defin hkmlerini bilen birisinin stlenmesi gerekir.

3. Kabrin topran artrmak (baka yerden toprak tayarak stne koymak) yahut zerine bina yapmak caiz deildir. nk Cbir Radyallahu anh yle demitir: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem kabrin zerine bina yaplmasn ya da ona (baka yerden toprak alnarak) eklenmesini yasaklad..."[671]

4. Kabrin bir kartan daha fazla ykseltilmesi mekrhtur. nk Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem, Ali Radyallahu anh'a yle demitir: "mha etmedik hibir heykel brakma, ykseltilmi ne kadar kabir grrsen mutlaka dmdz et!"[672]

5. Kabrin boyanmas mekrhtur. nk bu kabirlere yakmayan bir bid'attir. Ayn ekilde kabrin al ile svanmas, ona yaslanlmas mekrh olduu gibi, kabrin yannda geceyi geirmek, dnya ilerinden szetmek, tebessm etmek de mekrhtur. Glmek ise daha ileri derecede bir mekrhtur. Kabrin zerinde yaz yazmak, kabrin zerinde oturmak, zerinden gemek, zerine kubbe yapmak da mekrhtur. nk Cbir'in rivyet ettii hadiste yle denilmektedir: "Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem kabrin al ile svanmasn, zerine oturulmasn ve zerine bina yaplmasn yasaklad."[673] Tirmiz'de u fazlalk da vardr: "...Ve kabirler zerine yaz yazlmasn (yasaklad)"[674] Yine Umare b. Hazm'den geleni "Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem beni bir kabir zerinde otururken grd. Kabrin sahibine eziyet etme... diye buyurdu." rivayeti de bunu gerektirmektedir.[675]

6. hiretin hatrlanmas gereken bir yerde dnya ileri hakknda konumak, tebessm ve glmsemek yakan bir i deildir. bn Mesud Radyallahu anh'dan rivyet edildiine gre Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Ben sizlere kabir ziyaretini yasaklam idim. Artk kabirleri ziyaret edebilirsiniz. nk kabirler dnyaya rabeti azaltr, hireti hatrlatr."[676]

7. Herhangi bir mazeret olmadan ayakkablarla kabirler arasnda yrmek mekrhtur. yet yer olduka scak, yahut dikenli ve benzeri durumda ise o vakit ayakkablarla yrmekte bir saknca yoktur. nk Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'in azadls Ber b. Nehkin rivyet ettii hadiste yle demektedir: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem ile birlikte yryordum... ki nalin giyinmi birisinin kabirler arasnda yrmekte olduunu grd, yle buyurdu: "Ey nalin (veya terlik) giyen kimse, yazk sana! Sen onlar ayandan kart!" Adam bize doru bakt, Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'i tanynca onlar kartp, atverdi."[677]

8. Kabirlerde (kandil ve benzeri eyler) yakarak oralar klandrmak haramdr. nk bn Abbas'tan yle dedii rivyet edilmitir: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem kabirleri ziyaret eden kadnlara ve kabirler zerinde mescid edinip, kandil yakanlara lanet okumutur.[678]

9. Kabirler zerinde ya da kabirler arasnda def-i hacet haramdr.

10. Kabirler zerinde ya da kabirler arasnda mescid bina etmek -az nce geen hadis dolaysyla- haramdr. Ayn ekilde mescidlerde defin de haramdr. nk mescidlerin bina edili maksad bu deildir.

11. nceki lnn toprak olduuna dair kuvvetli bir kanaat sahibi olmadka, bir lnn dieri zerinde defnedilmesi haramdr.

12. Birbirleriyle akraba llerin bir tek kabristanda bir arada bulundurulmalar mstehabtr. Fakat zaruret olmadka tek bir lahitte toplanmalar haramdr.

13. zerinde yete'l-krsi'nin yazl olduu bir yeil kuma parasnn nan zerine konulmas caiz deildir. nk bu yolla Allah'n kelm tahkir edilmi olur. Ayrca bu hususta snnette bir rivyet vrid olmu deildir. Ashabdan ya da tabinden kimse de bunu yapmamtr. yet bunu yapmakta bir hayr bulunsayd, hi phesiz onlar bu ii bizden nce yaparlard. stelik byle davranmak, bunun lye fayda verecei eklinde bozuk bir itikada da sebeb olabilir. Dorusu ise bunun ona bir fayda salayamayacadr.

14. Kabirlerin yannda hayvan kesmek ve orada kesilen hayvandan yemek haramdr.[679] eyhu'l-slam bn Teymiye yle demektedir: Kabrin yannda hayvan kesmek ve kurban kesmek haramdr. sterse bunu yapmay adam yahut vakfeden kii vakfiyesinde art komu olsun. Bu art batldr. nk Enes Radyallahu anh yle demitir: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem buyurdu ki: "slamda (meru olmayan amalarla) hayvan kesmek yoktur."[680]

15. Definden sonra telkin caiz deildir. bnu'l-Kayyim -Allah'n rahmeti zerine olsun-'in belirttiine gre; Peygamber Sallallahu aleyhi vesellemin bugn insanlarn yapt ekilde lye telkin verdii herhangi bir rivyette sabit olmamtr. Tabern'nin Mu'ceminde kaydettii Ebu Umame'nin Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'in: "Kardelerinizden birisi ld takdirde kabri zerine topra dzelttikten sonra biriniz kabrinin banda dursun, sonra: Ey filan desin..."[681] hadisi ile ilgili olarak da: "Bu (Peygamber efendimize kadar ulaan) merfu bir rivyet olarak sahih deildir." demektedir.[682]

eyhu'l-slam bn Teymiye'nin naklettiine gre ise lmden sonra telkinde bulunmak icm ile vacib deildir. sterse bu Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'in ve halifelerinin dneminde mslmanlarn yapm olduklar bir i olsun. Fakat Ebu Umame ve Vsile b. el-Eska gibi bir grub ashabdan byle bir nakil gelmitir. mam Ahmed buna ruhsat vermitir. Onun mezhebine mensub baz kimseler ile afi mezhebine mensub alimler bunu mstehab grmlerdir. lim adamlar arasndan bid'at olduundan tr onu mekrh grenler de vardr. O halde bu hususta: Mstehab, kerahet ve mbahlk olmak zere gr bulunmaktadr.[683]

Sahih olan ise bunun Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'den sabit olmaddr. Meru olan, lye dua etmektir. nk bu snnettir.

16. Kabrin yannda Kur'n okumak caiz deildir. nk ne Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'den, ne de ashabndan byle bir ey vrid olmutur. O halde bu ii yapan dinde bid'at kartan bir kimse demektir. nk byle bir kii dinde olmayan bir eyi dinde sonradan ortaya karm olur. Bu da caiz deildir. bn Mesud'un rivyetine gre Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "...Sonradan kartlan herbir i bid'attir ve her bir bid'at bir sapklktr."[684]

17. Kadnlarn kabirleri ziyaret etmeleri caiz deildir. nk bn Abbas'tan yle dedii rivyet edilmitir: "Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem kabirleri ziyaret eden kadnlar ve kabirler zerinde mescid bina edip, kandil yakanlar lanetlemitir."[685] Lanet okumak ise mbah ya da mekrh bir fiil hakknda szkonusu olmaz. Aksine haram bir fiil iin szkonusu olur. Kadnlarn kabirleri ziyaret etmeleri byk gnahlardandr. te bundan dolay onun hakknda lanet szkonusu olmutur.

18. Kabrin zerine hurma dal ya da benzeri bir ey koymak caiz deildir. nk bu bir bid'attir, l hakknda da kt zan beslemeye sebebtir. nk Peygamber Sallallahu aleyhi vesellemin (hadiste szkonusu edilen) iki kabir zerine hurma daln koymas, ancak onlarn azab grmekte olduklarn bilmesinden sonra olmutur. Bizim ise bu konuda bir bilgimiz yoktur. Dolaysyla byle bir ey koymak, kt bir zan olur. Ayrca bizler Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'in yapt gibi bu ii yapacak olursak, efaatimizin Allah tarafndan kabul edilip edilmeyeceini bilmiyoruz.[686]

 

Taziye

 

Yce Allah yle buyurmaktadr: "Allah'n izni olmadka hibir musibet gelip atmaz. Kim Allah'a iman ederse, onun kalbine hidayet verir. Allah hereyi en iyi bilendir." (et-Tebun, 64/11) Kul eini, ocuunu, ebeveynini yahutta yakn bir akrabasn kaybetmek gibi bir musibetin, ancak Allah'n izni ile gerekletiine kesinlikle inanrsa, Allah onun kalbine teslimiyet ve ilh hkme rza gsterme baarsn ihsan eder.

Bundan dolay kulun pek byk bir ecir elde edebilmesi iin sabretmesi, Allah'a hamdetmesi, O'na ynelerek istircda bulunmas gerekir. Yce Allah yle buyurmaktadr: "Andolsunki sizi biraz korku, biraz alk, mallardan, canlardan ve rnlerden yana eksiltmekle imtihan edeceiz. Sabredenleri mjdele! Onlar kendilerine bir musibet gelip attnda: 'Muhakkak biz Allah'nz ve muhakkak biz O'na dncleriz' derler. te Rablerinden bir mafiret ve bir rahmet hep onlarn zerindedir ve onlar doru yola erdirilenlerin ta kendileridir." (el-Bakara, 2/155-157)

Mslmann unu bilmesi gerekir ki, dnya bir snama diyardr. Bundan dolay zorluk ve skntl zamanlarda sabr ile bezenmesi, kendisini tahammlszlkten ve kaza ve kadere kar kzp kprmekten alkoymal, kt sz sylemekten dilini engellemeli, organlarn masiyetlere ynelmekten zabt-u rabt altna almaldr. Byle bir musibet zamannda elbisesini yrtmaya, yanaklarna vurmaya kalkmamaldr. Rabbinin raz olacandan baka bir sz sylememelidir. Bunu yapmakla onun bu mihneti bir armaana dnr.

Um Seleme Radyallahu anha'dan yle dedii rivyet edilmitir: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'i yle buyururken dinledim: "Herhangi bir kula bir musibet isabet edip de o kimse:

Biz phesiz Allah'a aidiz ve muhakkak O'na dneceiz. Allah'm, bu musibetimin mkfatn bana ver ve bana onun yerine daha hayrlsn ver!" diyecek olursa, mutlaka Allah ona o musibetinden tr ona ecir verir ve ona bu kaybettiinden daha hayrlsn onun yerine ihsan eder."[687]

Merhum bn Nsru'd-Din ed-Dmek yle demektedir:

"Kader yerini bulur, ondaki hayr ise fazladan

Allah'a gvenip, iman eden fakat oyalanmayan

bir kimseye. Bir kurtulu gelse ya da bir musibet

Her iki halde nefsine der: Allah'a hamdet."[688]

Dininde musibete uramayan bir kimse nasl gazablanp, fkelensin ki? nk Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem duasnda yle derdi: "...Ve musibetimizi dinimizde klma..."[689] Musibetleri unutmayp da, nimetleri unutan kimse de nasl kzp, fkelenmesin?

lnn ykanmas, kefenlenmesi, cenaze namaznn klnmas, defnedilmesi, borcunun denmesi, er' vasiyetinin yerine getirilmesi, ona dua edilip mafiret dilenmesi lenin haklarndan olduu gibi, lenin yaknlarnn musibetlerini sz ve fiil ile hafifletmeye almak da onlarn hakkdr.

lenin yaknlarna taziyede bulunmak, Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'in snnetlerindendir. nk o yle buyurmaktadr: "Bir musibet sebebiyle kardeine taziyede bulunan herbir m'mine, Yce Allah mutlaka kyamet gnnde eref ve ihsan elbiselerinden giydirecektir."[690] Abdullah (b. Mesud), Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'den yle buyurduunu rivyet etmektedir: "Musibete uram bir kimseye, taziyede bulunan kiiye onun ecrinin bir benzeri verilir."[691]

Taziye lenin yaknlarna bir teselli, sabra ve ilhi kaza ve kadere rzay ihtiva ettii gibi; bu musibete katlanmak ve bunun ecrini Allah'tan beklemek iin de onlara bir gtr. Taziye zaman musibetin gelip atmasndan itibaren definden nce ve definden sonra etkisi ruhun zerinden geip unutuluncaya kadar devam eder.

Taziye ar-pazarda, mescidde yahut i yerinde... her yerde caizdir. nk lenin yaknlarn taziye etmek iin onlara gitmek yahutta bu maksat iin yola koyulmak caiz deildir. Bu snnette yoktur. Ancak akrabalk bann koparlmasndan korkulursa bir sakncas yoktur.

Taziyede kullanlacak en gzel ifade Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'in kz Zeyneb'e yapt taziyede syledii ifadelerdir. Ona olunun lmek zere olduunu haber veren bir eli gnderdiinde, Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur:

"phesiz ald da, verdii de Allah'ndr. O'nun nezdindeki herbir ey belli bir vde iledir. O bakmdan sabretsin, ecrini de Allah'tan beklesin."[692]

Baz ilim adamlar u kabilden ifadeleri tercih etmilerdir: Allah ecrini arttrsn, senin matemini gzelletirsin, lne mafiret buyursun. Bu ve benzeri ifadeler de caizdir. Evl olan, snnette varid olmu lafzlarla taziyede bulunmaktr.

Kendisine taziye bildirilen kiinin de: Allah duan kabul etsin, bize ve size rahmet ihsan etsin demesi mstehabtr. mam Ahmed bu ekilde taziyeye karlk vermitir.[693] Ancak geri kalan senin hayatna eklensin ve benzeri bid'at bir takm lafzlarla taziyede bulunmak caiz deildir.

lenin akrabalar kendi musibetleriyle megul olacaklarndan, kendileriyle ilgilenemeyecekleri iin onlara yemek yapmak snnettir. Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem Cafer b. Ebi Talib ehit dnce byle yaplmasn emrederek yle buyurmutur: "Cafer'in ailesine bir yemek yapnz. nk onlara kendilerini yeteri kadar megul edecek bir i gelmitir."[694]

Evde ya da herhangi bir meknda taziye iin toplanmak, bunu ilan etmek caiz deildir. nk bunun asl (er' bir dayana) yoktur. Hatta seleften bazlar bu ii (yasaklanan) feryad ve figan etmek, at yakmak kabilinden saymlardr.

Kur'n okumak caiz deildir. Baz slm topraklarnda, yas ve matemlerde Kur'n okuyucularn cretle tutulduu grlmektedir. Bunun caiz olmay hem bid'at oluundan, hem de mal meru olmayan bir yere harcamaktan dolaydr.

Taziye iin zel bir elbise caiz deildir. Baz slm lkelerinde grlen siyah elbise giyinmek gibi. nk byle bir davranta Allah'n kaderine raz olmamak gibi bir ifade vardr. Selef de byle bir eyi yapmamtr.

Mslman olmayanlara taziyede bulunmak caiz deildir. nk taziye musibete urayann acsn hafifletmek, ona sebat vermeye almak, sabr, iman ve kadere rzaya tevik etmektir. Kfirler ise mslmanlarn dmanlardr. Onlarn bu ekilde grlp gzetilmesine gerek yoktur. Ayrca cenazeleri de uurlanmaz, cenazelerine mafiret dilenmez. nk yce Allah yle buyurmaktadr: "Allah'a ve hiret gnne inanan hibir kavmin Allah ve Rasl ile snr mcadelesi yapanlara sevgi beslediklerini gremezsin." (el-Mcadele, 58/22) Yine yce Allah bir baka yerde yle buyurmaktadr: "O lgn atelikler olduklar aka ortaya ktktan sonra akrabalar dahi olsalar mriklere peygamberin de, m'minlerin de mafiret dilemeleri olur ey deildir." (et-Tevbe, 9/113) Bununla birlikte onlar bize taziyede bulunacak olurlarsa, taziyelerini kabul etmemizde ve onlarn hidayet bulmalar iin dua etmemizde bir saknca yoktur.

Taziyette bulunulan kimse ile tokalamann ya da pmenin snnet edinilmesi caiz deildir. Eer bunun snnet olduu zannedilecek olursa, terkedilmesi daha uygundur. Fakat taziyede bulunulan kimse ile karlald iin ya da bir baka sebeple bunlar yaplrsa sakncas yoktur.

Yanaklara vurmak, elbiseleri yrtmak, cahiliye szlerini sylemek caiz deildir. nk Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Yanaklarna vuran, yakalarn yrtan ya da cahiliye davas gden bizden deildir."[695]

Ebu Musa Radyallahu anh'dan da yle buyurduu rivyet edilmitir: "Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'in uzak olduunu bildirdii kimselerden ben de uzam. phesiz Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem yksek sesle alayan kadndan, musibet esnasnda san tra eden kadndan ve elbisesini yrtan kadndan ber olduunu (uzak olduunu) ifade etmitir."[696]

Beraberinde at ve feryat olmad takdirde len iin alamak caizdir. nk Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Bu Allah'n kullarnn kalbine yerletirdii bir rahmettir."[697]

el-hkm adl eserde yle denilmektedir: lim ehli feryad ve figann haram olduunu icm ile kabul etmilerdir. Ancak Um Atiyye'nin rivyet ettii hadis dolaysyla baz Malik limlerinden gelen (aksi dorultudaki) rivyet bundan mstesnadr. Fakat hadis onlarn aleyhine bir delildir.[698]

Feryad, figan ve at yakmak, yksek sesle alamakla birlikte lenin iyiliklerini sayp dkmekle olur. (Bunun haram oluunun) sebebi, gelen musibete kar tahammlszlk ve cahil bir uygulama ile yce Allah'n kaza ve kaderine bir itiraz mahiyetinde oluundan dolaydr. Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "At kadn eer lmden nce tevbe etmeyecek olursa, kyamet gnnde zerinde katrandan bir alvar ve uyuzdan bir gmlek olduu halde ayakta durdurulacaktr."[699]

mer Radyallahu anh Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'in yle buyurduunu zikretmektedir: "l kendisi iin yaklan at sebebiyle kabrinde azaba uratlr."[700]

Abdullah'tan rivyete gre Hafsa, mer Radyallahu anh iin alad. O: Yava ol kzcazm, dedi. Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'in: "phesiz l aile halknn kendisi iin alamalarndan tr azaba urar." dediini bilmiyor musun?[701]

eyhu'l-slam bn Teymiye yle demitir: Dorusu lenin -bu konuda sahih hadislerin belirttii zere- kendisi iin alanlmasndan dolay eziyet ektiidir.[702]

Hanbel mezhebine mensub eyh Muhammed el-Menbic yle demektedir: lenin yaknlarnn insanlara yemek yapmalar ise mekrhtur. nk byle bir i onlarn musibetlerini daha da arttrr, mevcut ilerine yeni bir i katar ve bu cahiliye ehlinin yaptklarna bir benzeyitir. Onlar gnmzde iyilik sahibi kimselerin yaptklar gibi bir yemek yapmak iin kendilerini klfete sokarlar. Bu Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'in yasaklad at yakmak kabilindendir. Cerir b. Abdullah el-Becel'den yle dedii rivyet edilmitir: Bizler lenin yaknlarnn yannda toplanmay ve yemek yapmay, at yapmak kabilinden kabul ediyorduk.[703]

llere svmek caiz deildir. nk ie Radyallahu anha'dan yle dedii rivyet edilmitir: Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem buyurdu ki: "llere svmeyiniz. nk onlar artk (dnyada iken) nden gnderdiklerine kavumu bulunuyorlar."[704]

 

NAFLELER

 

1. Revtib (Nafileler)

 

Tatavvu (nfile) namazn meriyeti:

 

an yce Allah'n hikmetinin, kullarna rahmetinin bir tecellisi olarak tatavvu (nfile) namaz klmay mer klmtr. Farz olan herbir ibadet trnden -bu yolla farzlarda meydana gelebilecek eksiklikler telafi edilebilsin diye- bir de tatavvu eidi klmtr.

Kimi namazlar vcib (farz), kimileri tatavvu (farz olmayan nafile) trndendir. Orucun da kimisi vacib, kimisi tatavvu, haccn da kimisi vacib, kimisi tatavvudur... Tatavvu namaz, vacib (farz) olmayan namaz demektir. Mkellef olan kimseden byle bir namaz klmas kesin olmayan bir ifadeyle ve farz olarak yazlandan ayr olarak yerine getirilmesi istenir. Ebu Hureyre Radyallahu anh'dan rivyete gre Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Kyamet gnnde insanlarn amellerinden dolay hesaba ilk ekilecekleri amel namazlardr. Aziz ve celil olan Rabbimiz meleklere -o en iyi bilen olduu halde- yle der: "Kulumun namazna bir baknz, onu tam m yoksa eksik mi yerine getirmitir?" Eer namaz tam ise ona tam olarak yazlr. yet ondan bir eyleri eksik brakmsa "Kulumun herhangi bir tatavvu namaznn olup olmadna baknz." diye buyurur. yet tatavvu namazlar var ise: "Kulumun farz namazn tatavvuundan tamamlaynz" buyurur. Daha sonra dier ameller de bu ekilde ele alnr.[705]

Tatavvu namaznn bazlar farz olan namaza tabi deildir. Kusf (gne tutulmas), husf (ay tutulmas), teravih, istisk (yamur duas namaz) gibi. Kimi tatavvu namazlar da farz namaza tabidir. Farzdan nce ve sonra klnan nafileler (snnetler) gibi. Kimi namazlar belli bir sebebe bal olarak klnr. Kimileri belli bir sebebe bal olmakszn klnr. Kimilerinin vakitleri bellidir, kiminin belli vakitleri yoktur.

 

Revtib snnetler:

 

Farz namazlara tabi olarak klnan nafileler, revtib olan ve olmayan olmak zere iki ksma ayrlr.

Revtib snnetler her zaman ve srekli olarak farz namazlara tabidir. lim ehli bunlarn saylar hususunda farkl grlere sahiptir. Kimisinin kanaatine gre bunlar on rekttir. ki rekt le namazndan nce, iki rekt leden sonra, iki rekt akam farzndan sonra, iki rekt yats namazndan sonra ve iki rekt sabah namazndan nce. Buna delil bn mer Radyallahu anh'n hadisidir: "Ben Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'den on rekt belledim. ki rekt leden nce, iki rekt leden sonra, iki rekt akamdan sonra evinde, iki rekt yatsdan sonra evinde, iki rekt sabah namazndan nce evinde..."[706]

Bazlar bu snnetlerin oniki rekt olduu grndedir. Buna delil de ie Radyallahu anha'nn rivyet ettii u hadistir: Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem le namazndan nce drt rekti, sabah namazndan nce iki rekti terketmezdi.[707] Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'in hanm Um Habibe'den de yle dedii rivyet edilmitir: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'i yle buyururken dinledim: "Gnde tatavvu olarak Allah iin on iki rekt klan herbir mslman kula mutlaka yce Allah cennette bir ev yapar. -Yahutta ona cennette bir ev bina edilir...-"[708]

Hafz (bn Hacer) Fethu'l-Br'de unlar sylemektedir: Daha uygunu bunun iki ayr hal iin kabul edilmesidir. Kimi zaman iki rekt, kimi zaman drt rekt klard. yle de aklanmtr: Bu onun mescidde olmas halinde sadece iki rekt klmas, evde ise drt rekt klmas eklinde anlalmaldr. Evinde bulunduu vakit iki rekt klm olmas, sonra mescide kp iki rekt daha klm olmas ihtimali de vardr. te bn mer mescidde olan grm, evde olan grmemitir. ie Radyallahu anha ise her iki duruma da muttali olmutur. Birinci gr Ahmed ve Ebu Davud'un, ie Radyallahu anha'n rivyet ettii hadisteki u ifade pekitirmektedir: "leden nce evinde, nce drt rekt klar sonra kard."[709] Ebu Cafer et-Taber der ki: Drt rekt klmas ou hallerinde grlen bir durumdur. ki rekt klmas ise daha az grlmtr.[710]

Sahih olan, revtib snnetlerin oniki rekt olduudur. leden nce drt, leden sonra iki, akamdan sonra iki, yatsdan sonra iki, sabahdan nce iki.

Bu revtib snnetler farz namazlarda grlebilen hata ve eksikleri ortadan kaldrr.

Revtib snnetler iki ksma ayrlr: Mekked olan ve mekked olmayan. Mekked olanlar oniki rekttir. Bunlar Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'in ounlukla kld, ndiren terkettikleridir. Dierleri ise mstehab snnetlerdir. Bunlar da Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'in ounlukla terkedip, ndiren kldklardr.

 

Sabah snnetinin fazileti:

 

Sabah namaznn iki rekt snneti revtib snnetler arasnda en mekked olandr. nk ie Radyallahu anha'dan yle dedii rivyet edilmitir: "Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem sabahn iki rektine gsterdii dikkat kadar nafile hibir namaza dikkat ve zen gstermi deildir."[711] Yine ondan gelen rivyete gre Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Sabah namaznn iki rekti dnyadan ve dnyadaki hereyden hayrldr."[712]

Bu iki rektin mekkedliklerinin delillerinden birisi de udur: Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem ister mukimken, ister yolcu iken bu iki rekti klmay terketmezdi. Ebu Hureyre'den rivyete gre Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Sizleri suvariler kovalayacak olsa dahi sabah namaznn iki rektini terketmeyiniz."[713] Skntlara, dmann kovalamasna ramen Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem sabahn snnetini terketmeyi yasaklamaktadr.

ie Radyallahu anha'dan yle dedii rivyet edilmitir: "Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'i sabahdan nce kld iki rekti klmakta elini abuk tuttuu kadar herhangi bir nafileyi yerine getirmekte acele ettiini hi grmedim."[714]

 

Sabah namaznn snnetinin baz zellikleri:

 

Sabah namaznn snnetinin baz zellikleri vardr:

1. Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem bu iki rekti hafif tutard. ie Radyallahu anha'dan yle dedii rivyet edilmitir: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem sabah namazndan nceki iki rekti o kadar abuk klard ki bazen ben acaba Fatiha'y okudu mu, diye (kendi kendime) sorardm."[715]

2. Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem bu namazda Fatiha'dan sonra zel bir kraat tahsis ederdi. Ebu Hureyre'den rivyete gre Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem sabah namaznn iki rektinde: "Deki: Ey kfirler" (el-Kfirun, 109/1) ile "Deki: O Allah'tr, bir tektir." (el-hlas, 112/1) surelerini okurdu.[716]

bn Abbas'tan da yle dedii rivyet edilmitir: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem sabah namaznn (snnet) iki rektinde: "Deyin ki: Biz Allah'a ve bize indirilene... iman ettik." (el-Bakara, 2/136) ile Al-i mran suresindeki: "Deki: Ey kitab ehli, bizimle sizin aranzda adaletli olan bir kelimeye geliniz..." (Al-i mran, 3/64) yetini okurdu.[717]

Muslim'in, bn Abbas'tan naklettii rivyete gre de Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem sabah namaznn iki rektinin birincisinde el-Bakara suresindeki: "Deyin ki: Biz Allah'a ve bize indirilene... iman ettik." (el-Bakara, 2/136) yetini, dier rektte ise: "...Sen de bizim phesiz mslmanlar olduumuza ahid ol, dediler." (Al-i mran, 3/52) yetini okurdu.[718]

Sadece Fatiha'y okuyarak ondan sonra herhangi bir ey okumamas da caizdir. nk ie Radyallahu anha yle demitir: "Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem sabah namazndan nceki iki rektte okuduu, Fatihatu'l-kitab kadard."[719]

3. Bu iki rekti kldktan sonra gece namaz klan kimseler iin sa yan zerine uzanmak snnettir. nk byle bir kimsenin istirahete ihtiyac vardr. Tercih edilen gre gre bu byledir. Elverirki uykuya dalp, sabah namaznn farzn karmaktan korkmasn. O takdirde bu, snnet olmaz.

 

Rtib snnet ile farz namaz arasn ayrmak:

 

Farz ile farzdan nceki yahutta sonraki rtib snnetin arasn bir baka yere gemek yahut konumakla ayrmak snnettir. nk Muaviye Radyallahu anh'dan yle dedii rivyet edilmitir: "...Cuma namazn kld takdirde konumadka yahutta dar kmadka hemen arkasndan bir baka namazla onu bititirme! nk Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem bize bunu konumadka yahutta dar kmadka bir namazn bir dier namaza eklenmemesini emretti."[720]

Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'in ashabndan bir adamdan rivyet edildiine gre Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem ikindi namazn kld. Bir adam kalkp, namaza durdu. mer Radyallahu anh onu grnce ona: Otur dedi. phesiz kitab ehli namazlarnn arasn birbirinden ayrmad iin helk oldular, dedi. Bunun zerine Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem: "Hattab'n olu gzel syle" buyurdu.[721]

 

Nafile namazn klnaca yer:

 

Nafile namaz mescidde de, evde de klnabilir. Fakat evde klnmas daha faziletlidir. Bundan teravih gibi cemaatle klnmas meru namazlar mstesndr. Bu gibi namazlarn mescidde klnmas daha faziletlidir. nk Zeyd b. Sabit Radyallahu anh'dan rivyet edildiine gre Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "...Evinizde namaz klmaya baknz. phesiz farz olan namaz dnda kiinin kld en hayrl namaz evinde klddr."[722]

bn mer Radyallahu anh'dan yle dedii rivyet edilmitir: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem buyurdu ki: "Namaznzn bir blmn evlerinizde klnz, evlerinizi kabristana evirmeyiniz."[723]

 

Revtib snnetin kazasn klmann hkm:

 

Namazdan nce klnan herbir snnetin vakti namaz vaktinin giriinden namazn klnna kadardr. Namazn farzndan sonra klnan her bir snnetin vakti ise, farzn klnd vakitten balar, vaktin kna kadar devam eder.[724]

nsan rtibe bir snneti karacak olursa, yet bir zrden dolay karm ise onu kaza etmesinde bir vebal yoktur ve rtibenin yerine geer. yet zrsz geirmi ise rtibenin yerini tutmaz, fakat bundan dolay gnah da kazanmaz.

Sabah namaznn snnetinin kazas yaplr. Eer vaktinde bir zr dolaysyla klnmam ise nafile namaz klmann hell olduu vakitten itibaren zeval vaktine kadar kaza edilmesi mekked bir snnettir. Um Seleme Radyallahu anhadan yle dedii rivyet edilmitir: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem buyurdu ki: "Ey Ebu Umeyye'nin kz, sen ikindiden sonraki iki rekt hakknda soru sordun. Bana Abdu'l-Kays oullarndan bir grub kavimleri adna mslman olduklarn bildirmek zere geldi de onlarla megul olduumdan tr leden sonraki iki rekti klamadm. te (ikindiden sonra kldm) o iki rekt bunlardr."[725]

Sahih-i Muslim'de sabit olan Ebu Hureyre ve Ebu Katade'nin rivyet ettikleri Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'in ve ashabnn yolda iken sabah namazn uykuda kaldklar iin klamaylar ile ilgili kssa da bunu gstermektedir.[726] Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem nce sabah namaznn snnetini kld, ondan sonra sabahn farzn kld.

 

Tatavvu namaz klnrken oturmak:

 

Ayakta durabilme gc olmakla birlikte tatavvu namaznda oturmak -farzdan farkl olarak- caizdir. nk farzda ayakta durmak bir Rkundr. Gc yettii halde ayakta durmay terkeden bir kimsenin namaz batldr.

el-Mun'de yle demektedir: Oturarak tatavvu namaz klmann mbah olduunda, bununla birlikte ayakta durmann daha faziletli olduunda bir gr ayrl olduunu bilmiyoruz. Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem de yle buyurmutur: "Kim ayakta klarsa bu daha faziletlidir, kim de oturarak klarsa ona ayakta durann ecrinin yars vardr..."[727] Bununla birlikte oturarak tatavvu namaz klan kimsenin kyamda durulmas gereken yerde bada kurarak oturmas mustehabtr.[728]

Tatavvu namaznn bir blmnn ayakta, bir blmnn oturarak eda edilmesi de -kerahat szkonusu olmakszn- caizdir. Hatta bunu ayn rektte bile yapabilir. nk mam Muslim Sahih'inde Alkame b. Vakkas'dan yle dediini rivyet etmektedir: Ben ie'ye: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellemin kld iki rekti oturuyor iken nasl klard, diye sordum. yle buyurdu: "Bu iki rektte Kur'n okurdu. Rukya varmak istedii vakit ayaa kalkar ve ylece rukya varrd."[729]

Yine ie Radyallahu anha'dan yle dedii rivyet edilmitir: "Ben Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'i gece namazn oturarak klarken u ekilde hareket ettiini grdm: Tekbir getirdikten sonra oturarak Kur'n okurdu. Okuduu sureden geriye otuz ya da krk kadar yet kald m ayaa kalkar, onlar (ayakta) okur, sonra rukya varrd."[730]

 

Yolculuk halinde revtib snnetlerini klmak:

 

Meru olan, yolculuk halinde revtib snnetleri -vitr ile sabahn snneti dnda- terketmektir. nk Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'den sabit olup, bn mer ve bakalarnn rivyet ettii hadis bunu ifade etmektedir. Buna gre Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem vitir ile sabah namaznn snneti dndaki rtib snnetleri yolcu iken klmazd. Mutlak nafile namazlara gelince; bunlar yolculukta da, ikamet halinde de merudurlar. Sebepli olan namazlar da byledir. Abdest snneti, tavaf snneti, kuluk namaz, gece teheccd gibi. nk bu hususta vrid olmu hadisler bunu ortaya koymaktadr.[731]

 

2. Teravih Namaz

 

Hkm ve bu ismin verilmesinin sebebi:

 

Tervih namaz ramazan aynda cemaatle klnmas snnet olan nafilelerdendir. Mekked bir snnettir. Ona "tervih" adnn verili sebebi bu namaz klan mslmanlarn her drt rekt arasnda istirahat etmek iin oturmalardr. nk bu drt rektte uzunca Kur'n okunurdu. ie Radyallahu anha'ya: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'in ramazan ayndaki namaz nasld, diye sorulunca yle demiti: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem ramazanda olsun, baka aylarda olsun onbir rektten fazla klmazd. nce drt rekt klard. Onlarn gzelliini ve uzunluklarn hi sorma! Sonra bir drt rekt daha klard. Onlarn da gzelliklerini, uzunluklarn hi sorma. Sonra rekt klard..."[732]

"Smme: sonra" edat bir atf harfi (bala) olup tertib (sralamay) ve terhyi (arada zaman faslas bulunduunu) ifade eder.

Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem drt rektte iki defa selam verirdi. Sonra dinlenirdi. nk bn mer Radyallahu anh'dan gelen rivyete gre bir adam: Ey Allah'n Rasl, gece namaz nasl olmal? diye sormu, Peygamber u cevab vermiti: "kier ikier klnr. Eer sabahn gireceinden korkarsan, tek bir rekt vitr kl!"[733]

ie Radyallahu anha da yle demitir: "Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem yats namazn bitirdikten sonra (ki insanlar buna el-Ateme (karanlk) derler) sabaha kadar onbir rekt namaz klard. Her iki rekt arasnda selam verir ve sonra vitr olarak tek bir rekt klard..."[734]

 

Teravihin fazileti ve vakti:

 

Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem ramazan aynda namaz klmay tevik buyurmutur. Ebu Hureyre Radyallahu anh'dan rivyete gre Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Her kim inanarak ve umarak ramazan ayn kyam ile geirecek olursa, onun gemi gnahlar affolunur."[735]

Teravih namaz erkeklere de, kadnlara da snnet olup yats namazndan ve onun snnetinden sonra, fakat vitr namaz klnmadan nce ikier ikier klnan bir snnettir. Vitirden sonra klnmas da -daha faziletli olan terkedilmi olmakla beraber- caizdir.

Teravih namaznn vakti, ikinci fecrin douuna ya da gecenin bitiine kadar devam eder. nk yce Allah yle buyurmaktadr: "Gece kalk (var ya) o hem daha etkilidir, hem de syleyii itibariyle daha salamdr." (el-Mzzemmil, 73/6)

ie Radyallahu anha'dan rivyete gre Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem bir gece mescidde namaz kld. O namaz kld diye bir grub insan da onun gibi kld. Bir sonraki gece de kld, insanlar oald. Sonra nc gece ya da drdnc gece olduka toplandlar. Bu sefer Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem yanlarna kmad. Sabah olunca yle buyurdu: "Sizin yaptnz grdm. Yannza kmam engelleyen tek husus, bunun (kldmz bu gece namaznn) size farz klnacandan korkmamdr." Bu husus Ramazanda olmutur.[736] Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem bu namaza kmaya devam terketmekteki sebebi aklam bulunmaktadr.

 

Rekatlerinin says:

 

ie Radyallahu anha'dan yle dedii rivyet edilmitir: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem Ramazanda olsun, baka ayda olsun onbir rektten fazla klmazd..."[737]

Cbir Radyallahu anh'dan da yle dedii rivyet edilmitir: Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem Ramazan aynda bize sekiz rekt ile vitiri kldrd. Ertesi gn mescidde toplandk ve yanmza kacan mit ettik. Sabaha kadar mescidde bekledik. Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'in yanna gittik, ona: Ey Allah'n Rasl yanmza kp bize namaz kldrman bekledik, dedik. yle buyurdu: "Ben vitrin zerinize farz olarak yazlacandan ekindim."[738]

Raslullah Sallallahu aleyhi vesellem'den sabit ve mtevatiren gelen budur. Ondan sonra mer b. el-Hattab mslmanlar Ubeyy b. Kab'n arkasnda (namaz klmalar iin) toplad. Bylelikle cemaatle namaz klmaya baladlar ve bu, gnmze kadar devam etti. Yirmi rekt namaz klyorlar ve rekt te vitr klyorlard. Ashab- kiram da bu hususta onlara muvafakat etti. Onlardan sonra gelen raid halifelerden kimse de onlara muhalefet etmedi. el-Muni'de unlar sylemektedir: Ebu Abdullah'n -Allah'n rahmeti zerine olsun- bu hususta tercih ettii gr yirmi rekt olduudur. es-Sevri, Ebu Hanife ve afi de byle demilerdir: Malik ise otuzalt rekttir demitir. Eskiden beri devam edenin bu olduunu ileri srm ve bu hususta Medinelilerin uygulamasn esas almtr. nk et-Teveme'nin azadls Salih yle demitir: Ben insanlarn krkbir rekt namaz kldklarn ve bunlarn beini vitir olarak kldklarn grdm.[739]

Sahih olana gelince; teravih namaznda snnet olan onun onbir ya da on rekt olduudur. Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem'in yapt budur. Daha faziletli olan da budur. yet namaz klanlar bundan daha fazlasn klacak olurlarsa, bunda bir mahzur yoktur. nk selef-i salihten fazlalk ve eksiklik hususunda deiik trler rivyet edilmitir. Kimse dierininkine kar tepki gstermemitir. Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem de mnhasran kabul edilecek ekilde muayyen bir say tesbit etmemitir. Fakat bu klnacak rektlerin meru bir ekilde olmas gerekmektedir. Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem, bn mer Radyallahu anh'n rivyet ettii hadiste, bu hususu beyan etmi bulunmaktadr. Buna gre bir adam: Ey Allah'n Rsul gece namaz nasldr? diye sormu, Peygamber: "kier (ikier) klnr, demitir. Eer sabahn gireceinden korkarsan tekbir rekt olarak vitir kl.[740]

Efdal olan imama uyan kimsenin imam bitirinceye kadar imamla birlikte namaz klmasdr. mam (vitr ile) ister onbir, ister on, ister yirmi rekt klsn. Bylelikle ona gece namaz klma ecir ve mkfat yazlm olur. nk Peygamber Sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: "Kii imam ile birlikte -namazn bitirinceye kadar- namaz klacak olursa, ona o geceyi kyam ile geirmi saylr."[741]

Teravih namaznn mescidde cemaat ile klnmas snnettir. Kiinin tek bana evinde klmas da caizdir, fakat snneti karm olur. Ancak mescidde cemaatle klnmas daha fazi